برای تقویت عضلات، همیشه به باشگاه، دستگاههای ورزشی یا وزنههای سنگین نیاز نیست. بعضی از تمرینهای قدرتی را میتوان با وزن بدن و کمک وسایل معمولی خانه، مانند یک صندلی محکم یا دیوار، انجام داد. این روش برای سالمندانی که امکان رفتوآمد منظم به باشگاه ندارند یا ترجیح میدهند در خانه فعالیت کنند، میتواند گزینهای قابل بررسی باشد.
با افزایش سن، حفظ قدرت عضلات اهمیت بیشتری پیدا میکند. توان عضلانی در فعالیتهایی مانند برخاستن از صندلی، بالا رفتن از پله، حمل وسایل سبک و حفظ وضعیت بدن نقش دارد. کاهش قدرت عضلات ممکن است انجام بعضی از این کارهای روزمره را دشوارتر کند.
تمرین قدرتی در خانه میتواند بخشی از برنامه فعالیت بدنی سالمندان باشد؛ اما انتخاب حرکت مناسب، تعداد تکرارها و میزان فشار باید با وضعیت جسمانی فرد هماهنگ شود. در ادامه، هفت تمرین بدون دستگاه و وزنه را بررسی میکنیم و توضیح میدهیم چگونه میتوان آنها را با رعایت اصول ایمنی انجام داد.

در تمرین قدرتی، عضلات در برابر نوعی مقاومت فعالیت میکنند. این مقاومت ممکن است از وزنه، کش ورزشی، دستگاه یا وزن خود بدن ایجاد شود.
برای مثال، هنگام برخاستن از صندلی، عضلات ران و باسن باید وزن بدن را جابهجا کنند. در حرکت شنا روی دیوار نیز عضلات بازو، شانه و سینه در برابر بخشی از وزن بدن فعالیت میکنند.
بنابراین، ورزش بدون وسیله لزوماً به معنای فعالیت بدون مقاومت نیست. وزن بدن میتواند مقاومت لازم را برای بعضی تمرینها فراهم کند. بااینحال، میزان دشواری هر حرکت به وزن بدن، وضعیت مفاصل، قدرت فعلی و نحوه اجرای آن بستگی دارد.
یک نکته مهم این است که تمرین ساده همیشه تمرین سبک محسوب نمیشود. حتی حرکتی مانند نشستن و برخاستن از صندلی ممکن است برای فردی که ضعف عضلانی یا اختلال تعادل دارد، دشوار باشد.
پیش از انتخاب حرکات، باید مشخص شود فرد در حال حاضر چه میزان توانایی حرکتی دارد. سالمندی که بهراحتی راه میرود و کارهای روزانه را انجام میدهد، ممکن است بتواند تمرینهای ایستاده را با تکیهگاه انجام دهد. اما فردی که اخیراً زمین خورده، برای ایستادن به کمک نیاز دارد یا دچار درد قابلتوجه مفاصل است، به برنامه متفاوتی احتیاج دارد.
اگر فرد بیماری قلبی کنترلنشده، درد شدید مفاصل، پوکی استخوان شدید، جراحی یا شکستگی اخیر، سرگیجه مکرر یا محدودیت حرکتی قابلتوجه دارد، بهتر است قبل از شروع برنامه جدید با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کند.
برای تمرین در خانه نیز چند نکته ساده اهمیت دارد:
صندلی باید محکم و بدون چرخ باشد.
فضای اطراف تمرین از فرش لغزنده و وسایل پراکنده خالی شود.
کفش مناسب با کفی غیرلغزنده استفاده شود.
هنگام تمرین ایستاده، تکیهگاه ثابتی مانند پیشخوان محکم در دسترس باشد.
حرکات با سرعت کنترلشده انجام شوند و تنفس حبس نشود.
