
دیروز عصر، نزدیک به سه ساعت درس خوانده بود.
جزوه را از اول تا آخر مرور کرده بود.
بعضی جملهها را حتی دو بار خوانده بود.
زیر نکات مهم خط کشیده بود.
چند صفحه را با دقت بیشتری دوباره نگاه کرده بود.
وقتی کتاب را بست، حس خوبی داشت.
آن حس آشنایی که بعد از یک مطالعهی طولانی سراغ آدم میآید.
حس اینکه:
«امروز واقعاً درس خواندم.»
اما فردا صبح، وقتی دوستش از او یک سؤال ساده پرسید، چند ثانیه ساکت ماند.
جواب را میدانست.
یا حداقل مطمئن بود که دیروز آن را خوانده است.
صفحه را به خاطر میآورد.
حتی یادش بود کدام جمله را با ماژیک مشخص کرده بود.
اما خودِ جواب...
انگار جایی در ذهنش نبود.
با تعجب گفت:
«عجیبه... من اینو دیروز خوندم.»
بعد همان جملهای را گفت که شاید تو هم بارها گفته باشی:
«حافظهام خیلی ضعیفه.»
ما معمولاً فراموشی را از جایی تشخیص میدهیم که دیگر دیر شده است.
وقتی سر جلسهی امتحان هستیم.
وقتی میخواهیم چیزی را برای کسی توضیح بدهیم.
وقتی جواب یک سؤال را نمیدانیم.
وقتی مطلبی را که مطمئن بودیم خواندهایم، دیگر نمیتوانیم به یاد بیاوریم.
آن لحظه، همهچیز خیلی ساده به نظر میرسد.
من مطلب را خوانده بودم.
الان یادم نیست.
پس فراموش کردهام.
اما شاید داستان از همان ابتدا کمی پیچیدهتر بوده باشد.
شاید چیزی که امروز اسمش را «فراموشی» گذاشتهای، در واقع از دیروز شروع شده باشد.
از همان لحظهای که فکر میکردی داری یاد میگیری.
فرض کن وارد یک اتاق میشوی و فقط برای چند ثانیه از آن عبور میکنی.
چشمهایت باز است.
وسایل را میبینی.
رنگ دیوار را میبینی.
یک میز را هم از گوشهی چشم میبینی.
اما فردا اگر کسی از تو بپرسد:
«روی آن میز چه چیزی بود؟»
احتمالاً نمیدانی.
نه چون حافظهات خراب شده است.
بلکه شاید چون آن لحظه، اطلاعات کافی برای ماندن در ذهن تو ثبت نشده بود.
دیدن، همیشه به معنای توجه کردن نیست.
و توجه کردن هم همیشه به معنای پردازش کردن نیست.
اینجا یکی از مهمترین سوءتفاهمهای ما دربارهی یادگیری شروع میشود.
ما فکر میکنیم چون چشممان روی یک صفحه حرکت کرده، مغزمان هم حتماً با همان میزان دقت مشغول یادگیری بوده است.
اما مغز، دوربین فیلمبرداری نیست.
قرار نیست هر چیزی را که از مقابل چشم ما عبور میکند، با همان کیفیت ذخیره کند.
برای اینکه اطلاعات در حافظه باقی بمانند، ابتدا باید به شکلی پردازش شوند.
این همان چیزی است که در روانشناسی شناختی از آن با مفاهیمی مانند توجه و رمزگردانی یاد میشود.
اطلاعات قبل از اینکه بتوانند بعدها به یاد آورده شوند، باید فرصتی پیدا کنند تا واقعاً وارد پردازش ذهنی ما شوند.
اما مشکل اینجاست که ما معمولاً بین این مراحل تفاوتی قائل نمیشویم.
میگوییم:
«من سه ساعت خواندم.»
اما کمتر از خودمان میپرسیم:
در این سه ساعت، چند دقیقه واقعاً با اطلاعات درگیر بودم؟
چند بار فقط چشمم روی کلمات حرکت کرد؟
چند بار ذهنم جای دیگری بود؟
چند بار یک پاراگراف را خواندم و بعد فهمیدم اصلاً نمیدانم چه خواندهام؟
شاید برای همین باشد که بعضی از ساعتهای مطالعه، از بیرون کاملاً واقعی به نظر میرسند.
کتاب باز است.
مداد روی میز است.
چند صفحه هم تمام شده.
اما درون ذهن، اتفاق زیادی نیفتاده است.
