
یادداشت تحلیلی
گفتوگوی اخیر دکتر محمد فاضلی با خانم نرگس آذری (پژوهشگر و جامعهشناس حوزه مدیریت پسماند) در رسانه «ایرانتاک»، یک تلنگر جدی و تکاندهنده برای فضای رسانهای و سیاستگذاری کشور بود. پسماند در ذهنیت عمومی و تصمیمگیران ما همواره یک موضوع «کثیف»، خدماتی یا حداکثر مهندسی پنداشته شده است . اما این گفتوگو دریچهای نو گشود تا بفهمیم بحران زباله، پیش و بیش از آنکه یک چالش فنی باشد، آیینه تمامنمای مناسبات اجتماعی، سبک زندگی، تعارض منافع و البته نظام حکمرانی ماست. این یادداشت تلاش دارد با تکیه بر دادههای این گفتوگو، مسئله پسماند را در پهنه کل ایران واکاوی کرده و با بررسی دو الگو در شمال کشور و اصفهان، مسیر خروج از این بنبست را ترسیم کند .
________________________________________
پهنه ایران زیر سایه بحران پسماند
هرچند نام گیلان و مازندران با بحران زباله و اساساً پسماند زباله گره خورده است، اما واقعیت این است که پسماند امروز به یک مسئله سراسری در تمام جغرافیا اعم از کلانشهرها و روستاهای ایران تبدیل شده است.
کلانشهر تهران: مخازن عظیم پیادهروها که از زباله لبریز میشوند، جاری شدن شیرابه در جویها و پیادهروها و بعضاً بوی نامطبوع و پایدار در جنوب تهران (که ناشی از پسماندگاههای قدیمی است)، تنها بخشی از این سیمای نازیبا در پایتخت است.
جزایر و سواحل جنوبی: در هرمز، هنگام و قشم، بارگذاری فراتر از ظرفیت گردشگر در فصول پیک تعطیلات، این اکوسیستمهای حساس و کوچک را با بحرانهای زیستمحیطی فجیعی در حوزه پسماند مواجه کرده است.
ریشه مشترک بحران: نقطه آغاز این انحراف بزرگ ملی به سال ۱۳۸۶ بازمیگردد؛ زمانی که وزارت کشور طی ابلاغیهای سراسری، تمامی شهرها و روستاهای کشور را ملزم به نصب سطلهای مخزنی بزرگ (۶۰۰ و ۷۰۰ لیتری) در معابر کرد.
این مداخله بوروکراتیک، بدون توجه به تفاوتهای اقلیمی عظیمی که در کشور وجود دارد (مثلاً تفاوت یزدِ کویری با رامسر با سالانه حدود ۲۰۰۰ میلیمتر بارندگی)، به صورت یکسان تحمیل شد. نتیجه این طرح سراسری، دو ضربه مهلک به بنیانهای اجتماعی و بومی کشور بود: ۱. خلق کاذب مفهوم «دور»: با آمدن این سطلهای بزرگ، شهروند احساس کرد با انداختن زباله در مخزن، کار تمام شده و زباله به نقطهای به نام «دور» رفته که دیگر هیچ اثری بر زندگی او ندارد. در حالی که این «دور»، مفهوم کاذبی بود که چندی بعد در قالب شیرابه، سرطان و نابودی منابع خاک و آب به سفره غذایی مردم بازگشت. ۲. نابودی عقلانیت بومی در روستاها: تا پیش از سال ۱۳۸۶، روستاییان ایران به طور سنتی حدود 70 درصد زباله تر خود را مدیریت میکردند؛ آن را چال میکردند، خوراک دام میساختند یا با کود حیوانی مخلوط میکردند. ورود سطلهای بزرگ، این خودتنظیمی سنتی را متلاشی کرد و حجم عظیمی از زباله مخلوط تر و خشک را به سیستم تحمیل کرد.
________________________________________
تراژدی شمال؛ وقتی رویاها تبدیل به شیرابه میشوند
استانهای گیلان و مازندران به دلیل شرایط خاص اقلیمی، بارندگی زیاد، بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی و کمبود شدید زمین برای دفن بهداشتی، به کانون اصلی این بحران تبدیل شدهاند. شاخصهای سختگیرانه سازمان محیط زیست برای ایجاد دفنگاه عملاً در این جغرافیا غیرممکن است؛ در نتیجه حاکمیت محلی ناچار به جنگلتراشی در دل منابع طبیعی یا دپوی زباله در سواحل شده است.
