ویرگول
ورودثبت نام
فرخ شهابی
فرخ شهابی3x Entrepreneur | Co-founder & CEO at Formaloo | Startup Mentor
فرخ شهابی
فرخ شهابی
خواندن ۱۰ دقیقه·۷ سال پیش

داستان دو شکست

این متن خودمونی رو چند وقتی هست که میخوام بنویسم. به نظرم میتونه شامل نکاتی باشه که برای کسایی که دارن تازه کار خودشون رو شروع می کنن، مفید باشه.

توی هر مورد سعی می کنم مواردی که به نظر خودم باعث شده اون چیزی که میخواستم بشه، نشد، رو بنویسم (اما ممکنه که خودم هم هنوز سرچشمه مشکل رو به درستی نفهمیده باشم). نکاتی که در این بین یاد گرفتم رو هم می نویسم.

داستان اول: بیپ‌فا

بیپ‌فا می‌شد اولین تجربه استارتاپی من، بر میگرده به سال ۲۰۱۰ (که خیلی هم نمیشه اسم استارتاپ روش گذاشت، چرا که بدون هیچ بیزینس مدلی شروع شد، برنامه مدونی برای رشد نداشت و قصد جذب سرمایه رو هم نداشتیم). اما قبل از بیپ‌فا اتفاقاتی افتاد که مطرح کردن اونها هم یک سری نکات مرتبط داره: چند سال قبل از بیپ‌فا، با یکی از دوستام شرکتی رو در زمینه ارائه خدمات وب (مخصوصا میزبانی وب Enterprise) در انگلستان تاسیس کردیم، که خدا رو شکر بزرگ شد و تا به امروز هم فعال و موفق هست.

مدل اون شرکت استارتاپی نبود و کاملا مشخص و استاندارد جلو می‌رفت. اما تجربه خوب و درآمد خوبش من و دوستم رو به فکر فرو برد که روی یک محصول در ایران هم کار کنیم. چند ماه روی ایده‌های مختلف صحبت کردیم و جدی نبودیم. در آخر به خاطر یک اتفاق باعث شد که به فکر ساخت یک شبکه اجتماعی بیافتیم.

در سال های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰، شاهد شروع روند افولی Forumها و تالارهای گفتمان بودیم و نوبت به نسل جدید رسیده بود (اتفاقی که در تاریخ وب بارها تکرار شده و میشه). من هم فرومی داشتم به نام تالار گفتمان بزرگ ایرانیان که تازگیها خیلی پرطرفدار شده بود. با استفاده از یک موقعیت خوب تونستم این فروم رو به یک گروه که چند فروم رو زیر پرچم خودشون داشتن، واگذار کنم. همینجا برای من درس مهمی بود:

هر پروژه یا محصولی قرار نیست بزرگترین بشه و دنیا رو عوض کنه، پس اگر فرصت فروش و Exit خوبی هست، باید دنبالش رفت

با تجربه و سرمایه ای که پیدا کرده بودیم، روی ایده و محصول جدید کار کردیم: یک شبکه اجتماعی، الهام گرفته شده از فرمت میکروبلاگ توییتر، با جامعه هدف دانشجویان

چون من و سینا دانشجو بودیم و تازه وارد به دنیای استارتاپ‌ها، خیلی نمی خواستیم ریسک کنیم. پس تمرکز رو گذاشتیم روی این که همه چیز رو با کمترین هزینه ممکن انجام بدیم. هر دو برنامه نویس بودیم، به همین خاطر نسخه اول وبسایت رو خودمون شروع کردیم و به جای اینکه کلی وقت بذاریم، از یک base اپن سورس استفاده کردیم و سعی کردیم کد اون رو ارتقا بدیم و شخصی‌سازی کنیم.

یکی دو هفته روش کار کردیم و وبسایت رو لانچ کردیم. یادمه که قسمت اصلی برنامه نویسی‌شو، از یک صبح تا شب، تو یه کافه که اینترنت جالبی هم داشت، باهم نوشتیم. اولین مخاطبا هم مسلما دانشگاهی بود که خودم میرفتم (بهشتی)، به دوست و آشنا معرفی کردیم و بدشون نیومد. چند وقت بعد کلی گروه های دانشجویی توش ساخته شد و از دانشگاه‌های دیگه هم عضو میشدن.

