آلودگی هوای تهران فقط یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ این موضوع میتواند بر تصمیمهای روزمره شهروندان، بهویژه سالمندان، تأثیر بگذارد. پیادهروی صبحگاهی، خرید روزانه، مراجعه به مراکز درمانی یا حتی ورزش در پارک، فعالیتهایی هستند که در روزهای آلوده ممکن است به توجه بیشتری نیاز داشته باشند.
به همین دلیل، بررسی شاخص آلودگی هوا تهران برای خانوادههایی که از سالمندان مراقبت میکنند اهمیت دارد. اما این شاخص دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد؟ سالمندان در چه شرایطی بهتر است فعالیت بیرون از خانه را محدود کنند و چگونه میتوانند برنامه ورزشی خود را در روزهای آلوده تغییر دهند؟

شاخص کیفیت هوا یا AQI عددی است که برای نمایش وضعیت آلودگی هوا و انتقال سادهتر اطلاعات به عموم مردم استفاده میشود. این شاخص بر اساس غلظت آلایندههایی مانند ذرات معلق و برخی گازهای آلاینده محاسبه میشود و معمولاً با عدد و رنگ نمایش داده میشود.
در طبقهبندی رایج شاخص کیفیت هوا، وضعیت بهطور کلی در چند سطح قرار میگیرد:
۰ تا ۵۰؛ پاک: کیفیت هوا در وضعیت مطلوب قرار دارد.
۵۱ تا ۱۰۰؛ قابل قبول: کیفیت هوا معمولاً برای بیشتر افراد مناسب است.
۱۰۱ تا ۱۵۰؛ ناسالم برای گروههای حساس: سالمندان، کودکان و افراد دارای بیماریهای قلبی یا تنفسی باید احتیاط بیشتری داشته باشند.
۱۵۱ تا ۲۰۰؛ ناسالم: احتمال بروز اثرات نامطلوب سلامت برای افراد بیشتری وجود دارد.
۲۰۱ تا ۳۰۰؛ بسیار ناسالم: خطرات بهداشتی افزایش پیدا میکند و کاهش مواجهه با هوای آلوده اهمیت زیادی دارد.
بالاتر از ۳۰۰؛ خطرناک: شرایط آلودگی بسیار شدید است و باید توصیههای رسمی و بهداشتی جدی گرفته شوند.
این دستهبندی بر اساس مقیاس رایج AQI است. روش محاسبه و حدود شاخص ممکن است در سامانههای مختلف تفاوتهایی داشته باشد؛ بنابراین بهتر است هنگام بررسی شاخص آلودگی هوا تهران، به سامانه معتبر و توضیحات همان سامانه توجه شود.
نکته مهم این است که یک عدد واحد لزوماً تمام تفاوتهای آلودگی در محلهها و ایستگاههای مختلف را نشان نمیدهد. وضعیت کیفیت هوا ممکن است در نقاط مختلف شهر متفاوت باشد.
با افزایش سن، احتمال وجود بیماریهای زمینهای مانند بیماریهای قلبی، مشکلات تنفسی و بیماریهای عروقی بیشتر میشود. این شرایط میتوانند حساسیت فرد را نسبت به آلایندههای هوا افزایش دهند.
ذرات معلق ریز، بهویژه PM2.5، از آلایندههایی هستند که بهدلیل اندازه کوچک میتوانند به بخشهای عمقی دستگاه تنفسی نفوذ کنند. مواجهه با این ذرات با مشکلات قلبی و تنفسی ارتباط دارد و میتواند برای افراد آسیبپذیر نگرانکنندهتر باشد.
البته میزان خطر برای همه سالمندان یکسان نیست. فردی که بیماری قلبی یا ریوی دارد ممکن است نسبت به سالمندی که بیماری زمینهای ندارد، به محدودیتهای بیشتری نیاز داشته باشد. مدت حضور در فضای آلوده، شدت فعالیت بدنی و نوع آلاینده نیز در میزان مواجهه مؤثر هستند.
