دو نفر ممکن است هر دو ۶۵ سال داشته باشند، اما تواناییهای جسمانی کاملاً متفاوتی نشان دهند. یکی میتواند مدت زیادی پیادهروی کند، ولی هنگام بلند شدن از صندلی مشکل داشته باشد. دیگری شاید قدرت عضلانی مناسبی داشته باشد، اما روی سطح ناهموار احساس بیثباتی کند. به همین دلیل، انتخاب ورزش در سالمندی را نمیتوان تنها بر اساس سن انجام داد.
با افزایش سن، حفظ توانایی انجام کارهای روزمره اهمیت بیشتری پیدا میکند. راه رفتن، بالا رفتن از پله، جابهجایی وسایل، حفظ تعادل و برخاستن از صندلی، همگی به آمادگی جسمانی وابستهاند. ورزش زمانی انتخاب مناسبی است که با وضعیت فعلی فرد تناسب داشته باشد و به حفظ یا بهبود تواناییهای موردنیاز او کمک کند.

تصور رایجی وجود دارد که پیادهروی برای همه سالمندان بهترین انتخاب است. پیادهروی فعالیتی در دسترس و مفید است، اما نیازهای جسمانی افراد یکسان نیستند. برای کسی که استقامت کمی دارد، پیادهروی آرام میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. در مقابل، فردی که بهراحتی مسافت زیادی راه میرود اما برای بلند شدن از صندلی به کمک دستها نیاز دارد، ممکن است به تمرینهای تقویت عضلات نیز احتیاج داشته باشد.
انتخاب ورزش بهتر است با توجه به چند پرسش ساده انجام شود: آیا فرد هنگام راه رفتن زود خسته میشود؟ آیا بالا رفتن از پله برایش دشوار است؟ آیا هنگام تغییر جهت احساس بیثباتی دارد؟ آیا حرکت دادن بعضی مفاصل با محدودیت همراه است؟
پاسخ به این پرسشها به شناسایی نیازهای اصلی کمک میکند. این بررسی جای ارزیابی پزشکی را نمیگیرد، اما مشخص میکند که انتخاب فعالیت بدنی نباید صرفاً بر اساس محبوبیت یک ورزش انجام شود.
عضلات در انجام کارهایی نقش دارند که ممکن است ساده به نظر برسند؛ از برخاستن از تخت گرفته تا حمل خرید و بالا رفتن از پله. کاهش قدرت عضلانی میتواند انجام این فعالیتها را دشوارتر کند، بهویژه اگر فرد برای مدت طولانی کمتحرک باشد.
تمرینهای قدرتی به معنای بلند کردن وزنههای سنگین نیستند. بسته به توانایی فرد، برخاستن کنترلشده از صندلی، تمرین با کش ورزشی یا استفاده از وزنههای سبک میتواند بخشی از برنامه باشد. نکته مهم این است که حرکت با کنترل انجام شود و میزان فشار با وضعیت فرد تناسب داشته باشد.
برای مثال، فردی که مدتی فعالیت بدنی نداشته است، ممکن است با تعداد کمی تکرار شروع کند و بهتدریج میزان تمرین را افزایش دهد. اگر حرکت باعث درد قابلتوجه، بیثباتی یا خستگی غیرمعمول شود، لازم است شیوه اجرا و سطح دشواری آن دوباره بررسی شود.
هدف تمرین قدرتی صرفاً افزایش اندازه عضلات نیست. حفظ توانایی بلند شدن، راه رفتن و انجام مستقلانه فعالیتهای روزمره نیز از دلایل اهمیت آن در سالمندی است.
تعادل هنگام ایستادن، راه رفتن، چرخیدن و عبور از موانع به کار میآید. این توانایی معمولاً تا زمانی که مشکلی ایجاد نشود، کمتر مورد توجه قرار میگیرد. بااینحال، کاهش تعادل میتواند اعتماد فرد به حرکت کردن را کم کند و او را به محدود کردن فعالیتهای روزانه وادارد.
