
گاهی میدانیم باید شروع کنیم.
میدانیم باید درس بخوانیم، یک مهارت جدید یاد بگیریم، برای امتحان آماده شویم یا کاری را که مدتهاست عقب انداختهایم بالاخره آغاز کنیم.
اما شروع نمیکنیم.
به خودمان میگوییم «هنوز آماده نیستم»، «از فردا شروع میکنم»، «باید اول بیشتر دربارهاش بدانم» یا حتی «فعلاً انگیزه ندارم».
گاهی هم آنقدر خودمان را سرگرم آمادهسازی میکنیم که اصل کار هیچوقت شروع نمیشود.
در ظاهر، مسئله میتواند تنبلی، بیانگیزگی یا اهمالکاری به نظر برسد.
اما گاهی پشت این رفتار، یک احساس ساده و در عین حال قدرتمند وجود دارد:
ترس از شکست.
ترسی که ممکن است آنقدر نامحسوس باشد که حتی خودمان هم متوجهش نشویم.
فرض کنید میخواهید زبان انگلیسی یاد بگیرید.
یا میخواهید برای یک آزمون مهم درس بخوانید.
یا تصمیم گرفتهاید برنامهنویسی، طراحی یا هر مهارت دیگری را یاد بگیرید.
در ذهن شما یک هدف وجود دارد:
«میخواهم در این کار موفق شوم.»
اما همین هدف میتواند یک سؤال ناخوشایند را هم با خودش بیاورد:
اگر نتوانم چه؟
اگر زیاد درس بخوانم و باز هم نتیجه نگیرم چه؟
اگر شروع کنم و بفهمم آنقدرها هم باهوش نیستم چه؟
اگر تلاش کنم و شکست بخورم چه؟
اگر دیگران بفهمند نتوانستهام چه؟
اگر معلوم شود آن تصویری که از تواناییهای خودم داشتم اشتباه بوده چه؟
اینجاست که یادگیری دیگر فقط «یادگیری» نیست.
به یک موقعیت هیجانی تبدیل میشود.
چون با شروع کردن، احتمال مواجه شدن با شکست هم واقعیتر میشود.
و گاهی ذهن برای اینکه ما را از این احساس ناخوشایند دور کند، سادهترین راه را انتخاب میکند:
شروع نکن.
فرض کنید هنوز شروع نکردهاید.
در این حالت هنوز شکست نخوردهاید.
هنوز نمیدانید چقدر توانایی دارید.
هنوز نمره بدی نگرفتهاید.
هنوز کسی عملکردتان را ارزیابی نکرده است.
هنوز مجبور نشدهاید با فاصله میان «چیزی که میخواستید باشید» و «چیزی که واقعاً هستید» روبهرو شوید.
پس شروع نکردن میتواند برای مدت کوتاهی از شما در برابر یک احساس ناخوشایند محافظت کند.
این همان جایی است که اهمالکاری میتواند با هیجانها ارتباط پیدا کند.
پژوهشها نیز رابطه میان ترس از شکست و اهمالکاری تحصیلی را بررسی کردهاند و شواهدی وجود دارد که نشان میدهد دشواری در تنظیم هیجان میتواند بخشی از این رابطه را توضیح دهد.
بنابراین گاهی مسئله این نیست که:
«من نمیخواهم درس بخوانم.»
بلکه چیزی شبیه این است:
«نمیخواهم احساسی را که ممکن است هنگام تلاش کردن تجربه کنم، تجربه کنم.»
وقتی میگوییم «ترس از شکست»، ممکن است تصور کنیم فرد فقط از یک نتیجه بد میترسد.
مثلاً:
«میترسم امتحان را خراب کنم.»
اما مسئله میتواند عمیقتر از خود نتیجه باشد.
گاهی فرد از معنایی که شکست برایش دارد میترسد.
مثلاً:
«اگر شکست بخورم، یعنی به اندازه کافی باهوش نیستم.»
یا:
«اگر نتوانم، یعنی استعدادش را ندارم.»
یا:
«اگر تلاش کنم و موفق نشوم، دیگر نمیتوانم خودم را گول بزنم که اگر بخواهم، حتماً موفق میشوم.»
در این حالت، شکست دیگر فقط یک اتفاق نیست.
تبدیل میشود به تهدیدی برای تصویری که فرد از خودش دارد.
و هرچه این تهدید بزرگتر باشد، اجتناب از آن هم وسوسهکنندهتر میشود.
این قسمت یکی از عجیبترین تناقضهای ترس از شکست است.
