محمد فخرالقلم: چهار سال قبل، در یادداشت کوتاهی با نقل یک پاراگراف از اصل انگلیسی چهارمین مجلد تاریخ ادبی ایران، نشان دادم که چگونه اشتباه ترجمۀ رشید یاسمی از سخن ادوارد براون، شعار نامأنوس «جاوید باد ایران» را به صفویان منتسب کرده است. درحالی‌که، تأکید صریح براون بر عدم تعلق این شعار و شعارهای مشابه آن به صفویان بوده است. حتی انتساب آن با سطور همان موضع از ترجمۀ یاسمی نیز تناقض دارد؛ چراکه تصریح نویسنده بر تبار و شعار ترکی فرماندهان و اشاره به رونق زبان ترکی در عصر صفوی، برای تفکیک آنان از گفتمان معاصر ملی‌گرایی ایرانی، به‌وضوح مشهود است. اما متأثر از سهو یاسمی، عده‌ای در نوشته‌ها یا گفته‌های خود شعار «جاوید باد ایران» را مقلدانه به صفویان منتسب کرده‌اند.
طی بیش از پنج دهه، ترجمۀ یاسمی بارها تجدیدچاپ شد و چنان رواج یافت که مترجمی مصری نیز همین ترجمۀ فارسی را به زبان عربی ترجمه کرد. اما بهرام مقدادی بعدها اقدام به ترجمۀ کامل‌تر کتاب مزبور نمود. هر خوانندۀ فارسی‌زبان با مطالعۀ ترجمۀ مقدادی به‌روشنی درمی‌یابد که براون نه‌تنها چنین شعاری را به صفویان منتسب نکرده، بلکه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از شعارهای معاصر خویش (از مشروطه تا اواخر قاجاریه)، برای مقایسه با شعار ترکی ذکرشده در جهان‌گشای خاقان به‌ضبط «قربان اولدیغم و صدقه اولدیغم پیروم مرشدم» نفی کرده است. هدف براون از این قیاس، تأکید بر نقش عنصر ترک در تشکیل و تداوم صفویه و عدم تعلق خاطر صفویان به مؤلفه‌های ملی‌گرایانۀ نژادی، زبانی و سرزمینی قرن بیستم بوده است.
نکتۀ درخور توجه آنکه، انعکاس شعار «زنده باد ایران» (Long live Persia) در حوادث انقلاب مشروطه را می‌توان در مکاتبات سید حسن تقی‌زاده با ادوارد براون، مشاهده کرد. بنابه نوشتۀ تقی‌زاده که براون نیز در گزارشی با عنوان حکومت وحشت در تبریز (The reign of terror at Tabriz) به‌صورت خلاصه آن را ذکر کرده، در اواخر سال ۱۹۱۱م/۱۲۹۰هـ.ش که شهر تبریز تحت اشغال نیروهای روسیۀ تزاری بود، نوجوانی به نام قدیر پس از دشنام دادن به روس‌ها در پای دار اعدام، با صدای بلند به زبان ترکی فریاد «یشاسون مشروطه! یشاسون ایران!» یعنی «زنده باد مشروطه! زنده باد ایران!» سر داد و وقتی طناب را دور گردن خود پیچید، میرغضب را به اجرای فوری حکم تحریض کرد. او همراه برادر مهترش حسن اعدام شد و جرمشان این بود که دو برادر بزرگترشان که توانسته بودند به قلمرو عثمانی بگریزند، از مشروطه‌خواهان تبریز بودند. چهار برادر یادشده فرزندان کربلائی علی مسیو بودند که خود از چهره‌های برجستۀ مشروطه‌طلبان بود.[۱]
بدین‌ترتیب، ادوارد براون هرگز چنین شعاری را به صفویان منتسب نکرد، بلکه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از شعارهای روزگار خود نقل کرد تا درک بهتری از ماهیت متفاوت نهضت صفویان را برای خوانندگان کتاب خویش ترسیم کند. از نظر معنایی، «زنده باد ایران» دقیق‌ترین برگردان فارسی عبارت "Long live Persia" است؛ زیرا ساختار دعایی و شعاری آن را حفظ می‌کند. در مقابل، تعابیر «جاوید باد ایران» و «پاینده باد ایران» نیز هرچند در زبان فارسی رایج و مقبول هستند، اما معادل‌های آزادتر این عبارت به شمار می‌روند. ازآنجاکه Persia تا پیش از سال ۱۹۳۵ نام متداول و رسمی ایران در زبان انگلیسی و مکاتبات بین‌المللی بود، ادوارد براون که حدود یک دهه پیش از آن درگذشت، در آثار خود غالباً از ایران و ایرانیان با نام‌های Persia و Persians یاد کرده است.
