
مغز انسان برای زندگی در دنیای امروزی ساخته نشده است؛ دستکم نه به معنای دقیق کلمه.
بخش زیادی از سازوکارهایی که امروز در ذهن و بدن ما فعال هستند، طی هزاران و میلیونها سال و در شرایطی شکل گرفتهاند که زندگی انسان بسیار متفاوت از امروز بود. خطرهای فیزیکی، کمبود غذا، رقابت بر سر منابع و وابستگی شدید به گروه، بخش مهمی از زندگی انسانهای اولیه را تشکیل میداد.
امروز اما با همان مغز قدیمی، در دنیایی کاملاً متفاوت زندگی میکنیم؛ دنیایی پر از فشار کاری، نگرانی مالی، امتحان، روابط پیچیده، اخبار و حجم عظیمی از اطلاعات.
شاید به همین دلیل باشد که بعضی از سیستمهای ذهنی ما که زمانی برای بقا ضروری بودند، امروز گاهی برای خودمان دردسرساز میشوند.
وقتی مضطرب میشویم، بدن ما تصور میکند اتفاق مهمی در حال رخ دادن است.
ضربان قلب بالا میرود، عضلات آماده واکنش میشوند، توجه ما روی عامل تهدید متمرکز میشود و بدن انرژی بیشتری برای مقابله با خطر در اختیارمان قرار میدهد.
این واکنش در گذشته میتوانست تفاوت بین زنده ماندن و از بین رفتن باشد.
تصور کنید انسان اولیه با یک حیوان وحشی روبهرو میشد. کسی که خیلی دیر متوجه خطر میشد، احتمالاً شانس کمتری برای فرار داشت. در مقابل، فردی که حتی با دیدن نشانهای مبهم سریعتر واکنش نشان میداد، ممکن بود زنده بماند.
بنابراین از دیدگاه تکاملی، حساس بودن سیستم هشدار چندان عجیب نیست.
مشکل زمانی ایجاد میشود که همان سیستم در شرایطی فعال شود که خطر واقعی و فوری وجود ندارد.
امروز ممکن است یک ایمیل کاری، امتحان، جلسه مهم یا نگرانی درباره آینده همان واکنشهای بدنی را فعال کند که زمانی برای فرار از یک شکارچی به کار میرفت.
در واقع، سیستم هشدار ما همیشه متوجه تفاوت میان یک خطر واقعی و یک نگرانی ذهنی نیست.
ترس یکی از مهمترین مکانیسمهای محافظتی انسان است.
اما جالب است که همه ترسها به یک اندازه در انسانها رایج نیستند.
ترس از ارتفاع، تاریکی، بعضی حیوانات یا طرد شدن از جمع، نمونههایی هستند که میتوان آنها را از منظر تکاملی بررسی کرد.
برای انسانهای گذشته، سقوط از ارتفاع یک تهدید جدی بود. تاریکی نیز امکان مشاهده خطر را کاهش میداد. از طرف دیگر، زندگی خارج از گروه میتوانست دسترسی فرد به غذا، حمایت و امنیت را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، طبیعی است که مغز نسبت به این موقعیتها حساس باشد.
اما کتاب، اینترنت یا بسیاری از پدیدههای مدرن، در محیطی که مغز انسان در آن تکامل پیدا کرده وجود نداشتند. بنابراین مغز ما برای برخورد با آنها همان سابقه تکاملی را ندارد.
این موضوع یکی از نمونههای جالب تفاوت میان محیط گذشته و زندگی مدرن است.
افسردگی موضوع پیچیدهتری است و نمیتوان آن را صرفاً با یک توضیح تکاملی توجیه کرد.
با این حال، نگاه تکاملی یک سؤال متفاوت مطرح میکند:
آیا بعضی از تغییرات خلقی که امروز میتوانند مشکلساز شوند، در شکل خفیفتر ممکن است زمانی کارکرد مفیدی داشته باشند؟
انسان دائماً با منابع محدود، شکست، از دست دادن فرصتها و تغییر شرایط روبهرو بوده است. بنابراین منطقی است که مغز بتواند رفتار و میزان صرف انرژی را بر اساس شرایط تغییر دهد.
برای مثال، وقتی یک مسیر دیگر نتیجه نمیدهد، کاهش انگیزه برای ادامه همان مسیر میتواند فرد را به سمت جستوجوی گزینههای دیگر سوق دهد.
اما این سازوکار زمانی مشکلساز میشود که بیش از حد فعال شود یا برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
در این حالت، چیزی که شاید در شرایط خاص بخشی از یک واکنش طبیعی بوده، میتواند به اختلال جدی در زندگی فرد تبدیل شود.
به همین دلیل نباید نتیجه گرفت که «افسردگی مفید است» یا فرد مبتلا به افسردگی صرفاً باید نگرش خود را تغییر دهد.
توضیح تکاملی درباره یک اختلال، به معنای بینیاز بودن از درمان نیست.
اگر تکامل طی میلیونها سال روی انسان اثر گذاشته، چرا هنوز با اضطراب، افسردگی و بسیاری از مشکلات دیگر روبهرو هستیم؟
یکی از پاسخها این است که تکامل یک طراح آگاه نیست.
تکامل نمیتواند یک موجود را از ابتدا طراحی کند و همه مشکلاتش را برطرف کند. تغییرات باید روی ساختارهای موجود ایجاد شوند و بهتدریج شکل بگیرند.
به همین دلیل، بدن و مغز انسان مجموعهای از سازگاریهای مختلف هستند که هرکدام محدودیتهایی دارند.
