کاتالوگ فروشندهٔ دستگاه نوشته بود روزی ۱۲ هزار عدد. صاحب طرحی که از من خواسته بود امکانسنجیاش را ببینم، همهچیز را روی همین عدد ساخته بود: فروش، نیروی انسانی، مواد اولیه و بازپرداخت وام. وقتی پرسیدم از این ۱۲ هزار عدد چقدرش را کسی واقعاً قبول کرده بخرد، چند لحظه ساکت ماند و گفت: «فعلاً حدود چهار هزارتا.» همین یک جواب کل طرح را عوض کرد.
در ۲۴ سال کار در صنعت تولید، این الگو را در طرحهای خط تولید بیشتر از هر اشتباه دیگری دیدهام: ظرفیت خط از روی کاتالوگ دستگاه انتخاب میشود و فصل بازار بعداً نوشته میشود تا آن را توجیه کند. نتیجه طرحی است که دو عدد ظرفیت دارد و این دو هیچوقت به هم نمیرسند. فصل فنی از تولید روزانه حرف میزند، فصل بازار از آمار مصرف کشور، و هیچجا نوشته نشده همین شرکت با همین مشتریها در سال اول چند عدد میتواند بفروشد. جدولهای مالی هم بزرگترین عدد صفحه را برمیدارند و فرض میکنند همهاش فروش میرود.
ظرفیت کاتالوگ، ظرفیت شما نیست. عدد روی پلاک دستگاه کاری است که دستگاه در شرایط ایدئال انجام میدهد و خط شما هیچوقت در شرایط ایدئال کار نمیکند. بین کاتالوگ و تولید واقعی همیشه چند چیز بیسروصدا سهمشان را برمیدارند:
- تقویم و شیفت: تعطیلی، تحویل شیفت و اینکه شاید سال اول فقط یک شیفت کار کنید.
- تعویض قالب و محصول: هرچه تنوع سفارش بیشتر باشد، سهم بیشتری از روز صرف تعویض میشود.
- ضایعات و دوبارهکاری، مخصوصاً در ماههای اول.
- نگهداری و خرابی، چه برنامهریزیشده و چه غیرمنتظره.
- کندترین ایستگاه: خط با سرعت گلوگاهش کار میکند و خیلی وقتها گلوگاه دستگاه اصلی نیست؛ بستهبندی یا کنترل کیفیت است.
طرف دیگر معادله تقاضاست و همهٔ شواهد تقاضا هموزن نیستند. آمار ملی فقط میگوید بازار وجود دارد. تحلیل رقبا میگوید شاید جا برای یک تأمینکنندهٔ دیگر باشد. ولی چیزی که کارشناس بانک یا سرمایهگذار واقعاً جدی میگیرد، مشتری مشخصی است که حجم و قیمت را پذیرفته؛ حتی اگر فقط یک تفاهمنامه یا سفارش آزمایشی باشد.
در آن طرح، وقتی ظرفیت را از تقاضای واقعی ساختیم و نه از کاتالوگ، تصویر عوض شد. خط کوچکتر شد، سرمایهگذاری اولیه پایین آمد و جدول بازپرداخت برای اولین بار به چیزی شبیه شد که میشد از آن دفاع کرد. طرح ضعیفتر نشد؛ واقعیتر شد.
اگر امروز پیشنویس طرح خط تولیدی روی میز شماست، از خودتان بپرسید عدد ظرفیتش از کجا آمده: از کاتالوگ فروشنده، یا از مشتریای که اسمش را میدانید؟ اینکه شواهد تقاضا را چطور به حجم سال اول تبدیل کنم و سرعت رسیدن به ظرفیت کامل را برای هر نوع خط چطور فرض کنم، چیزی است که در هر طرح با صاحب آن و روی عددهای خودش درمیآورم.
ماجرا ترکیبی از چند تجربه است و عددها فرضی هستند.
نویسنده: مهندس فرامرز احمدی