به قلم ملیکا فتوحی و شیرین بهنامینیا، ورودی ۹۹ مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی اصفهان

گاهی تاثیرگذارترین اختراعات بشر به طور تصادفی شکل می گیره! این بار قراره داستان یک انقلاب اتفاقی رو مرور کنیم و ببینیم که چهطور «لینوکس» از یک پروژه تفریحی، تبدیل شد به یکی از محبوبترین سیستم عاملهای دنیا. سیستمعاملی که اگر باهاش کار هم نکرده باشید، قطعا اسمش رو زیاد شنیدید.
سال ۱۹۷۳ در شرکت "تلفن و تلگراف آمریکا" (AT&T)

سیستمعامل جدیدی پا به عرصه وجود گذاشت و خیلی زود جهان تکنولوژی رو متحول کرد. اولین سیستمعاملی که به زبانی غیر از زبان اسمبلی نوشته شده بود و به خاطر انطباقپذیری بالایی که داشت، به سرعت در عرصه تجارت و آموزش گسترش پیدا کرد. یونیکس به جنگ یکی از بزرگترین چالش های برنامهنویسها رفته بود. اون زمان کامپیوترها معماری پیچیدهای داشتن و کاملا از هم مجزا بودند. بنابراین اگر شما میتونستین با یک کامپیوتر کار کنید، الزاما دلیل نمیشد که بتونید با یه کامپیوتر دیگه هم کار کنید. اینطوری بود که سیستمعامل یونیکس تونست با فلسفه خاص خودش، گام مهمی رو در جهت تکامل سیستمعاملها برداره؛
اما در این میان مشکلی وجود داشت!
شرکت AT&T پس از مدتی لایسنس خاصی رو تعریف کرد که بر اساس اون شرکتها برای استفاده از یونیکس باید هزینه پرداخت میکردند و علاوه بر اون، کد و سیستمعامل هم در اختیار دیگران قرار نمیگرفت. بخش عظیمی از مردم از پس این هزینه بالا برنمیاومدن و اینجا بود که ایده اولیه سیستمعامل گنو-لینوکس، فکر یک دانشجوی جوان رو مشغول کرد.
10 سال گذشته بود و ریچارد استالمن هنوز به اون جرقه فکر میکرد. این هکر 30 ساله آمریکایی تفکری عجیب و نو در سر داشت. او مخالف وجود محدودیت در استفاده از نرمافزارها بود، به عبارت دیگه استالمن باور داشت که کاربران یک نرمافزار باید آزادی لازم برای به اشتراک گذاشتن اون رو با بقیه داشته باشن و یا در صورت نیاز، بتونن قسمتهایی از برنامه رو مطابق با خواسته خودشون تغییر بدن.فوریه ۱۹۸۴، ریچارد استالمن در دانشگاه MIT هنوز به اون جرقه فکر میکرد. این هکر ۳۰ ساله آمریکایی تفکری عجیب و نو در سر داشت. او مخالف وجود محدودیت در استفاده از نرمافزارها بود. به عبارت دیگه استالمن باور داشت که کاربران یک نرمافزار باید آزادی لازم برای به اشتراک گذاشتن اون رو با بقیه داشته باشن و یا در صورت نیاز، بتونن قسمتهایی از برنامه رو مطابق با خواسته خودشون تغییر بدن.

در یک کلام ریچارد استالمن طرفدار "آزادی نرمافزار" بود. در همون سالها سیستمعاملها خصوصی شدن و کاربر در زمان خرید، متعهد میشد تا سیستمعاملی که خریده رو در اختیار دیگران قرار نده. نرمافزارها هم مدتی بود که به صورت بسته ارائه میشدن و امکان دیدن یا تغییر کد اونها وجود نداشت. همه این مسائل برای استالمن انگیزه مضاعفی ایجاد کرد تا ایدهای که توی سرش بود رو اجرا کنه.
او در پی این اتفاقات و تفکری که داشت، اعلام کرد که میخواد پروژه ای به نام «گنو» رو شروع کنه. به همین خاطر، کارش رو در دانشگاه MIT رها کرد و این پروژه جاهطلبانه رو هدف اصلی خودش قرار داد.
در نهایت سیستمعاملی آزاد و سازگار با یونیکس به نام «GNU» توسط استالمن معرفی شد. نام گنو یک اصطلاح مخفف بازگشتی به معنی «GNU's Not Unix» است. جالب اینجاست که چون استالمن به دلایل کپیرایت نمیتونست مستقیما در نامگذاری سیستمعاملش به اسم یونیکس اشاره کنه، از این شیوه استفاده کرد :)