از اونجایی که نمی خواستیم (و نمی تونستیم) خرج کنیم، بزرگترین روش تبلیغات ما "دهان به دهان" بود، هر کسی دوستای خودشو معرفی می کرد. همین موضوع باعث شد که خیلی زود دانشجویان و غیر دانشجویان از شهرهای دیگه هم عضو بشن و شروع به فعالیت کنن. اما بزرگترین گروهی که جذب بیپ فا شد،‌ بلاگرا بودند و همین باعث ایجاد یک مدیای جدید شد تا مخاطبان خودشون رو دعوت کنن و کنار هم باشن.

سال اول کاملا جنبه فان داشت. به تعداد کاربران و رشدش اهمیت نمی دادیم و هیچ بیزینس پلنی هم نداشتیم. فقط سعی می کردیم از لحاظ فنی محصول رو مدام توسعه بدیم و امکاناتی رو که کاربران می خواستن براشون فراهم کنیم (و در همین بین، تمرین کنیم و تجربه برنامه‌نویسی‌مون رو هم بیشتر کنیم). این شد که در پایان سال اول (و پایان نسخه بتا) یک جامعه کوچیک ۱۰۰۰ نفره داشتیم که خیلی صمیمی و خوب بودن.

اما سال دوم، رشد خوبی رو مشاهده می کردیم، هر ماه رشد کاربرا و مطالب ساخته شده بیشتر می شد و زمان حضور یک کاربر در هر روز افزایشی بی نظیر داشت. بلاگرهای بیشتری دور هم جمع میشدن و گروه های ادبی، هنری، علمی و... مختلفی رو باهم می ساختن. همین مسئله باعث شد که جدی‌تر روی بیپ فا کار کنیم و تصمیم بگیریم اون رو به یکی از شبکه های اجتماعی بزرگ کشور تبدیل کنیم.

خیلی زود تبدیل شدیم به یک جامعه ۲۰ هزار نفره، و وارد رادار "دوستان" شدیم. از اونجایی که مثل همین الان با فلسفه وجودی شبکه های اجتماعی مشکل داشتن و با توجه به جو اون موقع، نه گذاشتن، نه برداشتن و وبسایت رو مسدود کردن. گفتن اگه میخواین باز شه بیاین مجوزشو بگیرین.

کوچیکترین کارها هم تو این کشور سخته

فرآیندها رو طی کردیم و از همه ارگان های ذی‌ربط (و غیر مربوط) مجوز گرفتیم و وبسایت بعد از ۱ ماه دوندگی باز شد. جالبی این بود که دقیقا مثل اتفاقی که برای پیام رسان ها افتاد، مردم مهاجرت نکرده بودند که هیچ، میزان رشد اون ماهمون بیشترم شد! رشد ادامه پیدا کرد و سال دوم هم بدون هیچ بیزینس پلنی با حدود ۴۵ هزار نفر به اتمام رسید.

اتفاقی که افتاد این بود که ما یک محصول داشتیم که فقط هزینه داشت و هیچ درآمدی نداشت. عقیده شخصی من و هم‌بنیانگذارم این بود که با تبلیغات، اصلا فضا رو مسموم نکنیم و حتی یک تبلیغ هم نداشتیم. همین یکی از دلایلی بود که کسانی که وبلاگ داشتند و یا اون موقع در گودر (گوگل ریدر) فعال بودند به سمت بیپ‌فا جذب بشن. البته دلیل دیگه جذب گودری ها، سیاست‌های غلط و خنده دار گوگل در اون زمان روی این شبکه بود و اشتباهاتی که پیاپی تو شبکه‌های اجتماعی مرتکب شد.

با رشد کاربرا، هزینه های ما هم بالا می رفت و ما به جای فکر به پول درآوردن، تصمیم گرفتیم هزینه ها رو کم کنیم. چطوری؟ با از اول نوشتن کل پروژه شبکه اجتماعی به صورت بسیار بهینه که با کمترین هزینه نگه داری، بتونه هر روز رشد کنه.

خود این یک چالش جذاب بود و دست به کار شدیم. از نرم افزار متن باز دست کشیدیم و با سی پلاس پلاس و PHP شروع به نوشتن کردیم. تجربه بیپ فا کمک کرد محصولی رو آماده کنیم که از لحاظ فنی فوق‌العاده بود. بدونیم دقیقا باید به کجا، چه منابعی رو اختصاص بدیم و کجا از ارزش بیشتری برخورداره. تونستیم اولین ورژن موتور تحلیل داده خودمون بنویسیم که در نوع خودش حرفی برای گفتن داشت و در بهینه ترین حالت ممکن، تمام داده های مختلف بیپ فا رو جمع آوری و آنالیز می کرد. همین قسمت در آینده به بزرگترین قسمت کار تبدیل شد.