حرکات زیر نمونههایی از تمرینهای قابلاجرا در خانه هستند. تعداد تکرارهای پیشنهادی برای شروع در نظر گرفته شدهاند و باید بر اساس توانایی فرد کاهش یا افزایش پیدا کنند.
این تمرین عضلات جلوی ران، پشت ران و باسن را درگیر میکند. همین عضلات در برخاستن از صندلی، راه رفتن و بالا رفتن از پله نقش دارند.
روی صندلی محکم بنشینید و کف پاها را روی زمین قرار دهید. پاها تقریباً به اندازه عرض لگن از هم فاصله داشته باشند. کمی تنه را به جلو متمایل کنید و با فشار دادن کف پاها به زمین، بهآرامی بلند شوید.
پس از ایستادن، وضعیت بدن را برای لحظهای کنترل کنید. سپس لگن را به عقب ببرید و بهآرامی روی صندلی بنشینید.
برای شروع، سه تا پنج تکرار کافی است. اگر فرد نمیتواند بدون کمک بلند شود، میتواند از دسته صندلی استفاده کند یا ارتفاع نشیمن را افزایش دهد.
نکته ایمنی: صندلی باید پشت فرد قرار داشته باشد و حرکت نشستن نیز با کنترل انجام شود. اگر فرد هنگام ایستادن سرگیجه یا بیثباتی دارد، نباید این تمرین را بدون حمایت انجام دهد.
شنا روی دیوار نسخه سادهتری از حرکت شنا روی زمین است. در این تمرین، عضلات سینه، بازو و شانه فعال میشوند و شدت فشار با فاصله پاها از دیوار قابل تنظیم است.
روبهروی دیوار بایستید و کف دستها را کمی پایینتر از ارتفاع شانه روی آن قرار دهید. پاها را کمی عقب ببرید تا بدن اندکی به سمت دیوار متمایل شود.
آرنجها را بهآرامی خم کنید و تنه را به دیوار نزدیک کنید. سپس با فشار کنترلشده دستها، بدن را به وضعیت اولیه برگردانید.
در شروع، پنج تا هشت تکرار کافی است. اگر حرکت دشوار بود، پاها را به دیوار نزدیکتر کنید تا وزن کمتری روی دستها قرار بگیرد.
نکته ایمنی: بدن را از سر تا لگن در وضعیت طبیعی نگه دارید و از قوس دادن بیش از حد کمر خودداری کنید. اگر درد شانه یا مچ دست ایجاد شد، تمرین را متوقف کنید.
این حرکت عضلات ساق پا را تقویت میکند. عضلات ساق در راه رفتن و کنترل حرکت مچ پا نقش دارند.
پشت یک صندلی محکم بایستید و با دو دست تکیهگاه را بگیرید. پاها را به اندازه عرض لگن باز کنید. بهآرامی پاشنهها را از زمین بلند کنید و وزن بدن را روی پنجهها قرار دهید.
چند لحظه مکث کنید و سپس پاشنهها را بهآرامی پایین بیاورید.
پنج تا هشت تکرار برای شروع کافی است. اگر ایستادن دشوار است، میتوان حرکت را در حالت نشسته انجام داد؛ در این حالت، فشار تمرین کمتر خواهد بود.
نکته ایمنی: از بالا و پایین پریدن یا انجام حرکت با سرعت زیاد خودداری کنید. تکیهگاه باید ثابت باشد و هنگام تمرین نباید تعادل بدن از کنترل خارج شود.
این تمرین عضلات جلوی ران را فعال میکند و برای افرادی که انجام تمرینهای ایستاده برایشان دشوار است، گزینه سادهتری محسوب میشود.
روی صندلی بنشینید و کف پاها را روی زمین قرار دهید. یک پا را بهآرامی از زانو صاف کنید تا ساق پا به سمت جلو حرکت کند. چند لحظه در همین وضعیت بمانید و سپس پا را پایین بیاورید.
حرکت را با پای دیگر تکرار کنید. برای هر پا پنج تا هشت تکرار در نظر بگیرید.