مشاهده شاخص هوا زمانی مفید است که به تصمیمگیری روزانه منجر شود. سالمندان و اعضای خانواده آنها میتوانند پیش از برنامهریزی برای پیادهروی، خرید یا ورزش در فضای باز، وضعیت کیفیت هوا را بررسی کنند.
چند نکته در این زمینه اهمیت دارد:
کیفیت هوا در همه مناطق تهران یکسان نیست. بهتر است در صورت امکان، اطلاعات ایستگاههای سنجش نزدیک محل سکونت بررسی شود. البته نزدیک بودن یک ایستگاه به خانه به معنای یکسان بودن دقیق کیفیت هوا در تمام خیابانهای اطراف نیست.
شاخص کیفیت هوا ممکن است در طول روز تغییر کند. اگر قرار است سالمند برای یک کار ضروری از خانه خارج شود، بررسی آخرین اطلاعات و هشدارهای رسمی میتواند به انتخاب زمان مناسبتر کمک کند.
گاهی شاخص کلی بر اساس ذرات معلق و در شرایط دیگر تحت تأثیر آلایندههای متفاوت قرار میگیرد. سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که نمایش آلاینده اصلی و غلظت آن در کنار شاخص کلی، اطلاعات دقیقتری درباره وضعیت هوا فراهم میکند.
فعالیت بدنی برای حفظ سلامت سالمندان اهمیت دارد؛ اما در روزهای آلودگی شدید، نوع و محل انجام فعالیت باید با دقت انتخاب شود.
هنگام فعالیت بدنی، تعداد تنفس و حجم هوای ورودی به ریهها افزایش پیدا میکند. در نتیجه، اگر فرد در فضای آلوده ورزش کند، ممکن است مقدار بیشتری از آلایندهها را استنشاق کند.
به همین دلیل، در روزهایی که شاخص کیفیت هوا برای گروههای حساس ناسالم یا در سطوح بالاتر قرار دارد، بهتر است سالمندان فعالیت بدنی سنگین و طولانی در فضای باز را کاهش دهند یا به فضای بسته منتقل کنند.
برای حفظ تحرک در خانه میتوان از فعالیتهای سبک و متناسب با توان فرد استفاده کرد؛ مانند:
راه رفتن آرام در فضای داخلی خانه
حرکت دادن دستها و پاها در حالت نشسته
صاف و خم کردن ملایم زانوها در حالت نشسته
برخاستن و نشستن کنترلشده از صندلی، در صورت توانایی
تمرینهای ساده تعادلی در کنار تکیهگاه، در صورت ایمن بودن شرایط
این حرکات باید با وضعیت جسمانی سالمند هماهنگ باشند. در صورت وجود درد، سرگیجه، تنگی نفس غیرعادی یا ضعف، فعالیت باید متوقف شود.
همچنین نباید تصور کرد که ورزش در فضای بسته همیشه کاملاً عاری از آلودگی است. کیفیت هوای داخل ساختمان به تهویه، نفوذ هوای بیرون و منابع داخلی آلودگی مانند دود سیگار، پختوپز و سوزاندن مواد معطر بستگی دارد.
محدود کردن مواجهه با آلودگی هوا فقط به بیرون نرفتن مربوط نمیشود. شرایط محیط داخل خانه و نحوه انجام فعالیتهای روزانه نیز اهمیت دارند.
کاهش رفتوآمد غیرضروری: در روزهایی که وضعیت هوا ناسالم است، بهتر است خریدها و کارهای غیرضروری به زمان مناسبتری موکول شوند. اگر مراجعه به مرکز درمانی ضروری است، نباید صرفاً به دلیل آلودگی هوا از دریافت خدمات پزشکی صرفنظر کرد.
توجه به کیفیت هوای داخل خانه: در روزهای آلوده، باز گذاشتن پنجرهها در زمانهایی که آلودگی بیرون زیاد است میتواند ورود آلایندهها را افزایش دهد. در صورت امکان، استفاده از دستگاه تصفیه هوای مناسب با فیلتر ذرات و نگهداری صحیح آن میتواند به کاهش ذرات معلق داخل خانه کمک کند.