در زیستشناسی معمولاً نمیتوان همه ویژگیها را همزمان به حداکثر رساند.
مثلاً مغز بزرگتر میتواند تواناییهای بیشتری ایجاد کند، اما رشد چنین مغزی هزینههای زیستی خودش را دارد.
یا اگر سیستم هشدار بدن بیش از حد حساس باشد، احتمال شناسایی خطر بیشتر میشود؛ اما در مقابل، احتمال هشدارهای اشتباه هم افزایش پیدا میکند.
به این وضعیت میتوان مفهوم بدهبستان تکاملی (Trade-off) را نسبت داد.
یعنی گاهی یک ویژگی مزیتی دارد، اما همان ویژگی هزینهای نیز به همراه میآورد.
یکی از مهمترین ایدهها در نگاه تکاملی به سلامت روان، مفهوم ناهماهنگی تکاملی است.
بدن و ذهن ما در محیطی شکل گرفتهاند که ویژگیهایش با زندگی امروز تفاوت زیادی داشته است.
انسان گذشته احتمالاً بیشتر با کمبود غذا، فعالیت بدنی زیاد، خطرهای فیزیکی و زندگی گروهی محدود مواجه بود.
انسان امروزی ممکن است ساعتها پشت میز بنشیند، دائماً اعلان تلفن دریافت کند، اخبار نگرانکننده ببیند، با دهها نفر بهصورت آنلاین ارتباط داشته باشد و درباره آینده مالی خود نگرانی کند.
مغز ما برای بسیاری از این شرایط تکامل پیدا نکرده است.
در نتیجه، ممکن است برخی سیستمهای قدیمی در برابر محرکهای جدید واکنشهایی ایجاد کنند که همیشه با نیازهای واقعی ما متناسب نیستند.
پاسخ را میتوان در چند نکته خلاصه کرد:
هدف تکامل «رضایت دائمی» یا «آرامش ذهنی» نیست.
ویژگیهایی که احتمال بقا و انتقال ژنها را افزایش میدهند، شانس بیشتری برای باقی ماندن پیدا میکنند.
ممکن است یک واکنش برای بقا مفید باشد، اما همیشه احساس خوشایندی ایجاد نکند.
تغییرات تکاملی تدریجی هستند. نمیتوان یک ویژگی را بهسادگی حذف کرد و از ابتدا سیستم جدیدی ساخت.
هر نسل تا حد زیادی بر پایه ساختار نسلهای قبل شکل میگیرد.
حساس بودن سیستم اضطراب میتواند در شناسایی خطر مفید باشد، اما همین حساسیت ممکن است به اضطراب بیش از اندازه منجر شود.
حتی اگر یک واکنش ریشه تکاملی داشته باشد، عوامل ژنتیکی، محیطی، تجربیات زندگی، شرایط اجتماعی و عوامل زیستی نیز میتوانند در شکلگیری مشکلات روانی نقش داشته باشند.
بنابراین نباید برای تمام اختلالات روانی یک توضیح واحد ارائه کرد.
شاید مهمترین کاربرد این دیدگاه، تغییر نحوه نگاه ما به مشکلات روانی باشد.
وقتی فردی دچار اضطراب شدید میشود، ممکن است تصور کند مغزش «خراب» است یا خودش توانایی مقابله با زندگی را ندارد.
اما اگر بدانیم اضطراب در اصل با یک سیستم دفاعی بسیار قدیمی ارتباط دارد، نگاه متفاوتی شکل میگیرد.
ممکن است مشکل این نباشد که سیستم هشدار ما اصلاً وجود دارد؛ بلکه مسئله این باشد که این سیستم بیش از اندازه یا در زمان نامناسب فعال میشود.
همین نگاه میتواند به کاهش احساس شرم و سرزنش کمک کند.
البته این به معنای ساده بودن درمان نیست. اضطراب، افسردگی و سایر اختلالات روانی موضوعاتی جدی هستند و در صورت شدت یا تداوم علائم، ارزیابی توسط متخصص اهمیت دارد.
یکی از جذابترین نکات درباره ذهن انسان این است که بسیاری از واکنشهای ما را نمیتوان بدون توجه به گذشته تکاملیمان بهخوبی درک کرد.
ترس، اضطراب، کاهش انگیزه و بسیاری از واکنشهای دیگر لزوماً از ابتدا برای آسیب زدن به ما شکل نگرفتهاند.
آنها میتوانند بخشی از سیستم پیچیدهای باشند که در طول زمان برای محافظت از انسان شکل گرفته است.
اما تغییر محیط میتواند شرایط را عوض کند.
واکنشی که زمانی برای مقابله با خطر ضروری بوده، ممکن است امروز در برابر یک موقعیت اجتماعی یا یک نگرانی ذهنی فعال شود.
شاید به همین دلیل، برای فهم بهتر مشکلات روانی فقط نباید بپرسیم:
«چه مشکلی در ذهن من وجود دارد؟»
گاهی سؤال مهمتر این است:
«این واکنش ذهنی چرا در انسان شکل گرفته و چرا ممکن است در زندگی امروز بیش از حد فعال شود؟»
این تغییر زاویه دید الزاماً مشکل را حل نمیکند، اما میتواند کمک کند با ذهن و احساسات خودمان با درک و دلسوزی بیشتری برخورد کنیم.
راندولف ام. نسِه، دلایل خوب برای احساسات بد، ترجمه بنفشه شریفیخو، انتشارات پندار تابان.