
تصور کنید یک ربات کوچک و بامزه که برای سرگرمی یا همصحبتی با کودک خود خریدهاید، مکالمات او را ذخیره کند، اطلاعات شخصی خانواده را بشناسد و در صورت وجود نقص امنیتی، فردی از راه دور بتواند رفتار آن را تغییر دهد. این سناریو دیگر صرفاً یک داستان علمیتخیلی نیست؛ گزارش امنیتی تازهای درباره رباتهای هوشمند Eilik و Eiliko چنین نگرانیهایی را مطرح کرده است.
بر اساس گزارشی که رسانه فناوری The Verge در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، پژوهشگر امنیتی سامی ازدوئوفال به آسیبپذیریهایی در زیرساخت ابری شرکت Energize Lab پی برد که امکان دسترسی به حجم گستردهای از اطلاعات کاربران و دستکاری رفتار هوش مصنوعی رباتها را فراهم میکرد. در این گزارش، از حدود ۶۸ هزار ربات و نزدیک به ۱۳ میلیون مکالمه صحبت شده است.
این ماجرا فقط درباره یک اسباببازی نیست؛ بلکه پرسشی جدی درباره امنیت تمام دستگاههای متصل به اینترنت مطرح میکند: وقتی وسایل خانه هوشمندتر میشوند، چه کسی از اطلاعات و حریم خصوصی ما محافظت میکند؟
محصولات مورد بحث: رباتهای تعاملی Eilik و Eiliko از شرکت Energize Lab.
مشکل اصلی: آسیبپذیری در سرویسهای ابری، کنترلهای دسترسی و مدیریت قابلیتهای هوش مصنوعی.
اطلاعات در معرض خطر: مکالمات، اطلاعات حسابها و پروفایلهای کاربران؛ گزارشها همچنین به دسترسیپذیری برخی فایلهای صوتی و تصاویر اشاره میکنند.
خطر مهم: امکان تغییر حافظه و پاسخهای هوش مصنوعی ربات از راه دور.
نکته مهم درباره عدد ۶۸ هزار: این رقم برآوردی از اندازه ناوگان دستگاههاست؛ شواهد منتشرشده به معنی هک همزمان تمام رباتها نیست.
پیام اصلی: امنیت دستگاه هوشمند بهاندازه امکانات و ظاهر آن اهمیت دارد.
رباتهای تعاملی جدید فقط با چند حرکت از پیش تعیینشده کار نمیکنند. برخی از آنها به سرویسهای ابری متصل هستند تا بتوانند مکالمه کنند، اطلاعات را پردازش کنند و پاسخهای هوشمندانهتری بدهند.
این ارتباط با فضای ابری، امکانات بیشتری ایجاد میکند؛ اما اگر سرورهای شرکت سازنده بهدرستی محافظت نشوند، ممکن است اطلاعات کاربران یا کنترل برخی قابلیتهای دستگاه در معرض دسترسی غیرمجاز قرار بگیرد.
در پرونده Eilik و Eiliko، پژوهشگر امنیتی چندین نقص را در سرویسهای ابری، مدیریت حسابها و تنظیمات هوش مصنوعی شناسایی کرد. مشاهدات منتشرشده نشان میدادند که برخی قابلیتهای حساس بدون بررسی کافی هویت و مجوز کاربر قابل دسترسی بودهاند.
بر اساس گزارش The Verge، پژوهشگر توانست به مکالمات ذخیرهشده دسترسی پیدا کند و رفتار ربات متعلق به خبرنگار این رسانه را تغییر دهد. در نتیجه، ربات اطلاعات ساختگی ارائه میکرد و پاسخهایی میداد که با رفتار عادی آن متفاوت بود.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاربر معمولاً به پاسخهای یک دستیار هوشمند اعتماد میکند و ممکن است متوجه نشود که اطلاعات یا رفتار آن دستکاری شده است.
نگرانی اصلی فقط شنیده شدن یک مکالمه نیست. سرویسهای هوشمند ممکن است اطلاعات متنوعی را در کنار هم نگهداری کنند؛ اطلاعاتی که در صورت افشای گسترده میتوانند تصویری نسبتاً دقیق از زندگی افراد بسازند.