این را میتوانی مثل ریختن آب در ظرفی تصور کنی که از ابتدا سوراخ داشته است.
هرچقدر بیشتر آب بریزی، باز هم قرار نیست ظرف پر شود.
شاید مسئله مقدار آب نباشد.
شاید مسئله این باشد که چیزی برای نگه داشتن آن وجود ندارد.
حالا یک سؤال مهم پیش میآید.
پس چرا ما بعد از خواندن یک مطلب، گاهی واقعاً احساس میکنیم آن را بلدیم؟
اینجا ماجرا جالبتر میشود.
وقتی یک جمله را چند بار میبینی، آن جمله برای مغز آشنا میشود.
و مغز گاهی «آشنا بودن» را با «بلد بودن» اشتباه میگیرد.
تو به صفحه نگاه میکنی و با خودت میگویی:
«آره، اینو میدونم.»
اما شاید واقعیت این باشد که:
«من این را قبلاً دیدهام.»
و این دو، فاصلهی زیادی با هم دارند.
دیدن یک اسم با توانایی توضیح دادن آن اسم یکی نیست.
شناختن یک جمله با توانایی بازسازی کردن مفهوم آن از حافظه یکی نیست.
آشنا بودن، همیشه نشانهی یاد گرفتن نیست.
در پژوهشهای مربوط به حافظه و یادگیری، مرحلهی ورود اطلاعات اهمیت زیادی دارد.
چیزی که بعدها به یاد میآوریم، فقط به این بستگی ندارد که چند بار با آن روبهرو شدهایم.
بستگی دارد وقتی با آن روبهرو شدیم، ذهن ما چه کاری با آن انجام داده است.
آیا فقط از روی آن عبور کردهایم؟
آیا سعی کردهایم معنی آن را بفهمیم؟
آیا آن را به چیزی که قبلاً میدانستیم وصل کردهایم؟
آیا از خودمان پرسیدهایم:
«این دقیقاً یعنی چه؟»
«چرا این اتفاق میافتد؟»
«اگر بخواهم برای یک نفر توضیح بدهم، چه میگویم؟»
تفاوت این سؤالها، فقط تفاوت بین یک روش مطالعه و روش دیگر نیست.
گاهی تفاوت بین چیزی است که وارد حافظه میشود و چیزی که فقط از مقابل چشم ما عبور میکند.
شاید برای همین باشد که یک تجربهی ساده را خیلی بهتر از چند صفحه متن به یاد میآوری.
چون در تجربه، فقط یک چشم روی کلمات حرکت نمیکند.
ذهن درگیر است.
تصمیم میگیری.
اشتباه میکنی.
مقایسه میکنی.
پیشبینی میکنی.
احساس میکنی.
اطلاعات از چند مسیر پردازش میشوند.
اما وقتی فقط متن را نگاه میکنی، ممکن است احساس کنی در حال یادگیری هستی؛ بدون اینکه ذهن واقعاً مجبور شده باشد کار زیادی انجام دهد.
اینجا لازم است یک سوءتفاهم را اصلاح کنیم.
این حرف به این معنا نیست که هر بار حواست پرت شد، هیچچیز یاد نگرفتهای.
یا اگر فردا چیزی را فراموش کردی، حتماً از ابتدا اصلاً وارد حافظه نشده بود.
حافظه بسیار پیچیدهتر از این است.
فراموشی میتواند دلایل زیادی داشته باشد.
ممکن است اطلاعات درست رمزگردانی شده باشند، اما بعدها بازیابی آنها دشوار شده باشد.
ممکن است اطلاعات جدید با اطلاعات قبلی تداخل پیدا کرده باشند.
ممکن است مرور کافی اتفاق نیفتاده باشد.
ممکن است شرایط هیجانی، محیط یا روش یادگیری نقش داشته باشند.
اما قبل از اینکه سراغ همهی این سؤالها برویم، باید یک احتمال ساده اما مهم را بررسی کنیم:
آیا چیزی که امروز میگویی فراموش کردهای، دیروز واقعاً به شکلی پردازش شده بود که بتواند باقی بماند؟
تصور کن معلمی به دانشآموزانش بگوید:
«این فصل را پنج بار بخوانید.»
دانشآموز اول پنج بار آن را میخواند.
دانشآموز دوم فقط دو بار میخواند، اما بعد از هر بخش کتاب را میبندد و سعی میکند با زبان خودش توضیح دهد که چه فهمیده است.