تمرینهای تعادلی میتوانند شامل انتقال آرام وزن بدن، تمرین برخاستن و نشستن یا حرکات کنترلشده در کنار یک تکیهگاه باشند. انتخاب تمرین باید با وضعیت فرد هماهنگ باشد. برای کسی که سابقه زمین خوردن دارد یا هنگام ایستادن احساس بیثباتی میکند، انجام حرکات دشوار بدون حمایت مناسب انتخاب ایمنی نیست.
تمرین تعادل قرار نیست فرد را به اجرای حرکات پیچیده وادار کند. هدف، بهتر شدن کنترل بدن در موقعیتهای معمول زندگی است. اگر مشکل تعادل محسوس باشد، ارزیابی متخصص میتواند در انتخاب تمرینهای مناسب نقش مهمی داشته باشد.
انتخاب میان این فعالیتها به شرایط جسمانی، دسترسی و ترجیح شخصی بستگی دارد.
پیادهروی برای بسیاری از افراد انتخابی ساده است و میتوان مدت آن را متناسب با توانایی فرد تنظیم کرد. انتخاب مسیر صاف، کفش مناسب و سرعت قابلتحمل میتواند شروع فعالیت را آسانتر کند. بااینحال، کسی که هنگام راه رفتن درد قابلتوجه یا بیثباتی دارد، نباید بدون بررسی علت مشکل، صرفاً زمان پیادهروی را افزایش دهد.
دوچرخه ثابت ممکن است برای افرادی مناسب باشد که میخواهند فعالیت هوازی انجام دهند و به گزینهای در محیط خانه نیاز دارند. تنظیم صندلی، ارتفاع مناسب و امکان سوار و پیاده شدن ایمن اهمیت دارد. برای فردی که حفظ تعادل هنگام سوار شدن دشوار است، این گزینه لزوماً از پیادهروی ایمنتر نیست.
ورزش در آب نیز میتواند برای برخی افراد خوشایند باشد. آب بخشی از وزن بدن را تحمل میکند و ممکن است انجام بعضی حرکات را آسانتر کند. بااینحال، ورود و خروج از استخر، وضعیت تنفس، توانایی شناور ماندن و شرایط دسترسی باید در نظر گرفته شوند.
هیچیک از این فعالیتها برای همه افراد برتری مطلق ندارد. بهترین انتخاب، فعالیتی است که با نیاز جسمانی فرد تناسب داشته باشد، خطر غیرضروری ایجاد نکند و امکان تداوم آن وجود داشته باشد.
هر فعالیت بدنی ویژگیهای خاصی دارد. پیادهروی میتواند استقامت را بهبود دهد، اما بهتنهایی لزوماً تمام نیازهای قدرتی فرد را تأمین نمیکند. تمرین قدرتی به حفظ توان عضلات کمک میکند، اما جایگزین کامل فعالیت هوازی نیست. تمرین تعادل نیز بر توانایی کنترل وضعیت بدن تمرکز دارد.
به همین دلیل، برنامه مناسب معمولاً ترکیبی از فعالیتهای مختلف است. راهنماهای فعالیت بدنی برای بزرگسالان ۶۵ سال به بالا، در حالت کلی، دستکم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته یا مقدار معادل آن، تمرین تقویت عضلات در دو روز یا بیشتر و فعالیتهای بهبوددهنده تعادل را توصیه میکنند.
این مقدار یک هدف عمومی است، نه نقطه شروع اجباری برای همه. فردی که مدتها کمتحرک بوده یا به دلیل شرایط جسمانی نمیتواند این میزان را انجام دهد، میتواند با مقدار کمتری شروع کند و بهتدریج مدت، دفعات یا شدت فعالیت را افزایش دهد. انجام مقداری فعالیت متناسب با توانایی فرد، بهتر از بیتحرکی کامل است.
برای تشخیص تقریبی شدت متوسط فعالیت هوازی، میتوان به توانایی صحبت کردن توجه کرد. در این شدت، فرد معمولاً قادر است صحبت کند، اما آواز خواندن برایش دشوارتر میشود. این معیار عمومی است و برای همه شرایط پزشکی کافی نیست.
