
فرض کنید در یک شرکت، قرار است جلسه مهمی درباره آینده یکی از پروژهها برگزار شود. مسئول تولید محتوای شرکت هم قرار است بعد از جلسه، گزارشی برای کارکنان و مخاطبان تهیه کند. اما به او میگویند: «نیازی نیست در جلسه باشی. بعداً اطلاعات لازم رو بهت میدیم.»
جلسه تمام میشود. چند ساعت بعد، یک عکس دستهجمعی و دو خط توضیح برایش میفرستند: «جلسه با موفقیت برگزار شد و موضوعات مهمی مورد بررسی قرار گرفت.»
خب، حالا با این اطلاعات چه گزارشی میشود نوشت؟
چه تصمیمی گرفته شد؟ چه مسئلهای مطرح بود؟ چه چیزی تغییر کرد؟
هیچکس نمیداند!
نکته جالب ماجرا این است که اطلاعات وجود داشته، آدمها دربارهاش صحبت کردهاند و احتمالاً تصمیمهای مهمی هم گرفتهاند. فقط در مسیر رسیدن اطلاعات به کسی که قرار بوده آنها را منتقل کند، بخش زیادی از ماجرا حذف شده است.
در علم ارتباطات، مفهومی وجود دارد که کمک میکند چنین موقعیتهایی را بهتر بفهمیم:
دروازهبانی اطلاعات (Gatekeeping).
خیلی ساده!
تصور کنید اطلاعات برای رسیدن به ما باید از چند در عبور کنند. پشت هر در هم کسی ایستاده که تصمیم میگیرد چه چیزی رد شود و چه چیزی نه.
این فرد میتواند مدیر یک مجموعه باشد، سردبیر یک رسانه، مسئول یک کانال خبری یا حتی خودِ ما!
مثلاً:
شما از یک مهمانی برای دوستتان تعریف میکنید، اما قرار نیست تکتک اتفاقات آن شب را بگویید. بعضی بخشها را انتخاب میکنید، بعضیها را فراموش میکنید و بعضی چیزها را هم اصلاً لازم نمیدانید تعریف کنید.
دوستتان در نهایت همان تصویری را از مهمانی میسازد که شما برایش روایت کردهاید.
او در آن مهمانی حضور نداشته؛ پس تصویرش از اتفاقات تا حد زیادی به انتخابهای شما وابسته است.
دروازهبانی اطلاعات هم تقریباً با همین منطق کار میکند، البته در مقیاسی بزرگتر.
این مفهوم را کورت لوین در دهه ۱۹۴۰ مطرح کرد و بعدها پژوهشگران ارتباطات از آن برای توضیح انتخاب خبرها استفاده کردند.
نه!
قرار نیست هر اطلاعاتی به دست همه برسد. اصلاً چنین چیزی ممکن نیست.
فکر کنید هر روز چند هزار اتفاق در جهان میافتد. اگر قرار باشد رسانهها همه را منتشر کنند، احتمالاً باید شبانهروز فقط خبر بخوانیم!
پس انتخابکردن ضروری است.
ماجرا وقتی جالب میشود که بفهمیم هر انتخاب، روی تصویری که مخاطب از واقعیت میسازد اثر میگذارد.
مثلاً اگر یک رسانه فقط اخبار منفی یک صنعت را پوشش بدهد، ممکن است مخاطب تصور کند در آن صنعت هیچ اتفاق مثبتی رخ نمیدهد.
یا اگر در یک سازمان فقط موفقیتها به مدیران گزارش شوند و مشکلات در مسیر حذف شوند، مدیران ممکن است تصویر کامل و دقیقی از وضعیت مجموعه نداشته باشند.
نه لزوماً به این دلیل که کسی دروغ گفته؛ گاهی صرفاً به این دلیل که همه واقعیت منتقل نشده است.
چون ما خیلی وقتها فکر میکنیم آنچه میدانیم، تمام ماجراست.
درحالیکه ممکن است فقط بخشی از آن را دیده باشیم.
این مسئله در روابط عمومی هم اهمیت زیادی دارد.
گاهی از یک تیم انتظار داریم اخبار دقیق، گزارشهای جذاب و روایتهای خوب تولید کند، اما اطلاعات کافی در اختیارش نمیگذاریم.
در چنین شرایطی حتی یک نویسنده خیلی خوب هم نمیتواند از دو خط اطلاعات کلی، یک گزارش واقعاً مفید بسازد.
برای خوب روایتکردن، اول باید خوب دانست.
البته این به معنی انتشار همه اطلاعات محرمانه نیست. معنیاش این است که هرکس مسئول اطلاعرسانی است، باید به اطلاعات ضروری و قابلانتشار دسترسی مناسبی داشته باشد.
حالا جالبترش اینجاست که دروازهبانی فقط کار رسانهها و مدیران نیست.
ما هم هر روز این کار را انجام میدهیم.
وقتی از بین ده عکس، فقط یکی را در اینستاگرام منتشر میکنیم.
وقتی بخشی از یک گفتوگو را برای کسی تعریف میکنیم.
یا وقتی یک خبر را برای دیگران میفرستیم، اما ده خبر دیگر را نادیده میگیریم.
در همه این موقعیتها، داریم تصمیم میگیریم چه بخشی از واقعیت به دیگران برسد.
تفاوتش فقط در این است که بعضی انتخابها روی ذهن چند نفر اثر میگذارند و بعضیها روی ذهن هزاران یا میلیونها نفر.
دفعه بعد که گزارشی خواندید، خبری دیدید یا کسی ماجرایی را برایتان تعریف کرد، بد نیست از خودتان بپرسید:
«من دارم تمام ماجرا را میشنوم یا بخشی از ماجرا را که برایم انتخاب شده؟»
این سؤال به معنی بدبینشدن به همهچیز نیست.
فقط کمک میکند کمی دقیقتر به اطلاعات نگاه کنیم.
چون گاهی آنچه به ما نمیرسد، بهاندازه آنچه میشنویم اهمیت دارد.
و شاید از این به بعد، وقتی کسی گفت «همهچیز همین بود»، بد نباشد با خودمان فکر کنیم:
واقعاً همهچیز همین بود؟ یا فقط همینقدرش از دروازه عبور کرده؟
Kurt Lewin (1947) — Frontiers in Group Dynamics
David Manning White (1950) — The “Gate Keeper”: A Case Study in the Selection of News
Shoemaker & Vos (2009) — Gatekeeping Theory