ترس: میراثی از دوران کودکی
بیاییم با خودمان، نحوهی برخوردمان و نگرشهایمان در زندگی صادق باشیم؛ بیاییم جایگاههای خودمان را در طول زندگی مورد تفحص و بررسی قرار دهیم. آنچه مسیر رشد یا کمبودها و توقفهای ما را رقم زده، بازنگری کنیم و دریابیم که چه شد به اینجا رسیدیم.
من میتوانم با جرأت و با تمام قوا بگویم: هرچه بر ما گذشت، ریشه در زمان کودکی ما دارد. بنیادیترین و عمیقترین احساسات ما، همان ترس است که دریچهای به سوی طیف وسیعی از مباحث جذاب است؛ موضوعی که میتوان روزها و ساعتها پیرامون ابعاد مختلف آن بحث و تبیین کرد.
در تحلیل ریشههای ترس در دوران کودکی، تمرکز را بر دو محور اصلی قرار دادهایم که تأثیر رفتار والدین را بر شکلگیری احساس امنیت و الگوهای ترس کودک نشان میدهد:
سبک دلبستگی و احساس امنیت: که مربوط به نحوهی پاسخگویی والدین به نیازهای کودک است و میتواند حس اطمینان یا عدم آن را ایجاد کند.
یادگیری از طریق مشاهده و القای ترس: که طی آن، اضطرابها، تنشها و فوبیاها از طریق مشاهدهی رفتار والدین به کودک منتقل میشوند.
با صراحت بیان میکنم که ترس، مهمان ناخوانده نیست، بلکه میراثی است که از کودکی با خود آوردهایم. و به نظر میرسد هر ترس در بزرگسالی، پژواک یک نیاز برآورده نشده یا یک تهدید درک نشده در سالهای اولیه زندگی ماست.
تبیین بیانیهها
در بیان مبحث اول (دلبستگی)، میتوان اشاره کرد که والدینی که تعادل رفتاری مناسبی ندارند (گاهی با محبت افراطی و گاهی با کوچکترین اشتباه، حس طردشدگی میدهند) یا والدینی که بیش از حد حمایتگر هستند، این پیام را به فرزند میآموزند که: "دنیا محل خطرناکی است و تو به تنهایی توانایی مواجهه با آن را نداری." این امر میتواند منجر به ترس از ناشناختهها، فقدان اعتمادبهنفس و وابستگی شدید در دوران بزرگسالی شود. واقعاً این سؤال مطرح میشود: چرا دوست داشتن زیاد، باعث عدم تعادل رفتاری در والدین است؟ چرا به فرزند اجازه نمیدهیم که با هر زمین خوردن، خودش به تنهایی از جا بلند شود؟
در مبحث دوم (یادگیری مشاهدهای)، فرزند با مشاهدهی رفتار والدین نسبت به امورات زندگی (کار، پول، سلامتی و آینده) و شنیدن نگرانیها و "غر زدنهای" آنها، به طور ناخودآگاه میآموزد که این مسائل تهدیداتی همیشگی و لاینحل هستند که هیچگاه برطرف نخواهند شد و زمینهی اضطراب اجتماعی و فراگیر را در او بنیانگذاری میکنند.
به راستی، انتقال مستقیم انواع فوبیاها (ترس از تاریکی، محیط بسته، سگ، سوسک) از سمت والدین یا اطرافیان چقدر رایج است؟ نمونه بارز این مسأله، دیدن جیغ و فریاد مادر با دیدن سوسک، شنیدن صدای دعوای پدر و مادر، یا تهدیدهایی است که ناآگاهانه برای کودک وضع میشود: "اگر نخوابی، هیولا یا لولو میآید سراغت!"
پدری که در منزل به طور غیرمستقیم راجع به مشکلات مالی و قرضهایش صحبت میکند، یا مادری که از نقاشی فرزند ایراد میگیرد یا مرتباً ظاهر او را نقد میکند، یا به او میگوید: "اگر فلان رفتار از تو سر بزند دیگر دوستت ندارم..."
ترسهای منتقل شده و نقطهی عطف
به راستی و به نظر شما چه نقاط ضعف و ترسهایی را به طور ناخواسته به فرزند منتقل کردهایم؟ بله، درست حدس زدید:
بیثباتی عاطفی، عدم کنترل خشم.
ترس از شکست، ترس از صمیمیت، ترس از دوست نداشته شدن یا طردشدگی.
ترس از ظاهر نشدن در جامعه (مبادا مورد تمسخر قرار گیرد)، ترس از انتقاد.
ترس از ناکافی بودن، ترسهای غیرواقعی یا فانتزی.
همه و همه اینها باعث فقدان اعتمادبهنفس و نداشتن امنیت در بزرگسالی میشود و بازتابی از الگوهای ناکارآمد و نادرست زندگی در زمان کودکی هستند.
ولی آیا این مسأله به همین جا ختم میشود؟ قطعاً خیر.
نقطهی عطف در شناخت خودمان، تحلیل و ریشهیابی ترسها و سنجش واقعی یا غیرواقعی بودن آنهاست؛ این ترسها باید به محرکی در جهت ارتقای شخصیت و در نهایت شکوفایی و گام برداشتن در مسیر رشد و موفقیت تبدیل شوند.
پس، آماده شویم که با آموزش درست و الگوهایی که عملی و قابل تغییر هستند، راه را برای آرامش و آسایش زندگی خودمان و بشریت باز کنیم.