یکی از مشکلات برنامههای ورزشی این است که گاهی با توانایی فعلی فرد تناسب ندارند. شروع ناگهانی با مدت طولانی، تمرینهای دشوار یا انتظار پیشرفت سریع ممکن است خستگی و ناراحتی ایجاد کند و ادامه فعالیت را دشوار سازد.
شروع تدریجی راه عملیتری است. فرد میتواند در ابتدا زمان کوتاهی را به حرکت اختصاص دهد، واکنش بدن را بررسی کند و در صورت تحمل مناسب، فعالیت را افزایش دهد. تقسیم فعالیت به چند نوبت کوتاه نیز ممکن است برای بعضی افراد آسانتر از انجام تمام آن در یک جلسه باشد.
نظم برنامه لزوماً به معنای تمرین سنگین هر روز نیست. روزهای استراحت، تنوع فعالیت و توجه به خستگی نیز اهمیت دارند. اگر برنامه بهقدری دشوار باشد که فرد نتواند آن را در زندگی روزمره حفظ کند، لازم است دوباره تنظیم شود.
علاقه شخصی هم عامل مهمی است. کسی که از پیادهروی لذت نمیبرد، ممکن است فعالیت دیگری را راحتتر ادامه دهد. انتخاب فعالیتی که با امکانات، محیط زندگی و ترجیح فرد سازگار باشد، میتواند استمرار را آسانتر کند.
وجود بیماری زمینهای لزوماً به معنای ممنوع بودن ورزش نیست، اما ممکن است انتخاب نوع فعالیت و شدت آن را تغییر دهد. افراد دارای محدودیت پزشکی، درد مداوم، مشکلات قابلتوجه تعادل یا سابقه زمین خوردن بهتر است پیش از شروع برنامه جدید، درباره فعالیت مناسب با پزشک یا متخصص توانبخشی مشورت کنند.
محیط تمرین نیز اهمیت دارد. کف لغزنده، نور ناکافی، کفش نامناسب و وسایلی که مسیر حرکت را مسدود میکنند، میتوانند خطر زمین خوردن را افزایش دهند. برای تمرینهایی که نیازمند حفظ تعادل هستند، استفاده از تکیهگاه پایدار و پرهیز از انجام حرکات دشوار بهتنهایی اهمیت دارد.
درد قفسه سینه، سرگیجه شدید، احساس نزدیک شدن به غش یا تنگی نفس غیرمعمول هنگام فعالیت، علائمی نیستند که باید با ادامه تمرین از آنها عبور کرد. در صورت بروز چنین نشانههایی، فعالیت باید متوقف شود و ارزیابی پزشکی متناسب با شدت علائم انجام گیرد.
پیشرفت همیشه با افزایش سرعت یا طولانیتر شدن زمان تمرین مشخص نمیشود. گاهی نشانه مهمتر این است که فرد بتواند با تلاش کمتر از صندلی بلند شود، مسیر معمول خود را با خستگی کمتری طی کند یا هنگام حرکت احساس اطمینان بیشتری داشته باشد.
توجه به این تغییرات کمک میکند تا ورزش با نیازهای واقعی زندگی مرتبط بماند. اگر تمرین بهطور مداوم باعث درد، خستگی غیرعادی یا کاهش توان انجام کارهای روزمره شود، باید مقدار و نوع آن دوباره ارزیابی شود.
انتخاب ورزش برای افراد بالای ۶۰ سال، تصمیمی یکسان برای همه نیست. قدرت عضلانی، تعادل، استقامت، وضعیت پزشکی و ترجیح شخصی در این انتخاب نقش دارند. ترکیب مناسب فعالیتها و افزایش تدریجی آنها میتواند به حفظ توانایی حرکت و انجام مستقلانه کارهای روزمره کمک کند.
در نهایت، ارزش ورزش فقط در تعداد دقیقهها یا میزان فشار تمرین نیست. اهمیت آن در این است که به فرد کمک کند تا حد امکان فعال بماند، حرکت کردن را حفظ کند و کارهای روزمره خود را با توانایی بیشتری انجام دهد.
نویسنده : دکتر فرزانه اویسی ثانی
