شروع ورزش در سالمندی همیشه به معنای ثبتنام در باشگاه یا انجام تمرینهای طولانی نیست. گاهی چند دقیقه پیادهروی در خانه، چند حرکت ساده برای تقویت پاها یا تمرین کنترلشده تعادل، نقطه شروع مناسبی برای بازگشت به فعالیت بدنی است.
بااینحال، یکی از پرسشهای مهم این است که سالمندان در طول هفته چند روز باید ورزش کنند و چه نوع فعالیتهایی را در برنامه خود قرار دهند. پاسخ به این پرسش برای همه یکسان نیست. فردی که مدتها کمتحرک بوده، نمیتواند بدون آمادگی از همان برنامهای استفاده کند که برای یک سالمند فعال طراحی شده است.
یک برنامه مناسب باید بهتدریج پیشرفت کند و چند توانایی متفاوت را در نظر بگیرد: استقامت قلبیتنفسی، قدرت عضلات، تعادل و انعطافپذیری. هدف نهایی نیز فقط افزایش زمان ورزش نیست؛ بلکه کمک به حفظ توانایی حرکت کردن و انجام مستقلانه کارهای روزمره است.

پیادهروی و فعالیتهای مشابه، برای بهبود استقامت مفیدند؛ اما بهتنهایی تمام نیازهای حرکتی بدن را پوشش نمیدهند. برای مثال، راه رفتن ممکن است به افزایش تحمل فعالیت کمک کند، ولی لزوماً قدرت کافی برای بلند شدن آسان از صندلی را ایجاد نمیکند.
تمرینهای قدرتی عضلات را درگیر میکنند و میتوانند به حفظ توان انجام کارهایی مانند بالا رفتن از پله یا جابهجایی وسایل کمک کنند. تمرینهای تعادلی نیز برای کنترل وضعیت بدن هنگام ایستادن، چرخیدن و تغییر مسیر اهمیت دارند.
انعطافپذیری و دامنه حرکتی مفاصل هم در انجام فعالیتهای روزانه نقش دارند. به همین دلیل، برنامه هفتگی بهتر است ترکیبی از این فعالیتها باشد، نه اینکه تمام روزهای آن به یک نوع ورزش اختصاص پیدا کند.
راهنماهای عمومی فعالیت بدنی برای افراد ۶۵ سال به بالا، در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، دستکم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته را توصیه میکنند. همچنین تمرینهای تقویت عضلات در حداقل دو روز هفته و فعالیتهای چندجانبه با تأکید بر تعادل و قدرت اهمیت دارند. این مقدار یک هدف عمومی است، نه نقطه شروع اجباری برای فردی که توانایی انجام آن را ندارد.
این سطح برای افرادی مناسب است که مدت زیادی ورزش نکردهاند، هنگام فعالیت زود خسته میشوند یا میخواهند پس از یک دوره کمتحرکی دوباره حرکت را آغاز کنند.
در این مرحله، مهمترین اصل، ایجاد عادت فعالیت بدنی است. لازم نیست فرد در نخستین هفته به زمانهای طولانی ورزش برسد. بهتر است فعالیتها کوتاه باشند و در صورت نیاز در چند نوبت طی روز انجام شوند.
شنبه: پیادهروی آرام
با پنج تا ده دقیقه راه رفتن در مسیر صاف و امن شروع کنید. سرعت باید بهاندازهای باشد که فرد بتواند بدون نفسنفس زدن صحبت کند. اگر راه رفتن بیرون از خانه دشوار است، میتوان از مسیر کوتاه و بدون مانع داخل خانه استفاده کرد.
یکشنبه: تمرین قدرتی سبک
چند حرکت ساده مانند باز و بسته کردن دستها، صاف کردن زانو در حالت نشسته و برخاستن کنترلشده از صندلی، در صورت توانایی فرد، قابل استفادهاند. از هر حرکت میتوان پنج تکرار شروع کرد. بین حرکات استراحت داشته باشید و از انجام حرکت با فشار زیاد خودداری کنید.
دوشنبه: فعالیت کوتاه و تمرین دامنه حرکتی
چند دقیقه راه رفتن آرام یا حرکت دادن دستها و پاها در حالت نشسته میتواند به کاهش زمان بیتحرکی کمک کند. حرکات ملایم شانه، مچ پا و زانو نیز در محدوده راحت قابل انجاماند.
سهشنبه: استراحت یا تحرک سبک
استراحت به معنای بیحرکتی کامل نیست. اگر فرد احساس خستگی ندارد، میتواند چند نوبت کوتاه در خانه راه برود یا حرکات سبک انجام دهد. در صورت درد یا خستگی باقیمانده از روز قبل، استراحت بیشتر مناسب است.