گزارش منتشرشده در The Verge و بررسی تکمیلی Malwarebytes به مواردی مانند اینها اشاره کردهاند:
نام، سن و تاریخ تولد کاربران
اطلاعات مربوط به خانواده، دوستان و شغل
متن مکالمات کاربران با ربات
نشانی ایمیل و اطلاعات فنی مانند IP
برخی فایلهای صوتی و تصاویر که طبق گزارشها در دسترس عمومی قرار گرفته بودند
پروفایلهایی که از مکالمات برای توصیف شخصیت یا وضعیت عاطفی کاربران ساخته شده بودند
وجود چنین اطلاعاتی در کنار یکدیگر میتواند خطر را بیشتر کند. برای مثال، یک کلاهبردار ممکن است با استفاده از اطلاعات واقعی درباره شغل، خانواده یا علایق فرد، پیامهایی بسیار باورپذیر طراحی کند.
البته باید میان اطلاعاتی که در گزارشها مشاهده شدهاند و اطلاعاتی که احتمالاً میتوان از آنها سوءاستفاده کرد تفاوت گذاشت. همه پیامدهای احتمالی لزوماً در این پرونده بهصورت عملی اثبات نشدهاند؛ اما حجم و نوع دادههای گزارششده نگرانی جدی درباره حریم خصوصی ایجاد میکند.
یکی از جنبههای نگرانکننده گزارش، استفاده کودکان از این نوع رباتهاست. بر اساس گزارش The Verge، بیش از ۳۱ هزار پروفایل متعلق به کودکان در بازار آمریکا شناسایی شده بود.
کودکان ممکن است ربات را مانند یک دوست در نظر بگیرند و بدون آگاهی از نحوه ذخیرهسازی اطلاعات، درباره مدرسه، خانواده، احساسات یا تجربههای شخصی خود صحبت کنند.
این اطلاعات میتوانند حساستر از دادههای معمولی یک دستگاه باشند؛ زیرا علاوه بر هویت کودک، ممکن است روابط خانوادگی و جزئیات مربوط به زندگی روزمره او را آشکار کنند.
برای والدین، چند اصل اهمیت ویژهای دارد:
به کودک توضیح دهید که ربات هوشمند یک دستگاه متصل به اینترنت است، نه یک محرم اسرار انسانی.
از بیان نام کامل، نشانی منزل، نام مدرسه، شماره تماس و اطلاعات خصوصی در مکالمه با دستگاه جلوگیری کنید.
پیش از خرید اسباببازی هوشمند، سیاست حفظ حریم خصوصی و روش حذف اطلاعات را بررسی کنید.
اگر سازنده درباره یک نقص امنیتی مهم اطلاعرسانی نکرده یا وضعیت اصلاح آن روشن نیست، استفاده آنلاین از دستگاه را متوقف کنید.
این توصیهها به معنی خطرناک بودن همه اسباببازیهای هوشمند نیستند؛ بلکه بر ضرورت انتخاب آگاهانه و نظارت متناسب با سن کودک تأکید دارند.
در این پرونده، گزارشها از امکان دستکاری حافظه و پاسخهای هوش مصنوعی حکایت دارند. برای نمونه، در آزمایش گزارششده، پاسخهای ربات تغییر کرد و دستگاه اطلاعات نادرست یا محتوای نامناسب تولید کرد.
اما یک نکته فنی مهم وجود دارد: تغییر رفتار نرمافزاری ربات با کنترل کامل تمام اجزای فیزیکی آن یکسان نیست.
شواهد منتشرشده، دستکاری رفتار و حافظه هوش مصنوعی را نشان میدهند؛ اما نباید نتیجه گرفت که تمام قابلیتهای حرکتی و سختافزاری همه ۶۸ هزار دستگاه تحت کنترل مهاجم قرار گرفتهاند.
بااینحال، حتی دستکاری پاسخهای یک ربات کودکمحور نیز جدی است. دستگاهی که به کودک اطلاعات نادرست میدهد، محتوای نامناسب تولید میکند یا وانمود میکند اطلاعات خصوصی او را میداند، میتواند اعتماد کودک و خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.
خیر. رمز قوی وایفای برای امنیت شبکه خانگی ضروری است، اما همه خطرهای دستگاههای هوشمند از شبکه خانه شروع نمیشوند.