دانشآموز سوم از خودش سؤال میپرسد.
چهارمی تلاش میکند بین مطلب جدید و چیزهایی که قبلاً میدانسته ارتباط پیدا کند.
ممکن است همهی آنها بگویند:
«من این فصل را خواندم.»
اما آیا واقعاً همهی آنها یک تجربهی شناختی داشتهاند؟
نه.
چون مقدار زمانی که چشم با متن در تماس بوده، تنها چیزی نیست که یادگیری را تعیین میکند.
مهم است در آن مدت، ذهن چه مقدار کار کرده است.
شاید اینجا یکی از بزرگترین پارادوکسهای یادگیری پنهان شده باشد:
گاهی کاری که بیشتر شبیه «درس خواندن» به نظر میرسد، کمتر یادگیری ایجاد میکند.
و کاری که سختتر، کندتر و حتی کمی آزاردهندهتر است، بیشتر به یادگیری کمک میکند.
فقط خواندن آسان است.
فکر کردن سختتر است.
فقط نگاه کردن به جواب آسان است.
تلاش برای پیدا کردن جواب سختتر است.
فقط دیدن توضیح یک مفهوم آسان است.
توضیح دادن آن با زبان خودمان سختتر است.
و مغز معمولاً همان جایی بیشتر درگیر میشود که مجبور باشد کمی کار کند.
شاید تو هم تجربه کرده باشی که یک پاراگراف را چند بار میخوانی، اما باز هم حس میکنی چیزی در ذهنت نمیماند.
در چنین لحظهای، واکنش معمول ما این است:
«باید دوباره بخوانم.»
اما شاید سؤال بهتری وجود داشته باشد:
«آیا دوباره خواندن قرار است چیزی را تغییر دهد؟»
اگر همان متن را با همان میزان توجه و همان نوع پردازش دوباره بخوانی، ممکن است فقط آن را آشناتر کنی.
اما اگر این بار مکث کنی و از خودت بپرسی:
«این دقیقاً چه میگوید؟»
«چرا مهم است؟»
«مثالش در زندگی واقعی چیست؟»
«اگر کتاب را ببندم، چه چیزی از آن باقی مانده است؟»
آن وقت دیگر فقط با متن روبهرو نیستی.
داری با اطلاعات کاری انجام میدهی.
شاید به همین دلیل باشد که «فراموشکار بودن» همیشه یک ویژگی شخصیتی نیست.
بعضی وقتها، جملهی:
«من حافظهی ضعیفی دارم.»
در واقع یک تشخیص خیلی زودهنگام است.
چون قبل از اینکه حافظه را مقصر بدانیم، باید ببینیم چه چیزی وارد آن شده است.
مثل این است که هر روز از یک کتابخانه انتظار داشته باشیم کتابی را پس بدهد که هیچوقت در آن ثبت نشده است.
اگر مدام احساس میکنی:
«میخوانم، اما چیزی در ذهنم نمیماند.»
شاید اولین سؤال این نباشد که:
«چرا حافظهام اینقدر ضعیف است؟»
شاید سؤال دقیقتر این باشد:
«وقتی مطالعه میکنم، ذهنم واقعاً با اطلاعات چه کاری انجام میدهد؟»
فقط آنها را میبیند؟
یا واقعاً تلاش میکند بفهمد، ارتباط بسازد و پردازش کند؟
اگر قرار باشد فقط یک جمله از این مقاله را به خاطر بسپاری، دوست دارم این باشد:
گاهی آنچه اسمش را فراموشی میگذاریم، در واقع فراموش کردن نیست؛ شاید اطلاعات هیچوقت به شکلی وارد ذهن ما نشدهاند که چیزی برای به یاد آوردن باقی بماند.
سالها دربارهی یادگیری، حرفهای زیادی شنیدهایم؛ بعضی درست و بعضی نه. هدف من این است که قدمبهقدم این باورها را با هم بازبینی کنیم؛ نه با شعار، بلکه با تکیه بر روانشناسی شناختی و علم یادگیری.
اگر این موضوع برایت جذاب است، خوشحال میشوم در کانال تلگرام Learning Clinic (@Learningclinic) همراهم باشی. آنجا پروندههای تشخیصی، بررسیهای علمی، پرسشهای مخاطبان و ویسهای کوتاه آموزشی را منتشر میکنم؛ ایدههایی که بسیاری از آنها بعداً به مقالهها و فصلهای کتاب تبدیل میشوند.