پرهیز از منابع آلودگی داخلی: دود سیگار، بخورهای دودزا، شمع و پختوپز بدون تهویه مناسب میتوانند کیفیت هوای داخل ساختمان را کاهش دهند. بهتر است تا حد امکان از این منابع دوری شود.
برنامهریزی برای کارهای ضروری: اگر خروج از خانه اجتنابناپذیر است، بهتر است مدت حضور در فضای آلوده و فعالیت بدنی سنگین کاهش پیدا کند. استفاده از مسیرهای دورتر از خیابانهای پرتردد نیز در صورت امکان میتواند مواجهه با آلایندههای ناشی از ترافیک را کمتر کند.
استفاده درست از ماسک: در شرایطی که مواجهه با ذرات معلق اجتنابناپذیر است، ماسک تنفسی فیلتردار و کاملاً چسبیده به صورت میتواند در کاهش استنشاق ذرات مؤثر باشد. ماسکهای معمولی پارچهای یا جراحی محافظت یکسانی در برابر ذرات ریز ندارند. افراد دارای بیماریهای قلبی و تنفسی باید درباره مناسب بودن ماسک و نحوه استفاده از آن با پزشک مشورت کنند.
در روزهای آلوده، سالمندان و اطرافیان آنها بهتر است به تغییرات وضعیت جسمانی توجه کنند. سرفه، تحریک گلو، تنگی نفس، خسخس سینه و احساس فشار در قفسه سینه از علائمی هستند که ممکن است در ارتباط با مواجهه با آلودگی هوا ظاهر شوند یا تشدید شوند.
اگر سالمند دچار تنگی نفس شدید، درد یا فشار قفسه سینه، گیجی، غش یا ضعف ناگهانی شد، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کند.
افرادی که داروهای تجویزشده برای بیماری قلبی یا تنفسی مصرف میکنند، باید برنامه درمانی خود را طبق دستور پزشک ادامه دهند. تغییر خودسرانه مقدار دارو یا استفاده از اسپری بدون دستور پزشکی توصیه نمیشود.
پاسخ به این سؤال به شدت آلودگی، وضعیت سلامت فرد و میزان فعالیت موردنظر بستگی دارد. نمیتوان برای تمام سالمندان یک دستور یکسان صادر کرد.
در شرایط آلودگی خفیف، ممکن است فعالیتهای روزمره معمول با توجه به وضعیت فرد ادامه پیدا کند. اما در محدوده ناسالم برای گروههای حساس و سطوح بالاتر، کاهش فعالیت طولانی یا سنگین در فضای باز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
همچنین ماندن در خانه زمانی مؤثرتر است که هوای داخل ساختمان نیز تا حد امکان پاک نگه داشته شود. اگر فضای داخلی دارای دود، تهویه نامناسب یا منابع دیگر آلودگی باشد، صرفاً بیرون نرفتن لزوماً به معنای قرار گرفتن در محیطی سالم نیست.
شاخص آلودگی هوا تهران فقط یک عدد برای نمایش وضعیت شهر نیست؛ این شاخص میتواند به سالمندان و خانوادههایشان کمک کند درباره زمان بیرون رفتن، پیادهروی و فعالیت بدنی تصمیم آگاهانهتری بگیرند.
سالمندان، بهویژه افرادی که بیماری قلبی یا تنفسی دارند، بهتر است در روزهای آلوده به هشدارهای رسمی توجه کنند، فعالیت سنگین در فضای باز را کاهش دهند و در صورت امکان تمرینهای سبک را به محیط داخلی منتقل کنند.
در نهایت، تصمیم مناسب برای هر فرد باید بر اساس وضعیت واقعی هوا، شرایط جسمانی و توصیههای پزشکی گرفته شود. هدف، حذف فعالیت بدنی از زندگی سالمندان نیست؛ بلکه انتخاب زمان و محیط مناسبتر برای ادامه فعالیت در شرایط آلودگی هواست.
نویسنده : دکتر فرزانه اویسی ثانی