در بسیاری از محصولات متصل به اینترنت، برنامه تلفن همراه، سرورهای شرکت سازنده و سرویس هوش مصنوعی با یکدیگر ارتباط دارند. اگر مشکل در احراز هویت یا مجوزدهی سرور باشد، مهاجم ممکن است بدون ورود به شبکه خانگی به برخی قابلیتهای آنلاین دسترسی پیدا کند.
به همین دلیل، امنیت دستگاه هوشمند به چند لایه وابسته است:
امنیت شبکه: محافظت از وایفای، روتر و دستگاههای متصل.
امنیت حساب کاربری: رمز منحصربهفرد، احراز هویت چندمرحلهای در صورت پشتیبانی و مدیریت دسترسیها.
امنیت نرمافزار: نصب بهروزرسانیهای معتبر و رفع آسیبپذیریهای شناختهشده.
امنیت سرویس ابری: بررسی هویت کاربران، محدود کردن دسترسیها و نگهداری ایمن اطلاعات توسط سازنده.
حریم خصوصی: جمعآوری حداقل داده لازم، نگهداری محدود و امکان حذف اطلاعات شخصی.
ضعف در هرکدام از این لایهها میتواند امنیت کل تجربه کاربری را کاهش دهد.
برای کاهش خطر، لازم نیست همه وسایل هوشمند را کنار بگذارید. میتوانید با چند اقدام ساده، احتمال افشای اطلاعات را کمتر کنید.
سیستمعامل دستگاه، برنامه همراه و میانافزار را از مسیر رسمی سازنده بهروزرسانی کنید. بااینحال، اگر یک نقص جدی گزارش شده و وضعیت رفع آن مشخص نیست، صرفاً نصب آخرین نسخه تضمین نمیکند که مشکل کاملاً برطرف شده باشد.
بررسی کنید دستگاه چه اطلاعاتی را جمعآوری میکند، مکالمات کجا ذخیره میشوند و آیا امکان خاموش کردن ضبط صدا، حذف تاریخچه یا محدود کردن جمعآوری دادهها وجود دارد.
برای حساب دستگاه هوشمند از رمز عبوری استفاده کنید که در سایتها و برنامههای دیگر به کار نبردهاید. اگر امکان احراز هویت چندمرحلهای وجود دارد، آن را فعال کنید.
در صورت امکان، دستگاههای هوشمند را به شبکه مهمان یا شبکه جداگانهای متصل کنید تا دسترسی آنها به رایانهها و فایلهای شخصی محدودتر شود. این کار یک لایه دفاعی مفید است، اما نقص امنیتی در سرویس ابری را برطرف نمیکند.
اگر درباره دستگاه خود هشدار امنیتی معتبر منتشر شده و هنوز رفع مشکل تأیید نشده است، اتصال اینترنت آن را قطع کنید و تا دریافت اطلاعیه قابلاعتماد از سازنده، از قابلیتهای آنلاین استفاده نکنید.
در پرونده Eilik و Eiliko، گزارشهای منتشرشده در زمان نگارش این مقاله تأیید مستقلی از رفع کامل همه آسیبپذیریها ارائه نمیکردند. بنابراین، برای صاحبان این محصولات، احتیاط در استفاده آنلاین اهمیت ویژهای دارد.
بازار دستگاههای هوشمند فقط به رباتها محدود نیست. دوربینهای امنیتی، ساعتهای هوشمند، تلویزیونها، جاروهای رباتیک، بلندگوهای هوشمند و حتی برخی لوازم خانگی میتوانند اطلاعاتی درباره کاربران جمعآوری کنند.
پیش از خرید، علاوه بر قیمت و امکانات، این پرسشها را مطرح کنید:
معیارپرسشی که باید بپرسیدحریم خصوصیدستگاه چه اطلاعاتی جمعآوری میکند؟ذخیرهسازیاطلاعات روی دستگاه میمانند یا به سرور ارسال میشوند؟حذف دادهآیا میتوان حساب، تاریخچه و اطلاعات ذخیرهشده را حذف کرد؟بهروزرسانیسازنده برای چه مدتی بهروزرسانی امنیتی ارائه میدهد؟احراز هویتآیا دسترسی به دستگاه و حسابها بهدرستی محافظت میشود؟پشتیبانیآیا شرکت به گزارشهای امنیتی پاسخ میدهد؟استفاده آفلاینآیا دستگاه بدون اتصال دائمی به اینترنت هم کار میکند؟
اگر سازنده اطلاعات روشنی درباره این موارد ارائه نمیکند، بهتر است پیش از خرید بیشتر تحقیق کنید. امکانات جذاب هوش مصنوعی نباید باعث شوند امنیت و حریم خصوصی را نادیده بگیریم.