انگیزه استالمن، طراحی یک سیستمعامل شبیه یونیکس اما در عین حال متفاوت با اون بود. این نکته که گنو با یونیکس سازگاری زیادی داره، ممکنه بعضیها رو به این اشتباه بندازه که گنو بر پایه یونیکس ساخته شده و هسته اون یونیکسه.
در صورتی که اینطور نیست و تیم گنو سیستمعامل رو از پایه نوشتن و اصلا به کدهای یونیکس دسترسی نداشتن. در واقع یونیکس یک سیستمعامل خصوصی بود که شما به عنوان یک کاربر اجازه به اشتراک گذاشتن اون رو با بقیه نداشتین، اما در گنو این محدودیتها رفع شده بود و یک سیستمعامل آزاد به شمار میرفت.
تقریبا همه چیز برای کامل شدن پروژه گنو آماده بود به جز هسته سیستمعامل! هسته سیستمعامل وظیفه برقراری ارتباط بین نرمافزار و سختافزار و مدیریت اجرای برنامهها رو داره. طراحی هسته به عنوان یکی از مهمترین و پیچیدهترین بخشهای سیستمعامل کار خیلی دشواری بود و روند کندی داشت. اما در گوشه دیگری از دنیا، تکه گمشده پازل استالمن در حال ساخت بود.
در همان حول و حوش و در پایتخت فنلاند، لینوس توروالدز به طور مستقل و به تنهایی در حال توسعه هسته سیستمعاملی بود که امروز با نام لینوکس میشناسیم. اون کد سیستمعاملش رو با کامپایلر C گروه گنو و در سیستمعامل «minix» توسعه داده بود که یک سیستمعامل شبه یونیکس محسوب میشه. به گفته خودش، اون این پروژه رو صرفا برای سرگرمی انجام میداد و ناگهان متوجه شد که به طور اتفاقی هسته یک سیستمعامل کامل رو نوشته.

در نهایت برنامههای نرمافزاری گروه گنو به سیستمعامل اضافه شدن و نتیجه این همکاری با نام گنو-لینوکس به دنیا عرضه شد. همونطور که قابل حدسه نام لینوکس از ترکیب نام لینوس و حرف X به نشانه یونیکس ساخته شده.
جالب اینجاست که همزمان در دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، سیستمعامل مشابه دیگهای در حال توسعه بود و جالبتر این که محققان دانشگاه از وجود سیستمعامل مشابه بیخبر بودند. این سیستمعامل در حال حاضر توسط «اپل» و خیلی از کمپانیهای دیگه مثل «سیسکو» و «vmware» (ویام ویر) استفاده میشه. اسم این سیستمعامل freeBSD هست که احتمالا با وجود شهرت کمپانیهایی که گفته شد، خیلی کم به گوشمون خورده.
سوالی که پیش میآد اینه که این تفاوت از کجا سرچشمه میگیره؟ راز موفقیت و بقای گنو-لینوکس در چیه و چهطور تونسته اینقدر محبوب باشه؟
لاینس توروالدز یکی از بزرگترین برنامهنویسهاییه که جهان به خودش دیده. اون به تنهایی کاری رو انجام داد که بسیاری از گروههای بزرگ برنامهنویسی از انجامش عاجزن و تا حالا هم خودش بر بهروزرسانی هسته لینوکس نظارت میکرده؛ اما جواب سوال ما در پشتیبانی خوب توروالدز از لینوکس نیست. بلکه در فلسفه عمیق استالمن نهفته است.
بنیاد فلسفه استالمن، مفهوم آزادیه. حقیقتی که در عین سادگی، پیچیده است و هنوز هیچ فیلسوفی نتونسته توضیح دقیقی براش ارائه بده. همونطور که در ادامه میبینیم، فلسفه آزادی در سیستمعاملها، خیلی شبیه فلسفه آزادی در سیاسته. همون آزادیای که قرنها در انقلابهای جهان فریاد زده میشد، این بار در جهان مدرن راهش رو به سیستمعاملها باز کرد و انقلاب جدیدی شکل گرفت.
استالمن برای حفاظت از آزادی نرمافزارهای گنو، لایسنس جدیدی به نام «GPL» رو منتشر کرد که در مقابل سیاستهای کپیرایت قرار داشت. نرمافزاری که تحت گواهی GPL منتشر میشه، آزادیهایی رو برای استفاده کنندهها به همراه میاره که استالمن اونها رو به درجات آزادی ۰ تا ۳ تقسیم کرد. بنا به این گواهی، کاربر باید بتونه نرمافزار رو به هر منظور و هرطور که میخواد اجرا کنه.
در درجه بعد باید بتونه عملکرد برنامه رو مطالعه کنه و اگر خواست تغییراتی در اون به وجود بیاره که لازمهاش، دسترسی کاربر به کد اصلی برنامه است. کاربر میتونه آزادانه کپیهایی از برنامه رو منتشر کنه و اگر خواست، آزاده که برنامه رو بهبود بده و حتی با نام جدیدی منتشر کنه؛ البته مشروط به اینکه نرمافزار جدید هم تحت گواهی GPL باشه.
لایسنس GPL پروانه جامع و کاملی بود که اولین پروانه «کپیلفت» محسوب میشد. کپیلفت یه جور بازی با کلمه کپیرایته که عملا از قانون کپیرایت در خلاف جهت اصلی استفاده میکنه و از انحصاری شدن اثر جلوگیری میکنه.