تقریبا در همه موارد، چیزی که اول تولید میشه، هیچ شباهتی به محصول و ایده نهایی نداره و این سیب هزاران بار می چرخه

با توجه به اضافه شدن تحلیل داده،‌ میخواستیم رشدمون چند برابر بشه تا بتونیم دیتای بهتری رو جمع آوری کنیم و آنالیزش معنای واقعی و کاربردی پیدا کنه. به خاطر همین پروژه Gamification رو شروع کردیم و در بیپ‌فا لانچ کردیم. استقبال بی نظیر بود. در اون موقع (۲۰۱۲) من یاد ندارم که نمونه موفقی از Gamification تو ایران لانچ شده بود یا نه، و همین مسئله باعث استقبال گرم کاربرها شد.

چلنج خودجوش اعضای بیپ فا به مناسبت سال نو، ثبت بیش از ۱۰۰ اثر از سراسر ایران، آلمان، انگلستان، تاجیکسان و افغانستان
چلنج خودجوش اعضای بیپ فا به مناسبت سال نو، ثبت بیش از ۱۰۰ اثر از سراسر ایران، آلمان، انگلستان، تاجیکسان و افغانستان

در سال سوم فعالیت، ما به بیش از ۲۰۰ هزار نفر کاربر رسیدیم و حدود ۱۷ میلیون مطلب (بیپ) بر روی بیپفا منتشر شده بود. حالا تبدیل به یکی از بزرگترین های کشور شده بودیم.

همچنین کلی جایزه و تقدیر بود که سرازیر شده بود سمتمون، خبرگزاری‌های اینطرفی و اونطرفی هم روی بیپ‌فا مطالبی رو کار کردند و شبکه های مختلف اون رو به عنوان یک شبکه اجتماعی هیجان‌انگیز معرفی می کردند که خود اینها باعث شد مرتب رشدمون بیشتر بشه.

اما حالا مشکل جدیدی داشتیم. کار اصلی و پولساز ما چیز دیگری بود اما مدیریت یک شبکه ۲۰۰ هزار نفری در حال رشد هر روز وقت بیشتری رو از ما می گرفت.

میشه یک کار رو به عنوان سرگرمی شروع کرد، اما برای بزرگ شدن و به ثمر نشستن واقعی اون به دو چیز نیاز هست: ۱. تمرکز ۲. درآمد

با ارزشترین چیزی که از بیپ فا به دست آوردیم تا اون موقع تجربه بود. تجربه ساخت یک شبکه اجتماعی قوی و فوق العاده بهینه، تجربه ساخت یک شبکه اجتماعی خودگردان با کمترین نیاز به مدیریت تیمی (تا اون موقع هم ما دو نفر بودیم). تصمیم گرفتیم همین تجربه رو بفروشیم. شرکت‌های مختلفی بودند که دوست داشتند شبکه اجتماعی برای خود تاسیس کنند (چه عمومی و چه خصوصی برای استفاده داخل شرکتی، مخصوصا که اون موقع ابزارهایی مثل اسلک و ورک پلیس فراگیر نشده بود) و از ما دعوت به همکاری می کردند. همین موضوع باعث باز شدن اولین دریچه درآمدزایی ما شد.

و مشکل جدیدتری در همین موقع پیش آمد، رشد ما به تدریج داشت کم می شد و دلیل آن واضح بود: رشد تلفن‌های هوشمند و پیام رسان‌ها. برای رقابت با آنها ما باید یک اپلیکیشن بسیار خوب توسعه می دادیم و وارد بازی می شدیم. اما ساخت چنین اپلیکیشنی فوق العاده هزینه‌بر بود و ما هم که درآمدی از آن نداشتیم. تمام درآمدهای ما از قراردادهای White Labeled و Enterprise بود و وجود خود بیپ فا کمک خاصی به آنها نمی کرد.

به همین خاطر، دقیق یادم هست که همزمان با ۳۰۰ هزار نفره شدنمان و انتشار مطلب ۲۳ میلیون‌ام، تصمیم گرفتیم که توسعه فنی رو بر روی خود بیپ‌فا متوقف کنیم.