نکته ایمنی: زانو را با فشار قفل نکنید. اگر حرکت باعث درد زانو میشود، دامنه آن را کمتر کنید یا انجام تمرین را متوقف کنید.
این حرکت عضلات کناری لگن را درگیر میکند. این عضلات در کنترل وضعیت لگن و حرکت پاها نقش دارند.
پشت صندلی محکم بایستید و دستها را روی تکیهگاه قرار دهید. یک پا را بدون چرخاندن تنه، بهآرامی به سمت کنار ببرید. سپس آن را به وضعیت اولیه برگردانید.
برای هر پا پنج تا هشت تکرار انجام دهید. لازم نیست پا را زیاد بالا ببرید؛ حرکت کوچک و کنترلشده کافی است.
نکته ایمنی: تنه را به سمت مخالف خم نکنید و وزن بدن را ناگهانی جابهجا نکنید. اگر فرد در حالت ایستاده تعادل کافی ندارد، این تمرین باید با حمایت بیشتر یا پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.
این حرکت عضلات پشت ران را فعال میکند؛ عضلاتی که در خم کردن زانو و کنترل حرکت پا نقش دارند.
پشت یک صندلی ثابت بایستید و تکیهگاه را بگیرید. یک زانو را بهآرامی خم کنید و پاشنه را به سمت پشت بدن بالا بیاورید. سپس پا را کنترلشده پایین بیاورید.
برای هر پا پنج تا هشت تکرار انجام دهید. لگن را ثابت نگه دارید و برای بالا بردن پاشنه، کمر را قوس ندهید.
نکته ایمنی: حرکت باید در محدوده راحت زانو انجام شود. در صورت وجود درد، تورم یا محدودیت جدی مفصل، پیش از ادامه تمرین باید وضعیت بررسی شود.
این تمرین بدون نیاز به وسیله، عضلات سینه و بازو را درگیر میکند. شدت آن نیز با مقدار فشار قابل تنظیم است.
روی صندلی بنشینید و کف دستها را مقابل قفسه سینه به یکدیگر بچسبانید. آرنجها را در وضعیت راحت نگه دارید. کف دستها را بهآرامی به هم فشار دهید و حدود سه تا پنج ثانیه نگه دارید.
سپس فشار را آزاد کنید و چند لحظه استراحت کنید. این حرکت را پنج تا هشت بار تکرار کنید.
نکته ایمنی: فشار باید متوسط و قابلکنترل باشد. حبس کردن نفس یا وارد کردن فشار حداکثری ضرورتی ندارد.
چند روز در هفته تمرین قدرتی انجام دهیم؟
راهنماهای فعالیت بدنی برای بزرگسالان ۶۵ سال به بالا، دستکم دو روز در هفته فعالیت تقویت عضلات را توصیه میکنند. بهتر است میان جلسات تمرین یک روز فاصله وجود داشته باشد تا بدن فرصت بازیابی داشته باشد.
این توصیه یک هدف عمومی است و به معنای مناسب بودن دو جلسه تمرین با شدت یکسان برای تمام سالمندان نیست. افراد کمتوان یا دارای بیماری زمینهای ممکن است به شروع سبکتر، استراحت بیشتر یا برنامه تحت نظارت نیاز داشته باشند.
همچنین تمرین قدرتی تنها بخش فعالیت بدنی نیست. فعالیت هوازی مانند راه رفتن و تمرینهای تعادلی نیز در برنامه هفتگی سالمندان اهمیت دارند. ترکیب این فعالیتها به حفظ جنبههای مختلف آمادگی جسمانی کمک میکند.
وقتی یک حرکت با تعداد تکرار مشخص بهراحتی انجام میشود، میتوان بهتدریج دشواری آن را افزایش داد. این کار باید با تغییر کوچک و کنترلشده انجام شود.