شباهت جالبی وجود داره بین آزادیهایی که در گواهی GPL مشخص شدن و آزادیهایی که ایدئولوژیهای فلسفی به اون پرداختن. ردپای این ایدهها به سادگی دیده میشه. مثلا در مکتب سوسیالیسم، هدف، ایجاد یک نظام اجتماعیه که همه طبقههای جامعه سهم یکسانی در سود نهایی داشته باشن. روشنه که در سیستمعامل گنو-لینوکس هم ایده مشابهی وجود داره و همین مشارکت همگانی باعث شده صدها توزیع از لینوکس توسعه داده بشه.
یا از طرف دیگه مکتب آنارشیسم معتقده که تمام سلسلهمراتب قدرت باید از بین بره و قدرت نباید در یک نقطه متمرکز بشه. دقیقا مشابه چیزی که در لینوکس میبینیم. هیچکس در جامعه نرمافزارهای آزاد به شما نمیگه باید چه کاری انجام بدید. شما آزادید از سیستمعاملتون هر استفادهای که دلتون خواست، بکنین :)
استالمن با این کار نام خودش رو به عنوان پیشگام جنبش نرمافزار آزاد در تاریخ ثبت کرد. اون در ادامه بنیاد نرمافزارهای آزاد رو تاسیس کرد تا از این جنبش و به ویژه سیستمعامل گنو-لینوکس حمایت کنه.
فلسفه نرمافزار آزاد مخالفانی هم داشت. به طوری که بعدها شاخهای از این جنبش جدا شد که امروز با نام کمپین «Open Source» میشناسیم. این کمپین، نه به فلسفه آزادی، که صرفا به داشتن یک نرمافزار قدرتمند فکر میکنه و متن باز بودن رو روش بهینهای برای این منظور میدونه.
لینوکس با انعطافپذیری زیادی که داره، به سرعت تونسته جای خودش رو در دنیای تکنولوژی پیدا کنه. به دلیل اوپن سورس بودن این سیستمعامل، افراد بسیار زیادی به طور مداوم روی امنیت اون کار میکنن و مشکلاتی مثل باگ، حفرههای ناامن و نقصهای سامانه توسط این توسعهدهندگان در بروزرسانیها رفع میشه.
لینوکس در شبکه و اینترنت کاربردهای چشمگیری داره به طوری که گفته میشه از هر ۱۰ شرکت هاستینگ، ۵ شرکت از لینوکس در سیستمشون استفاده میکنن و ۷۰ درصد فایروالهای موجود هم از این نوع سیستمعامل هستن.
از لینوکس در زیرساخت نرمافزارهای معروفی با میلیونها کاربر مثل MySQL, Apache, PHP, Python و خیلی از نرمافزارهای دیگه استفاده شده که نشون دهنده نقش پررنگ این سیستمعامل در جهانه. همچنین طبق آخرین آمار، از میان ۵۰۰ ابر کامپیوتر برتر دنیا، ۸۸ درصد اونها از لینوکس به عنوان سیستمعامل خودشون استفاده میکنن!
جالبه بدونین که توی ایستگاه فضایی بینالمللی هر چیزی از یک نسخه لینوکس استفاده میکنه و همه سیستم های این ایستگاه در سال ۲۰۱۳ از ویندوز به لینوکس مهاجرت کردن. تیم فنی این ایستگاه ادعا کرده که اونا به یک سیستمعامل پایدار و قابل اعتماد نیاز دارن که بتونن اون رو کنترل کنن و هر موقع که بخوان تغییرات دلخواه و مورد نیازشون رو روش اعمال کنن.

دلیل همه اینها، هزینه بسیار پایین، سرویسهای ایمن، نیاز به منابع بسیار کم سختافزاری، توسعه سریع توسط میلیونها برنامهنویس و از همه مهمتر پایداری، آزاد و متن باز بودن لینوکسه.
این بود داستان یک سیستمعامل! سیستمعاملی که زیرساختهای قانونی و فلسفی جدیدی به دنیا عرضه کرد. اگر این زیربنا وجود نداشت، لینوکس هرگز در معنای امروز نمیتونست وجود داشته باشه.
هر سیستمعاملی پشت خطوط کدش، یه فلسفه مشخص داره. از این به بعد وقتی با سیستمتون کار میکنین، به اون فلسفه هم فکر کنین :)
راستی!
در جهت خرسندی هرچه بیشتر شما، این نسخه از نشریه فرامتن، در قالب یه پادکست توسط اعضای انجمن علمی دانشگاه صنعتی اصفهان هم ارائه شده که میتونین از طریق صفحه «رادیو فرامتن» در کستباکس و کانال تلگرام فرامتن بهش دسترسی داشته باشین.
همچنین اگه احساس میکنین که این نسخه براتون سودمند بود، با معرفی ما به دوستانتون میتونید برای ادامه راه ما رو یاری کنین :)
به امید دیدار!