
نرمافزارهای ابری مزایای قابلتوجهی دارند: راهاندازی سریع، دسترسی از راه دور، بهروزرسانی متمرکز و کاهش نیاز به نگهداری زیرساخت. بااینحال، مسئله زمانی آغاز میشود که سازمان بدون بررسی دقیق، دادهها و فرآیندهای حیاتی خود را به یک سرویس ابری وابسته کند. پرسش اساسی این است:
آیا سازمان واقعاً از نرمافزار استفاده میکند، یا نرمافزار بهتدریج مسیر عملیاتی سازمان را در اختیار گرفته است؟
یکی از ریسکهای سرویسهای ابری، وابستگی به فروشنده یا Vendor Lock-in است. وابستگی فقط به پرداخت اشتراک محدود نمیشود؛ دادهها، گزارشها، تنظیمات، مدلهای تحلیلی، گردشکارها، اتصالها و حتی منطق کسبوکار ممکن است در قالبی ذخیره شوند که انتقال آنها به سامانهای دیگر دشوار باشد. لغو اشتراک شاید ساده بهنظر برسد، اما مهاجرت میتواند با دشواری دریافت کامل دادهها، نبود ابزار خروجیگیری مناسب، هزینه انتقال اطلاعات، از دسترفتن تنظیمات سفارشی، نیاز به بازطراحی فرآیندها، وابستگی به تیم فروشنده و اختلال در عملیات همراه شود.
نرمافزارهای عملیاتی مانند حسابداری، ERP و CRM باید بهگونهای انتخاب شوند که سازمان در آینده بتواند دادههای خود را دریافت و منتقل کند. نبود این امکان میتواند به جزیرهایشدن اطلاعات، افزایش هزینه مهاجرت یا خارجشدن بخشی از سوابق کسبوکار از دسترس منجر شود. این موضوع برای سامانههای هوش تجاری اهمیت بیشتری دارد، زیرا معمولاً دادههای چند منبع را گردآوری و یکپارچه میکنند. در نبود شفافیت قراردادی و کنترل کافی، سازمان باید روشن کند دادهها کجا نگهداری میشوند، چه کسانی به آنها دسترسی دارند، آیا برای اهداف ثانویه یا آموزش مدلها استفاده میشوند و پس از پایان قرارداد چه زمانی حذف خواهند شد. این پرسشها به معنای متهمکردن ارائهدهندگان به سوءاستفاده نیست؛ بلکه بخشی از ارزیابی مسئولانه تأمینکننده است.
اهمیت امکان خروج از سرویس در سطح قانونگذاری نیز به رسمیت شناخته شده است. فصل ششم مقررات Data Act اتحادیه اروپا، که از ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۵ اعمال میشود، برای تسهیل جابهجایی میان سرویسهای پردازش داده و کاهش موانع فنی و تجاری طراحی شده است. این حقوق میتوانند شامل درخواست انتقال دادهها و داراییهای دیجیتال به ارائهدهندهای دیگر یا به زیرساخت محلی باشد. هزینههای جابهجایی نیز طبق این مقررات تا ۱۲ ژانویه ۲۰۲۷ بهتدریج حذف میشوند؛ تا آن زمان، هزینههای مجاز باید محدود به هزینههای مستقیم جابهجایی باشند. پس اگر نرمافزاری فقط در صورت تمدید دائمی اشتراک قابلاستفاده است، باید پرسید:
این نرمافزار ابزار کسبوکار شماست یا کسبوکار شما به ابزار آن وابسته شده است؟
دادههای فروش، مشتریان، قیمتگذاری، موجودی، عملکرد شعب، تأمینکنندگان و سودآوری محصولات میتوانند تصویری دقیق از نبض یک کسبوکار بسازند. هرچه اطلاعات بیشتری در یک مخزن متمرکز گردآوری شود، ارزش آن برای مهاجمان بالقوه نیز افزایش مییابد؛ اما تمرکز داده بهتنهایی به معنای آسانترشدن نفوذ نیست. یک سامانه مرکزی با معماری امنیتی مناسب حتی میتواند از چند سامانه پراکنده امنتر باشد. نگرانی اصلی این است که ضعف کنترل دسترسی یا نفوذ، دامنه اثر حادثه را گستردهتر کند.
سازمان باید در قرارداد و معماری سرویس بررسی کند دادهها دقیقاً کجا ذخیره میشوند، چه کسانی به زیرساخت دسترسی دارند، آیا مشتری میتواند سوابق دسترسی و پردازش را ببیند، مسئولیت رخداد امنیتی چگونه تقسیم شده و نسخههای پشتیبان پس از پایان قرارداد چه زمانی حذف میشوند. در مدل مسئولیت مشترک خدمات ابری، مسئولیت امنیت بهطور کامل بر عهده ارائهدهنده نیست و مواردی مانند مدیریت دسترسی کاربران، تنظیمات امنیتی و نحوه استفاده از سامانه ممکن است همچنان بر عهده مشتری باشد.
وقتی اینترنت قطع میشود، قیمت بالا میرود و سرویسدهنده تصمیم میگیرد
برای بسیاری از کسبوکارهای ایرانی، اتصال پایدار به اینترنت و دسترسی همیشگی به سرویسهای خارجی فرضی مطمئن نیست. اختلال شبکه، محدودیتهای بینالمللی، نوسان قیمت ارز، توقف سرویسدهی به کاربران ایرانی یا تغییر سیاستهای یک شرکت خارجی میتواند دسترسی به سامانهای حیاتی را مختل کند. حتی اگر دادهها امن باشند، سازمان ممکن است نتواند بهموقع به آنها دسترسی پیدا کند.
مدل On-premise به سازمان اجازه میدهد نرمافزار و دادههای خود را در زیرساخت تحت کنترل خودش اجرا کند. دادههای حیاتی میتوانند در همان زیرساخت نگهداری شوند و سازمان سیاستهای انتقال، دسترسی و پشتیبانگیری را تعیین کند. این مدل وابستگی به اتصال دائمی اینترنت و تصمیمهای سرویسدهنده خارجی را کاهش میدهد و امکان سفارشیسازی متناسب با فرآیندهای واقعی کسبوکار را بیشتر میکند.
البته On-premise نیز بدون مسئولیت نیست و به زیرساخت مناسب، پشتیبانگیری منظم، کنترل دسترسی، بهروزرسانی و تیم فنی نیاز دارد. تفاوت اصلی این است که کنترل دادهها، سیاستهای امنیتی و تصمیمگیری درباره نگهداری و توسعه سامانه در اختیار خود سازمان قرار میگیرد؛ مشروط بر آنکه راهکار با معماری درست و برنامه روشن امنیت و نگهداری اجرا شود.