با افزایش استفاده از هوش مصنوعی در وسایل روزمره، دستگاهها به حجم بیشتری از دادهها دسترسی پیدا میکنند و نقش آنها از اجرای دستورهای ساده فراتر میرود.
ربات تعاملی ممکن است گفتوگوهای طولانی را پردازش کند؛ دوربین هوشمند تصاویر محیط را تحلیل کند؛ و ساعت هوشمند اطلاعات فعالیت روزانه را جمعآوری کند. هرچه اطلاعات حساستر باشند، مسئولیت سازنده در حفاظت از آنها بیشتر میشود.
در عین حال، امنیت نباید فقط پس از عرضه محصول بررسی شود. طراحی ایمن از ابتدا، محدود کردن دسترسیها، رمزنگاری دادهها، بهروزرسانی قابلاعتماد و پاسخگویی شفاف به پژوهشگران امنیتی باید بخشی از فرایند تولید باشند.
کاربران نیز باید بدانند که واژههایی مانند «هوشمند»، «مجهز به هوش مصنوعی» یا «مناسب کودکان» بهتنهایی تضمینکننده امنیت و حفظ حریم خصوصی نیستند.
عدد ۶۸ هزار در گزارشها به برآورد اندازه ناوگان دستگاههای مرتبط با سرویس آسیبپذیر اشاره دارد. این عدد بهتنهایی اثبات نمیکند که همه دستگاهها همزمان هک شده یا کنترل فیزیکی آنها به دست مهاجمان افتاده است.
بسته به مدل و سازنده، برخی دستگاهها مکالمات را برای پردازش یا شخصیسازی تجربه کاربر به سرور ارسال یا ذخیره میکنند. پیش از خرید باید سیاست حریم خصوصی همان محصول را بررسی کرد؛ نمیتوان یک حکم یکسان درباره همه رباتها صادر کرد.
قطع اینترنت، ارتباط دستگاه با سرویسهای ابری را متوقف میکند و میتواند خطر استفاده آنلاین را کاهش دهد؛ اما اطلاعاتی را که قبلاً روی سرور ذخیره شدهاند حذف نمیکند و نقصهای امنیتی را نیز اصلاح نمیکند.
خیر. بسیاری از دستگاههای هوشمند کاربردی هستند؛ اما باید محصولی را انتخاب کرد که سازنده آن درباره امنیت، بهروزرسانیها و حریم خصوصی شفاف باشد و در صورت بروز مشکل، راهکار مشخصی ارائه کند.
گزارش امنیتی مربوط به رباتهای Eilik و Eiliko یادآوری میکند که یک وسیله کوچک و سرگرمکننده نیز میتواند به اطلاعاتی حساس دسترسی داشته باشد. آسیبپذیری در سرویسهای ابری، نگهداری نامناسب مکالمات و امکان تغییر رفتار هوش مصنوعی، خطرهایی هستند که نباید در زمان خرید نادیده گرفته شوند.
برای کاربران، بهویژه خانوادههایی که کودکان از اسباببازیهای هوشمند استفاده میکنند، بررسی سیاست حریم خصوصی، بهروزرسانیهای امنیتی و امکان حذف اطلاعات اهمیت زیادی دارد. برای سازندگان نیز مسئولیت اصلی، طراحی محصولی است که از ابتدا امنیت و حفاظت از دادهها را جدی بگیرد.
در نهایت، بهترین انتخاب صرفاً دستگاهی با امکانات بیشتر نیست؛ دستگاهی است که در کنار کارایی، از اطلاعات و اعتماد کاربران هم محافظت کند.
برای مطالعه راهنماهای خرید، بررسی محصولات دیجیتال و آشنایی با فناوریهای جدید، میتوانید به اوپاکالا سر بزنید و مطالب کاربردی مجله اوپاکالا را دنبال کنید.