من یادداشت پیشین خود را در قالب یک مقالۀ مفصل بازنویسی کرده‌ام که تقریباً آمادۀ انتشار است؛ اما به‌تازگی مطالبی در وبسایت خبرآنلاین دیدم که مرا به نوشتن این یادداشت واداشت. فردی به اسم اشکان زارعی در دو نوشتار جداگانه مدعی شده که «بر پایۀ گزارش‌های تاریخی، شاه اسماعیل همواره از سردارانش می‌خواست فریاد «جاوید باد ایران» سر دهند.» این ادعا را نخست در متنی مناسبتی برای کورش هخامنشی (۷ آبان ۱۴۰۴)، به‌صورت ضمنی مطرح کرده بود و اخیراً در جشن‌تولدی ویژه برای اسماعیل صفوی (۲۶ تیر ۱۴۰۵)، با تأکیدی مضاعف و خاص تکرار کرده است.
البته نوشته‌هایش اغلب شبه‌تاریخی و گزینشی، آکنده از احساسات ناسیونالیستی و تهی از اعتبارسنجی منابع و مآخذ است. وقتی منصور صفت‌گل و مقصودعلی صادقی، تصریح بر «فتح حتی‌الامکان ربع مسکون» از زبان شاه اسماعیل در گزارش فتوحات شاهی را به «هدف من «ایران» است!» تحریف می‌کنند، دیگر حتی جعل شعارهایی از قبیل «زنده و پاینده و جاوید باد ایران» برای صفویان، امری عجیب نیست. دربارۀ ادعای صفت‌گل و صادقی، بنگرید به مقالۀ دیگری از نگارنده با عنوان «نقد برداشتی نابجا از گزارش فتوحات شاهی: آیا هدف شاه اسماعیل اول «ایران» بود؟»
ادوارد براون برای پرهیز از هرگونه زمان‌پریشی، بر تمایز تعلقات روحی و فکری صفویان از گرایشات ایران‌گرایانۀ پسامشروطه واقف بود و مفاهیم متأخر ملیت و ناسیونالیسم را به آنان نسبت نمی‌داد؛ اما یک اشتباه نافذ جزئی در ترجمۀ فارسی اثر وی کافی بود تا برخی چنان در دام آناکرونیسم بیفتند که با گذشت یک قرن از فوت براون، ما همچنان شاهد انتساب زمان‌پریشانۀ شعاری کذایی به شاه و لشکر صفوی باشیم که البته، کذب محض آن محرز است. در ادامه مواردی از انعکاس شعار در آثار و کلام دیگران را ذکر می‌کنم.
ثابتیان در خلال مجموعه‌منشآتی که گردآوری و معرفی کرده، نوشته که «شعار جنگی قزلباشان چنان‌که ادوارد برون نیز در تاریخ ادبیات در عهد صفوی ذکر کرده، «جاوید باد ایران» بوده است.»[۲] به همین سیاق، سارا (حوا) سرحدی علاوه‌بر رونویسی ترجمۀ غلط‌انداز یاسمی در پایان‌نامه و مقاله‌ای مشترک با استاد راهنما، در موضع دیگری از پایان‌نامه‌اش شعار منتسب را «فریاد صفویان در جنگ چالدران» توصیف کرده است.[۳] لیلا منتظری نیز همین مدعا را عیناً در پایان‌نامۀ خود آورده است.[۴] عجیب‌تر اما پایان‌نامۀ رضا صارمی است که علی‌رغم ذکر ترجمۀ مقدادی در فهرست مآخذ، شعار ادعایی را با نقل ترجمۀ یاسمی تکرار کرده است.[۵]
سید حسن سادات‌ناصری با مدح صفویان قاطعانه می‌گفت که «شعاری چون «جاوید باد ایران» متعلق به صفویه است.»[۶] ابراهیم کیانی‌مهر نیز طی مصاحبه با مقصودعلی صادقی گندمانی دربارۀ «نقش صفویان در هویت ایرانی» که در ۳ مرداد ۱۴۰۱ برگزار شد، با ذکر مواردی مأخوذ از مقالۀ سرحدی می‌گفت: «عبارت معروف شاه اسماعیل با عنوان «جاوید باد ایران» شعار جنگی صفویان بود.» اگرچه صادقی که بحث هویت را دنبال می‌کرد به این ادعای مشخص ورود نکرد؛ ولی آنچه بعداً دربارۀ «هدف شاه اسماعیل» طی دو مصاحبه مطرح کرد، هم‌دل با همین شعار بود.