در همینجا شاید مهمترین درس رو گرفتم که در آینده خیلی کمکم کرد:

قسمت هایی از محصول شما که ۱. نتوانند خود درآمدزایی کنند و یا ۲. نتوانند برای بخش های درآمدزای شما مشتری جذب کنند، محکوم به بسته شدن هستند

در همین جا دو اتفاق خوب به فاصله یه ماه افتاد: دو شرکت بزرگ (یکی در داخل و یکی خارج از کشور) از محصول فنی ما خوششان آمد و یکی از آنها بخش شبکه اجتماعی آن را به طور کامل به صورت White Labeled اختصاصی خریداری کرد و دیگری یک ورژن از موتور تحیلی و آنالیز داده ما را خریداری کرد. این دو قرارداد هم از لحاظ روانی هم مالی باعث شد با آرامش خاطر به بیپ فا خاتمه دهیم.

در آخر درس‌هایی که از بیپ‌فا گرفتم رو می نویسم:

  • تمرکز، تمرکز، تمرکز
  • از همون اول برای هر پروژه برنامه مالی داشته باشین. اگر ندارین یا نمیشه، شاید الان وقت مناسبی برای شروع آن نباشه
  • ساختن یک شبکه اجتماعی در "ایران" خیلی سخته، سخت تر از اون چیزی که فکر می کنین
  • مشتری وفادار باعث میشه یک کسب و کار ساخته یا نابود بشه، کاربرای با وفای بیپ فا بودن که بیپ فا رو ساختن، نه ما
  • از قدرت دعوت دهان به دهان غافل نشین، میتونه از هر مدیایی قدرتمندتر باشه
  • تیم باید بالانس باشه، از لحاظ فنی، مارکتینگ، اجرایی
  • تا زمانی که مجبور نشدین تو ایران شرکت ثبت نکنین
  • از Pivot کردن نترسین
  • کسب و کار شما اون چیزی نیس که شما میگین، اون چیزیه که مردم میخوان
  • در قبول واقعیت های تلخ لفت ندین
  • همیشه به دنبال راه های درآمد جدید باشین، شاید به یک راه فکر نکرده باشین یا مهمتر از اون، اطرافتون باشه و ندیده باشین
  • حتی اگر B2C هستین، هوای قراردادای B2B رو بیشتر داشته باشین! درآمد اصلی اونجاست

داستان دوم: ایونت باکس (اسپویلر آلرت: قبل از Pivot)

ایونت باکس، از یک درد و نیاز شخصی شروع شد. من از سال ۲۰۱۳ درگیر برگزاری تداکس‌تهران (TEDxTehran) هستم و قبل و بعدش هم برگزارکننده رویدادهای مختلفی بودم، از جمله هنرگشت تهران (Tehran Art Walk)، C4I و... . کم کم و ناخواسته، وارد دنیای جدی برگزاری رویدادها شدم.

من که تخصصم برگزاری رویداد نبود، از نزدیک با مشکلات برگزاری یک رویداد بزرگ آشنا شدم و اونارو حس کردم. با هر نفر جدیدی هم که در این صنعت آشنا می شدم و کار می کردیم، مشکلاتمون مشترک بود. مشکلاتی مثل نبود یک ساختار فنی مناسب که جوابگوی ثبت‌نام آنلاین شرکت کنندگان باشه، پرداخت آنلاین داشته باشه، راحت بشه شخصی سازیش کرد و...

همینطور راه اندازی وبسایت برای هر رویداد بسیار سخت و از اون سخت تر به روز نگه داشتن هر کدوم از این وبسایتا بود. جوری که اون موقع (و همین الان) وقتی وارد یک وبسایت رویداد سال گذشته یا قبل تر میشین، انگار که سالهاست کسی به اون سر نزده و کاملا همه جاش تار عنکبوت بسته. این تجربه خوبی برای هیچ کاربری نیست، و رویداد رو کاملا غیرحرفه ای نشون میده.


خب این مطلب خیلی طولانی شد. ادامه‌شو اینجا براتون مینویسم: ادامه قسمت دوم

استارتاپتجربهشکست
۲۴
۵
فرخ شهابی
فرخ شهابی
3x Entrepreneur | Co-founder & CEO at Formaloo | Startup Mentor
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید