
از جمله عوامل تأثیرگذار بر فرهنگسازی و شکلدهی به افکار عمومی گفتوگو و تعامل است. در جامعهشناسی این فضای گفتوگو را «حوزۀ عمومی»مینامند. به طورکلی حوزۀ عمومی منجر به این نتایج میشود: 1. شکلگیری افکار عمومی، ارزشها و هنجارها؛ 2. کنترل سلطۀ دولت و قدرت ؛ 3. ایجاد حس موجودیت و عزت نفس و تعلق به جامعه در شهروندان و 4. گسترش عقلانیت. اما هر گفتوگویی منجر به این نتایج نمیشود. در صورتی حوزۀ عمومی شکل میگیرد و نتایج بالا تحقق پیدا میکند که گفتوگو دارای این ویژگیها باشد: 1.محتوای گفتوگو عقلانی و انتقادی باشد؛ 2. گفتوگو دربارۀ موضوعات مدنی مشترک شهروندان باشد نه موضوعات خصوصی و 3. تمایزات و تفاوتها نادیده گرفته شود و امکان مشارکت برابر برای همۀ افراد فراهم شود.
اولین فضاهای شکلگیری حوزۀ عمومی که امکان دسترسی برابر را برای همۀ شهروندان مهیا میکرد، قهوهخانهها بودند. از آن دوره تا به امروز فضاهای مختلفی برای گفتوگو ایجاد شده و امروزه فضای مجازی گوی رقابت را از دیگران ربوده است. این فضا به طورنسبی، دسترسی برابری را برای شهروندان مهیا کرده است. امکان حضور در این فضا درصورتی که با گفتوگوی عاقلانه همراه شود، میتواند فرصتی باشد برای شکلگیری حوزۀ عمومی.
باتوجه به گسترش حضور ایرانیان در فضای مجازی و بهخصوص، رواج استفاده از شبکۀ اجتماعی اینستاگرام این سؤال مطرح میشود که کاربران ایرانی تا چه حد توانستهاند، این فضا را به فرصت تبدیل کنند؟ شاید برخی ایجاد پویشهای اجتماعی را نشانهای از تبدیل این فضا به فرصت دانسته و آن را نمونهای از شکلگیری حوزۀ عمومی تلقی کنند؛ اما مطالعۀ نظرات کاربران زیر انواع مطالب و همچنین محتوای مطالبی که با دیگران به اشتراک میگذارند، نشان میدهد موفقیت این پویشها نه به دلیل وجود تعامل و تعقل؛ بلکه به واسطۀ افراد مشهور در عرصۀ هنر و ورزش و سیاست بوده است. کاربران اینستاگرام دربارۀ تمام مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مسائل روزمرۀ افراد مشهور و حتی زندگی خصوصی سایر کاربران نظر میدهند و با انتشار مطالب مختلف حضوری فعال دارند. این کاربران دیدگاههای خود را از برجام تا پوشش هنرمندان با یکدیگر به اشتراک میگذارند؛ اما نگاهی به این نظرات نشان میدهد که اغلب آنها مبتنی بر احساسات مثبت و منفی کاربران است و منطق، تعامل، تعقل و پاسخگویی در آنها جایی ندارد. در واقع شرط اساسی شکلگیری حوزۀ عمومی که عبارت است از گفتوگوی عقلانی و انتقادی در این فضا وجود ندارد. از سویی دیگر اگر از نظر کمی، محتوای مطالب به اشتراکگذاشته شده را بررسی کنیم، بیشترین آمار به مسائل خصوصی و همینطور زندگی سلبریتیها اختصاص مییابد نه موضوعات مدنی مشترک شهروندان. برخی از پستها و نظرات تا به حدی بر پایۀ زنده باد و مرگبرهاست که این فضا به جای فرصتی برای تعامل به میدانی برای جنگ تبدیل شده است و نشان میدهد کاربران ایرانی نتوانستهاند امکان دسترسی به این فضا را تبدیل به فرصتی برای گسترش تفکر عقلانی و انتقادی کنند.
این واقعیت دربارۀ فضای مجازی پرسشی را دربارۀ زندگی واقعی در ذهن ما ایجاد میکند. به راستی ما ایرانیها چقدر در خانه، مدرسه، دانشگاه و محل کار و یا حتی با خودمان گفتوگو میکنیم؟ در کتابهای درسی مدرسه و دانشگاه و در برنامههای رسانهها تفکر سنجشگرانه و تعامل چه جایگاهی دارد و چه کسی مهارت گفتوگو را به ما میآموزد؟ ما کاربران فضای مجازی بدون داشتن چنین مهارتی وارد دنیایی میشویم و چونان سربازان خط مقدم خسته و زخمی از آن بیرون میآییم. ما که در دنیای واقعی نیز نتوانستیم با هم تعاملی عاقلانه داشته باشیم، در فضای مجازی نیز ناتوان از گفتوگو نمیتوانیم گرهای از مشکلات مدنی خود باز کنیم.