محمدعلی بهمنی قاجار نیز در زمرۀ کسانی است که انتساب ناصواب این شعار غریب به صفویان را عین یک واقعیت تاریخی انگاشته‌اند. او در مقاله‌ای ضمن استناد بر ترجمۀ یاسمی، با لحن قاطع و تأکید خاصی نوشته است: «از عصر شاه اسماعیل از ادبیات ایران‌گرایانه در شعارهای سیاسی به‌شدت بهره برده می‌شود. نمونۀ آشکار این موضوع، شعار جنگی سپاه صفوی است. سپاهیان ترک‌زبان صفوی یک شعار رسمی داشتند و آن همانا شعار «جاوید ایران» بود.» بهمنی قاجار همین مقاله را بار دیگر در یکی از نشریات کانونی دانشگاه فردوسی مشهد بازنشر کرد.[۷]
طبعاً برخی جریانات ناسیونالیست ایرانی هم شعار مزعوم را دستاویز قرائت ایدئولوژیک خود از تاریخ صفویان ساخته‌اند؛ مثلاً، یکی از اعضای حزب پان‌ایرانیست به اسم حجت کلاشی، در واکنش به بیانات خطبۀ سید حسن عاملی (امام‌جمعۀ اردبیل) دربارۀ این حزب، در پاسخی پرآب‌وتاب با اشاره به شاه اسماعیل نوشت: «شعار و آرنگ لشکریانش «جاوید باد ایران» بوده» است (۲۷ بهمن ۱۳۹۴).
حال به نقل و ترجمۀ تقریر انگلیسی براون و مقایسۀ آن با دو ترجمۀ یاسمی و مقدادی می‌پردازم:
Extensive use of Turkish under the Ṣafawís
For the rest, the seven tribes who formed the back-bone of the Qizil-bash army were, as their names Rúmlú, Shamlú, Mawsillú, etc., sufficiently indicate, almost exclusively Turkish, as were the principal officers of the Safawí army, whose war-cry, as we learn from the rare history of Sháh Isma'íl, was not "Long live Persia!" or the like, but, in the Turkish language, "O my spiritual guide and master whose sacrifice I am!"[8]
کاربرد گستردۀ زبان ترکی در عصر صفوی
در سایر موارد، قبایل هفت‌گانه‌ای که ستون فقرات سپاه قزلباش را تشکیل می‌دادند، چنان‌که از نام‌هایشان (روملو، شاملو، موصلو و...) به‌خوبی پیداست، تقریباً همگی منحصراً ترک بودند و همین وضعیت در مورد افسران ارشد ارتش صفوی نیز صدق می‌کند. فریاد جنگی آنان، چنان‌که از تاریخ کمیاب شاه اسماعیل درمی‌یابیم، «زنده باد ایران!» یا موارد مشابه آن نبود، بلکه به زبان ترکی چنین می‌گفتند: جانم فدای مرشد و مولایم!
قیاس کنید با ترجمۀ رشید یاسمی:
استعمال مفرط لغت ترکی در عهد صفوی
از نام هفت قبیله‌ای که ارکان قزلباش به شمار می‌آیند، روملو، شاملو، موسیلو [کذا] و غیره و از اسامی رؤسای مهم اردوی صفویه و از کلامی که شعار جنگی آن‌ها بوده، به‌خوبی معلوم می‌شود که تا چه پایه زبان ترکی در این عهد معمول بوده است. بر طبق تاریخ کمیاب شاه اسمعیل شعار جنگی لشکر صفویه به فارسی عبارت «جاوید باد ایران» بوده و جمله‌ای ترکی که در میدان جنگ استعمال می‌شده از این عبارت مفهوم می‌گردد...[۹]
ببینید خطا چگونه در ترجمۀ ثانویۀ عربی تکرار شده است:
«فقد كان الشعار الحربي للجيش الصفوي بالفارسية عبارة (جاويد باد إيران) أي: (عاشت إيران).»[۱۰]
حالا ترجمۀ مقدادی را ملاحظه کنید:
کاربرد گستردۀ واژه‌های ترکی در دوران صفویه
هفت قبیله‌ای که ارکان ارتش قزلباش را تشکیل می‌دادند، عبارت بودند از روملو، شاملو، موصلو و غیره که مبین ترک بودن آن‌هاست، همچنان‌که شعار جنگی افسران ارشد ارتش صفویه، به‌روایت تاریخ کمیاب شاه اسماعیل «زنده باد ایران!» نبود بلکه به زبان ترکی بود که به این عبارت نوشته...»[۱۱]
شاید سهو یاسمی صرفاً یک خطای چاپی در حروف‌چینی بوده باشد؛ زیرا در ترجمۀ او، تصریح به صبغۀ ترکی صفویان با تفکیک از ناسیونالیسم مدرن، چنان واضح است که دال بر تدلیس مترجم نیست. اما مقلدان، بدون بررسی متن انگلیسی و منبع مورد اشاره یا وقوف بر تناقض فاحش شعار با متن ترجمه، شعار غریب و نابجای «جاوید باد ایران» را بی هیچ تأملی به صفویان بسته‌اند؛ انتسابی که مطلقاً وجاهت تاریخی ندارد!