چهارشنبه: پیادهروی آرام
مدت پیادهروی را متناسب با تحمل فرد در نظر بگیرید. اگر جلسه قبلی بدون مشکل انجام شده، میتوان چند دقیقه به زمان آن اضافه کرد؛ اما افزایش مدت نباید باعث خستگی غیرمعمول یا درد شود.
پنجشنبه: تمرین قدرتی و حرکات نشسته
تمرینهای سبک دست و پا را تکرار کنید. اگر فرد در حفظ تعادل مشکل دارد، حرکات ایستاده را بدون تکیهگاه انجام ندهید. تمرین نشسته میتواند برای شروع گزینه مناسبتری باشد.
جمعه: استراحت و ارزیابی وضعیت بدن
به احساس بدن در طول هفته توجه کنید. آیا راه رفتن کمی آسانتر شده است؟ آیا تمرینها خستگی زیادی ایجاد کردهاند؟ پاسخ این پرسشها به تنظیم هفته بعد کمک میکند.
این برنامه نمونهای برای شروع است و مقدار فعالیت آن ممکن است کمتر از توصیه عمومی هفتگی باشد. این موضوع برای فرد کمتحرک لزوماً اشکال محسوب نمیشود؛ هدف، افزایش تدریجی فعالیت بر اساس توانایی واقعی اوست.
این سطح برای کسانی است که میتوانند بدون مشکل جدی راه بروند، فعالیتهای روزمره خود را انجام دهند و پس از ورزش سبک دچار خستگی طولانی نمیشوند؛ اما هنوز به برنامه منظمتری برای تقویت عضلات و تعادل نیاز دارند.
در این مرحله میتوان مدت فعالیت هوازی را بیشتر کرد و تمرینهای قدرتی را با نظم مشخصتری در هفته قرار داد.
شنبه: پیادهروی با شدت متوسط
حدود ۲۰ تا ۲۵ دقیقه پیادهروی انجام دهید. سرعت باید بهاندازهای باشد که تنفس کمی سریعتر شود، اما فرد همچنان بتواند جملههای کوتاه بگوید.
یکشنبه: تمرین قدرتی
حرکاتی مانند برخاستن از صندلی، صاف کردن زانو، خم و راست کردن آرنج با مقاومت سبک و بالا آوردن پاشنه پا را در برنامه قرار دهید. یک یا دو دور تمرین با تعداد تکرار متناسب با توان فرد کافی است.
دوشنبه: تمرین تعادل و تحرک سبک
تمرینهایی مانند انتقال آرام وزن بدن از یک پا به پای دیگر یا ایستادن با فاصله مناسب پاها، در کنار یک تکیهگاه ثابت، میتوانند برای تمرین کنترل بدن استفاده شوند. اگر فرد سابقه زمین خوردن دارد، بهتر است این حرکات با راهنمایی متخصص انتخاب شوند.
سهشنبه: پیادهروی
حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت قابلتحمل انجام دهید. اگر راه رفتن در یک نوبت دشوار است، میتوان آن را به دو نوبت کوتاهتر تقسیم کرد.
چهارشنبه: تمرین قدرتی و دامنه حرکتی
تمرینهای قدرتی روز یکشنبه را با توجه به میزان خستگی و توان فرد تکرار کنید. در پایان میتوان چند حرکت کششی ملایم برای عضلات پا و شانه انجام داد.
پنجشنبه: فعالیت هوازی متنوع
در صورت دسترسی و مناسب بودن شرایط، دوچرخه ثابت یا ورزش در آب میتواند جایگزین پیادهروی شود. انتخاب فعالیتی که فرد به آن علاقه دارد، احتمال تداوم برنامه را بیشتر میکند.
جمعه: استراحت فعال
راه رفتن کوتاه، انجام کارهای سبک خانه یا حرکات آرام مفاصل میتواند جایگزین یک جلسه تمرین رسمی شود.
سالمند فعال ممکن است پیش از این بهطور منظم پیادهروی کرده باشد، تمرینهای قدرتی انجام دهد و در فعالیتهای روزمره محدودیت قابلتوجهی نداشته باشد. در این سطح، هدف میتواند حفظ آمادگی جسمانی و ایجاد تنوع در تمرینها باشد.
بااینحال، فعال بودن به معنای بینیازی از استراحت یا مجاز بودن تمرینهای سنگین نیست. افزایش سن همچنان اهمیت ریکاوری، کیفیت حرکت و توجه به علائم بدن را حفظ میکند.
شنبه: فعالیت هوازی طولانیتر
حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه پیادهروی با شدت متوسط یا فعالیت هوازی مشابه انجام دهید. مسیر باید متناسب با توانایی فرد و شرایط محیط انتخاب شود.
یکشنبه: تمرین قدرتی
تمرینهای عضلات پا، بازو، شانه و تنه را با مقاومت مناسب انجام دهید. استفاده از کش ورزشی یا وزنه سبک میتواند در صورت تسلط بر شیوه صحیح حرکت مفید باشد.