این جغرافیا، پیامدهای سهمگین سطلهای مخزنی سال ۱۳۸۶ را با پوست و استخوان حس کرد. بارندگیهای مداوم شمال کشور، مخازن پیادهروها را به سطلهای پر از آب و زباله تبدیل کرد. ماشینهای مکانیزهای که در دهه ۹۰ خریداری شده بودند، توان حمل این مخازن فوق سنگین آبکشیده را نداشتند. کارگران برای خالی کردن سطلها مجبور بودند آب و شیرابه آنها را مستقیماً در نهرها و جویهای پیادهرو خالی کنند تا ماشین قادر به حمل مخزن باشد. و امروز، بخش پسماند بخشداریها و شهرداریهای شمال به «قبرستان جنازههای این ماشینهای گرانقیمتِ مستهلک» تبدیل شده است.
وقتی لندفیلهای(لندفیل ها معمولا به عنوان محل دفن زباله یا پسماند شناخته میشوند.) عظیمی مثل سراوان رشت به دلیل اعتراضات بحق مردمی بسته میشوند، بوروکراسی درمانده به سراغ راهحلهای نمایشی میرود؛ مانند نصب تابلوهای روزشمار برای افتتاح زبالهسوزهای بزرگمقیاس چندصد تنی! رویایی که هرگز تعبیر نشد، چرا که زباله گیلان و مازندران حدود ۷۰ درصد رطوبت (زباله تر) دارد و بدون تفکیک از مبدأ، ارزش حرارتی لازم برای سوختن را ندارد. در غیاب راهحلهای علمی، دهیاران و شهرداران شمال برای فرار از جریمههای سازمان محیط زیست و قوه قضاییه، شبانه روی تپههای زباله گازوئیل میپاشند و آنها را به آتش میکشند؛ ستونهای دودی سیاه که نماد خاکستر شدن عقلانیت بوروکراتیک در شمال کشور است.
________________________________________
الگوی اصفهان؛ مقاومت عقلانی در برابر مرکزگرایی
در هیاهوی ابلاغیه اجباری سال ۱۳۸۶ برای نصب مخازن بزرگ، اصفهان یک استثنای تاریخی و الهامبخش ثبت کرد. اتاق فکر مدیریت پسماند شهرداری اصفهان در برابر دستور سراسری وزیر کشور ایستادگی کرد. مسئولین وقت اصفهانی تحلیل کردند که نصب این مخازن بزرگ، مسئولیت فردی شهروند در کاهش تولید پسماند را از بین میبرد و کنترل اجتماعی سیستم را نابود میکند.
آنها دستورالعمل مرکز را اجرا نکردند و سیستم بومی خود را نگه داشتند.
حفظ مخازن کوچک خانگی و زمانبندی دقیق: در اصفهان هیچ سطل زباله بزرگی در پیادهروها وجود ندارد. زبالهها ۳ روز در هفته، بر اساس روزهای زوج و فرد جمعآوری میشوند و مردم سبک زندگی و بعضاً برنامههای مهمانی خود را با این زمانبندی هماهنگ میکنند.
پلیس زباله و کنترل اجتماعی: اگر شهروندی زباله خود را خارج از نوبت بیرون بگذارد، پلیس زباله روی آن برچسب مخصوص میزند و زباله جمعآوری نمیشود. این امر کنجکاوی و نظارت همسایگان (کنترل اجتماعی) را فعال کرده و مانع از تخلفات بعدی میشود.
طرح خوشگاله (ترویج بازیافت بومی): اصفهانیها با تکیه بر فرهنگ صرفهجویی، زباله تر خود را خشک کرده و تحت عنوان «خوشگاله» (پسماند تر خشکشده) برای خوراک دام تحویل ایستگاههای بازیافت میدهند.
اصفهان ثابت کرد که پایداری در مدیریت پسماند، محصولِ انضباط اجتماعی، نهادسازی و شجاعت بوروکراتیک در برابر تصمیمات غلط بالا دستی است.
________________________________________
معجزه محلی گیلان؛ وقتی جامعه جایگزین بوروکراسی میشود
در نقطه مقابلِ شکست ابرپروژههای دولتی، یک الگوی بومی و کوچکمقیاس در یکی از روستاهای آستانه اشرفیه گیلان نشان داد که چگونه با تکیه بر «هرم اصولی پسماند» میتوان بزرگترین بحرانها را در ۳ سال حل کرد.