مآخذ و ارجاعات:
۱. جوادی، حسن. مترجم. ۱۳۶۱. نامه‌هایی از تبریز. نوشتۀ ادوارد براون. چاپ دوم. تهران: خوارزمی. ص ۹۸-۹۷ و ۲۰۷-۲۰۶؛ نیز بنگرید به:
Browne, Edward Granville. 1912. The Reign of Terror at Tabriz: England's Responsibility (With Photographs and a Brief Narrative of the Events of December, 1911, and January, 1912). Manchester: Taylor, Garnett, Evans & Co. Ltd. p. 8.
۲. ثابتیان، ذ. ۱۳۴۳. اسناد و نامه‌های تاریخی دورۀ صفویه. چاپ اول. تهران: ابن‌سینا. ص ۵۶.
۳. سرحدی، حوا. ۱۳۹۰. «تأثیر داستان‌های حماسی در تشکیل و تثبیت دولت صفویه.» پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد شاهرود). ص ۷۰، ۱۰۱؛ سرافرازی، عباس و سارا سرحدی. ۱۳۹۲. «صفویه و احیاء سنت‌های ملی و باستانی.» پژوهش در تاریخ ۴(۴): ۱۲۵-۱۳۹. ص ۱۲۷.
۴. منتظری، لیلا. ۱۳۹۸. «نقش مرزهای جغرافیایی در هویت ملی-تاریخی ایرانیان در عصر صفوی.» پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه امام خمینی. ص ۹۴.
۵. صارمی، رضا. ۱۴۰۱. «رویکرد صفویه به میراث فرهنگی و باستانی ایران.» پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام نور (مرکز اصفهان). ص ۲۷.
۶. زارعی، ابراهیم. ۱۳۷۰. در حرم دوست: یادوارۀ استاد سادات‌ناصری. چاپ اول. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی. ص ۲۰۹؛ ذوالفقاری، حسن. ۱۳۸۶. سرّ دلبران: معرفی چهره‌های ادب معاصر ایران با نمونۀ اثر. چاپ اول. تهران: مازیار. ص ۵۶۲.
۷. رمضان‌زاده، عبدالله و محمدعلی بهمنی قاجار. ۱۳۸۷. «هویت ایرانی و چندگانگی قومی.» فصلنامۀ مطالعات ملی ۹(۳۳): ۶۹-۹۵. ص ۸۰؛ بهمنی قاجار، محمدعلی. ۱۳۹۵. «هویت ایرانی و چندگانگی قومی.» سیمرغ: فصلنامۀ ایران‌شناسی و پژوهش‌های مسائل ایران ۳(۶): ۲۵-۱۴. ص ۱۹-۱۸.
7. Browne, Edward Granville. 1924. A Literary History of Persia. Vol. IV: Modern Times (1500–1924). Cambridge: Cambridge University Press. p. 14-15.
۸. رشید یاسمی، غلامرضا. ۱۳۶۴. تاریخ ادبی ایران: از آغاز صفویه تا پایان قاجاریه. نوشتۀ ادوارد براون. جلد چهارم. چاپ دوم. تهران: بنیاد کتاب. ص ۲۷.
۹. علاء الدين منصور، محمد. المترجم. ۲۰۰۲. تاريخ الأدب في إيران: من بداية الحكم الصفوي حتي نهاية الحكم القاجاري (١٩٢٤–١٥٠٠م). تأليف إدوارد جرانفيل براون. الجزء الرابع. الطبعة الأولي. القاهرة: المجلس الأعلی للثقافة. ص ٢٤.
۱۰. مقدادی، بهرام. مترجم. ۱۳۶۹. تاریخ ادبیات ایران: از صفویه تا عصر حاضر. نوشتۀ ادوارد براون. تحشیه و تعلیق ضیاءالدین سجادی و عبدالحسین نوائی. چاپ اول. تهران: مروارید. ص ۲۸-۲۷.
تذکر: این یادداشت روز سه‌شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵ در کانال تلگرامی مطالعات صفویه منتشر شد و نسخۀ فعلی نیز با افزودن دو پاراگراف دیگر از مقالۀ اصلی نویسنده، در ویرگول درج شده است.