گاهی فرد آنقدر از شکست خوردن میترسد که ترجیح میدهد اصلاً فرصت شکست خوردن را ایجاد نکند.
مثلاً دانشآموزی را تصور کنید که برای امتحان مهمش درس نمیخواند.
شب امتحان مضطرب است.
میداند آماده نیست.
اما همچنان شروع نمیکند.
بعد ممکن است با خودش بگوید:
«من اگر میخواندم حتماً میتوانستم.»
این جمله، هرچند دردناک است، یک مزیت روانی دارد.
چون شکست را میتوان به «درس نخواندن» نسبت داد، نه به «توانایی نداشتن».
اگر فرد تلاش کند و شکست بخورد، ممکن است احساس کند واقعاً نتوانسته است.
اما اگر تلاش نکند، همیشه یک راه فرار ذهنی باقی میماند:
«اگر واقعاً تلاش میکردم، موفق میشدم.»
بنابراین گاهی تلاش نکردن، به شکل عجیبی از عزتنفس محافظت میکند؛ البته به قیمت اینکه فرد هیچوقت فرصت واقعی یادگیری و پیشرفت را هم پیدا نمیکند.
یادگیری ذاتاً با ندانستن و اشتباه کردن همراه است.
وقتی چیزی را بلد نیستیم، باید تلاش کنیم.
اشتباه کنیم.
بازخورد بگیریم.
روشمان را اصلاح کنیم.
دوباره امتحان کنیم.
اما اگر اشتباه کردن برای ما معنای «من ضعیفم» یا «من باهوش نیستم» داشته باشد، ممکن است خودِ فرایند یادگیری تهدیدکننده شود.
در این حالت، فرد به جای اینکه بپرسد:
«چطور بهتر یاد بگیرم؟»
ممکن است مدام درگیر این سؤال باشد:
«نکند نتوانم؟»
و این تغییر کوچک، مسیر یادگیری را کاملاً عوض میکند.
به جای درگیر شدن با تکلیف، فرد درگیر ارزیابی خودش میشود.
به جای تجربه کردن، از تجربه کردن اجتناب میکند.
به جای شروع، آمادهسازی را ادامه میدهد.
و به جای اینکه اجازه دهد عملکرد واقعیاش به او بازخورد بدهد، سعی میکند از موقعیت ارزیابی فرار کند.
نه.
یکی از اشتباههای رایج این است که فکر کنیم:
«وقتی اعتمادبهنفسم بیشتر شد، شروع میکنم.»
یا:
«وقتی دیگر نترسیدم، شروع میکنم.»
اما اگر ترس دقیقاً به خاطر شروع نکردن باقی مانده باشد، ممکن است این انتظار هیچوقت تمام نشود.
اعتمادبهنفس همیشه پیشنیاز شروع نیست.
گاهی نتیجهی شروع کردن است.
وقتی شروع میکنیم، اطلاعات واقعی به دست میآوریم:
میفهمیم چه چیزهایی را بلدیم.
میفهمیم کجاها مشکل داریم.
میبینیم که اشتباه کردن لزوماً به معنای شکست کامل نیست.
و کمکم یاد میگیریم که میتوانیم احساس ناخوشایند ناشی از ندانستن یا اشتباه کردن را تحمل کنیم.
شاید یکی از مهمترین تغییرات این باشد که یادگیری را از «اثبات توانایی» جدا کنیم.
وقتی قرار است با شروع کردن ثابت کنیم که باهوشیم، موفقیم یا از دیگران عقب نیستیم، هر اشتباه تهدیدکننده میشود.
اما اگر هدف این باشد که:
«من قرار نیست با این کار ثابت کنم چقدر توانمندم؛ قرار است بفهمم چه چیزی را هنوز بلد نیستم.»
آنوقت اشتباه معنای متفاوتی پیدا میکند.
اشتباه دیگر مدرکی علیه ما نیست.
اطلاعاتی درباره مسیر یادگیری ماست.
و شاید این دقیقاً همان چیزی باشد که برای شروع کردن لازم داریم.
نه اینکه دیگر نترسیم.
بلکه یاد بگیریم که ترسیدن را با شروع نکردن یکی ندانیم.
ممکن است بترسی و شروع کنی.
ممکن است مطمئن نباشی و شروع کنی.
ممکن است هنوز آماده نباشی و شروع کنی.
و حتی ممکن است شکست بخوری و باز هم ادامه بدهی.
چون یادگیری قرار نیست فرایند اثبات این باشد که «من از قبل توانمندم».
یادگیری دقیقاً جایی شروع میشود که میپذیریم:
هنوز بلد نیستم.