این روستا دپوی زباله ۳۰ سالهای به ارتفاع ۳ تا ۴ متر داشت که شیرابههای اسیدی آن ساقه برنج مزارع اطراف را قهوهای و نابود کرده بود. یک شهروند دغدغهمند محلی با همراهی یک کارشناس مدیریت اجتماعی پسماند، فرآیندی کاملاً مردمی را آغاز کردند. ۱. حذف پسماند تر در مبدأ: با آموزش چهرهبهچهره، ۷۰ درصد حجم زباله که تر و عامل اصلی تولید شیرابه بود، از طریق روشهای خاکچال و کودسازی در خود خانهها حذف شد. ۲. حذف سطلهای عمومی: سطلهای زباله عمومی معابر جمعآوری شدند تا حس مسئولیت شهروندی بازگردد. ۳. تجهیز به زبالهسوز کوچکمقیاس بومی: زبالههای ریجکتی و غیرقابل بازیافت باقیمانده (مانند پلاستیکهای فرسوده و بهداشتی)، به جای آنکه با ماشین و بنزین مفت ۱۰۰ کیلومتر حمل شوند، در یک دستگاه زبالهسوز کوچکمقیاس که توسط یک مخترع تجربی پیرمرد گیلانی ساخته شده بود، سوزانده شد. ۴. نهادسازی و هضم اجتماعی فناوری: نگهداری این دستگاه به یک هیئتامنای محلی سپرده شد و یک نفر از اهالی متولی کار با آن شد. این فناوری چنان با بافت اجتماعی روستا پیوند خورد که دانشآموزان در نقاشیهای مدرسه، این دستگاه را به عنوان هویت و نماد پاکی روستای سبز خود ترسیم کردند.
نتیجه اینکه ظرف ۳ سال، آن دپوی ۳۰ ساله زباله کاملاً محو شد و امروز به گالیز و طبیعتی که در آن درخت های زیادی دارد تبدیل شده است.
________________________________________
پاشنه آشیل: اقتصاد سیاسیِ ابرپروژههای کاغذی
چرا با وجود موفقیت چشمگیر این طرحهای کوچک، ارزان و بومی، بوروکراسی کشور همچنان بر طبل زبالهسوزهای بزرگمقیاس و کارخانههای کمپوست فرسوده میکوبد؟ پاسخ روشن است: «اقتصاد سیاسیِ پسماند کثیف»
در پروژههای چند میلیون دلاری، گردش مالی بالایی وجود دارد که برای دلالان فناوری شیرین است زیرا این پروژهها بودجههای کلان دولتی، سفرهای خارجی استانداران و مدیران برای بازدید از فناوری، حق مشاورههای نجومی و گیتفیهای (حق ورودی زباله) سنگین به همراه میآورند. حتی اگر کارخانه به دلیل نقص فنی یا زباله ترِ مخلوط تفکیکنشده تعطیل شود، دلالان ضرری نمیکنند؛ آنها بار دیگر بودجهای جدید برای تعمیر یا طرح توسعه کارخانه طلب میکنند. حال اینکه مدیران هم مسافرانی برای سمتهای استانی هستند که دیر یا زود این سمت تحویل دیگری خواهد شد و چون اینگونه طرحها دلایل هیجانی – اقتصادی و غیرکارشناسی هستند، با آمدن مدیر بعدی آرشیو شده و طرح های جدیدی ممکن است رو نمایی شود. سیکل معیوب بوروکراسی، با ذینفعان متعدد.
این وضعیت، توصیفکننده تحلیلِ محمد یونس (مبتکر گرمین بانک) است؛ بانکها ترجیح میدهند یک وام یک میلیون دلاری به یک نفر بدهند تا اینکه یک میلیون وام یک دلاری به فقرای پردردسر پرداخت کنند. پروژههای بومی، کوچکمقیاس و جامعهمحور پسماند، فاقد آن گردش مالی بزرگی هستند که برای بوروکراسیِ فرسوده و حامیان پروژههای متمرکز جذابیت مادی داشته باشد؛ بنابراین همواره با دیوارهای سختِ مجوزهای زیستمحیطی و اداری روبهرو میشوند.
________________________________________
سخن پایانی: وظیفه اصحاب قلم و جامعهشناسی
فاجعه پسماند در ایران زمانی حل خواهد شد که از «انتظار برای معجزه فناوریهای وارداتی (گودو)» دست برداریم. ما نیاز به تکنولوژیهای بزرگ نداریم؛ نیاز به فهم بومی، نهادسازی اجتماعی و عقلانیت بوروکراتیک داریم.
دانشگاهها و جامعهشناسان ما باید پسماند را به عنوان یک «امر اجتماعی و سیاسی» وارد سرفصلهای پژوهشی و رسانهای خود کنند. ما به عنوان دغدغهمند های رسانهای موظفیم نقاب از چهره ابرپروژههای سودجویانه برداریم، شجاعت بوروکراتهایی چون اصفهانیها را که در برابر بخشنامههای کور ایستادند ستایش کنیم و پیروزیهای درخشان اما کوچکِ محلی نظیر تجربه آستانه اشرفیه را به عنوان تنها راه نجات زیستپذیری ایران فریاد بزنیم.
ایران به سلامت باد
سید فرشاد فیض آبادی
https://farshadfeiz.com/?p=284