دوشنبه: تمرین تعادل و هماهنگی
حرکات کنترلشده تغییر جهت، انتقال وزن و تمرینهای تعادلی متناسب با توان فرد را انجام دهید. دشواری تمرین باید بهتدریج افزایش پیدا کند و ایمنی همیشه در اولویت باشد.
سهشنبه: فعالیت هوازی
حدود ۳۰ دقیقه پیادهروی، دوچرخه ثابت یا شنا و ورزش در آب، در صورت مناسب بودن شرایط فرد، قابل استفاده است.
چهارشنبه: تمرین قدرتی
جلسه دوم تمرین قدرتی هفته را با تمرکز بر عضلاتی که در جلسه قبل کمتر درگیر شدهاند انجام دهید. بین تمرینهای یک گروه عضلانی، فرصت کافی برای ریکاوری در نظر بگیرید.
پنجشنبه: فعالیت ترکیبی
میتوان بخشی از زمان را به پیادهروی و بخشی را به حرکات تعادلی و دامنه حرکتی اختصاص داد. فعالیت ترکیبی به تمرین چند توانایی جسمانی در کنار هم کمک میکند.
جمعه: استراحت
استراحت برای حفظ کیفیت تمرینهای هفته بعد ضروری است. اگر فرد احساس خستگی یا درد عضلانی غیرمعمول دارد، بهتر است پیش از افزایش شدت فعالیت، وضعیت خود را بررسی کند.
این برنامه نیز یک نمونه پیشنهادی است و نباید بدون توجه به سابقه ورزشی، بیماریها و توان فرد اجرا شود.
یکی از اشتباهات رایج این است که شدت تمرین فقط با سرعت حرکت یا میزان عرق کردن سنجیده شود. درحالیکه احساس فشار و توانایی ادامه فعالیت نیز اهمیت دارند.
در فعالیت با شدت متوسط، معمولاً تنفس سریعتر میشود، اما فرد هنوز میتواند صحبت کند. اگر صحبت کردن دشوار شده یا فرد برای ادامه حرکت مجبور به توقف مکرر است، ممکن است شدت تمرین برای سطح آمادگی او زیاد باشد.
در تمرین قدرتی نیز باید حرکت با کنترل انجام شود. حبس کردن نفس، تاب دادن بدن برای جابهجایی وزنه و انجام تکرارها با سرعت زیاد، نشانه اجرای مناسب تمرین نیستند.
بهتر است هر جلسه با چند دقیقه حرکت آرام برای آماده شدن بدن شروع شود و در پایان نیز فرصت کافی برای کاهش تدریجی شدت فعالیت در نظر گرفته شود.
برنامه هفتگی قرار نیست به یک تکلیف سخت و غیرقابل تغییر تبدیل شود. ممکن است فرد به دلیل مراجعه پزشکی، خستگی، شرایط آبوهوا یا کارهای روزمره نتواند در یک روز تمرین کند.
در چنین شرایطی، نیازی نیست تمام فعالیت انجامنشده را به روز بعد منتقل کند یا برای جبران آن تمرین سنگینتری انجام دهد. میتوان برنامه را ادامه داد و در صورت امکان، فعالیت ازدسترفته را در روز دیگری با حجم مناسب جایگزین کرد.
تداوم در طول چند هفته و چند ماه اهمیت بیشتری از کامل اجرا شدن یک هفته خاص دارد.
افرادی که بیماری قلبی یا ریوی کنترلنشده، درد شدید مفاصل، محدودیت حرکتی قابلتوجه، سرگیجه مکرر یا سابقه زمین خوردن دارند، بهتر است پیش از شروع یا افزایش شدت تمرین با پزشک یا متخصص توانبخشی مشورت کنند.
درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرمعمول، سرگیجه شدید یا احساس نزدیک شدن به غش هنگام ورزش، نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. در صورت بروز این علائم، فعالیت باید متوقف شود و متناسب با شدت آنها ارزیابی پزشکی انجام گیرد.
برنامه ورزشی مناسب، برنامهای نیست که صرفاً تعداد روزهای بیشتری را به تمرین اختصاص دهد. برنامه خوب باید با توان فرد شروع شود، بهتدریج پیشرفت کند و امکان ادامه یافتن در زندگی روزمره را داشته باشد.
در سالمندی، ارزش ورزش را میتوان در تغییرات ساده اما مهم دید: برخاستن راحتتر از صندلی، راه رفتن مطمئنتر، تحمل بهتر فعالیت و حفظ استقلال در کارهای روزانه. این پیشرفتها ممکن است آرام اتفاق بیفتند، اما از مهمترین نتایج یک برنامه حرکتی منظم هستند.
نویسنده : دکتر فرزانه اویسی ثانی