برای مثال، فردی که شنا روی دیوار را بهراحتی انجام میدهد، میتواند پاها را اندکی از دیوار دورتر کند. کسی که نشستن و برخاستن از صندلی برایش آسان شده است، ممکن است در صورت حفظ تعادل و کنترل کامل، بهتدریج استفاده از دستها را کمتر کند.
در هر مرحله فقط یک عامل را تغییر دهید؛ مانند تعداد تکرار، دامنه حرکت یا سطح دشواری. افزایش همزمان چند عامل میتواند فشار تمرین را بیش از توان فرد بالا ببرد.
هدف این نیست که تمرین در کوتاهترین زمان ممکن دشوار شود. افزایش تدریجی فشار، با توجه به کیفیت اجرای حرکت، اهمیت بیشتری دارد.
احساس فعالیت عضلات یا خستگی خفیف پس از تمرین ممکن است طبیعی باشد؛ اما درد تیز، سرگیجه، ضعف ناگهانی، تنگی نفس غیرمعمول یا احساس فشار در قفسه سینه علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
در صورت بروز درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا غیرعادی، ضعف ناگهانی یا سرگیجه شدید، تمرین را فوراً متوقف کنید و متناسب با شدت علائم کمک پزشکی دریافت کنید.
اگر درد مفصل یا عضله پس از تمرین ادامه پیدا میکند، بهتر است قبل از تکرار حرکت، علت آن بررسی شود. ادامه دادن تمرینی که درد را تشدید میکند، روش مناسبی برای افزایش قدرت نیست.
پژوهشها نشان میدهند تمرینهای مقاومتی خانگی میتوانند در برخی شرایط به بهبود قدرت عضلانی و بعضی شاخصهای عملکرد حرکتی سالمندان کمک کنند. بااینحال، نتیجه همه مطالعات یکسان نیست.
در یک مرور نظاممند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۱، تمرین مقاومتی خانگی در برخی شاخصها مانند قدرت اندام تحتانی و توان برخاستن از صندلی اثر مثبت داشت؛ اما بهبود در تمام شاخصهای تعادل، کیفیت زندگی یا میزان زمینخوردن مشاهده نشد.
از طرف دیگر، پژوهشهایی که برنامههای خانگی را با تمرینهای تحت نظارت مقایسه کردهاند، نشان میدهند کیفیت آموزش، پیگیری و تنظیم شدت تمرین میتواند در نتیجه نهایی نقش داشته باشد. حتی انجام منظم تمرین بدون نظارت نیز در همه مطالعات به بهبود معنادار منجر نشده است.
بنابراین، نمیتوان گفت هر برنامه ورزشی بدون وسیله الزاماً قدرت عضلات را به یک اندازه افزایش میدهد. نوع تمرین، شدت، تعداد جلسات، توانایی اولیه فرد و نحوه اجرای حرکت همگی اهمیت دارند.
تمرین قدرتی در خانه برای سالمندان میتواند بدون دستگاه و وزنه نیز انجام شود. حرکاتی مانند نشستن و برخاستن از صندلی، شنا روی دیوار، بالا آوردن پاشنه و صاف کردن زانو از نمونههای قابلاجرا با وزن بدن هستند.
بااینحال، انتخاب تمرین باید بر اساس توانایی فرد انجام شود. تعداد کم تکرار، اجرای آرام و افزایش تدریجی دشواری، نقطه شروع منطقیتری نسبت به تمرین سنگین و ناگهانی است.
تقویت عضلات سالمندان فقط به انجام چند حرکت محدود نمیشود؛ استمرار فعالیت، تنوع تمرینها، استراحت کافی و توجه به شرایط پزشکی نیز در برنامه اهمیت دارند. اگر فرد بیماری زمینهای، درد قابلتوجه یا مشکل تعادل دارد، بهتر است پیش از شروع تمرینهای جدید راهنمایی تخصصی دریافت کند.
نویسنده: دکتر فرزانه اویسی ثانی
