
مقدمه را اگر با یک صحنه از خلیج فارس در دهه ۶۰ خورشیدی شروع کنیم، شاید گویاترین تصویر برای فهم ماهیت روابط تهران و واشنگتن باشد؛ جایی که دیپلماسی رسمی رنگ میبازد و زبان پولاد، رادار و گشتهای دریایی جای آن را میگیرد. از روزهای پرتراکم آبان ۱۳۵۸ و اشغال سفارت آمریکا که نقطه صفر انجماد سیاسی دو کشور بود تا رویاروییهای مستقیم ناوچهها در آبهای نیلگون خلیج فارس، روابط ایران و ایالات متحده هیچگاه از مدار اصطکاک خارج نشده است.
اما این تنش نظامی، خطی مستقیم و یکنواخت نبوده است؛ بلکه مجموعهای از بحرانهای مقطعی، جنگهای نیابتی، جنگ نفتکشها، درگیریهای سایبری و تقابلهای فرسایشی است که هرکدام قواعد بازی خود را داشتهاند. در این مقاله از «تایمکپس»، قصد داریم با نگاهی به اسناد، شواهد تاریخی و رویکردی مستند، کارنامه این تقابل چنددههای را واکاوی کنیم.
۱. نقطه انجماد: از بحران گروگانگیری تا عملیات پنجه عقاب (۱۳۵۸–۱۳۵۹)
شکسته شدن ساختار امنیتی روابط ایران و آمریکا با پیروزی انقلاب اسلامی ۵۷ و فروپاشی رژیم پهلوی کلید خورد، اما موتور محرک تنشهای نظامی، رویداد چهارم آبان ۱۳۵۸ بود. تسخیر سفارت ایالات متحده در تهران و به گروگان گرفته شدن دیپلماتهای آمریکایی، کاخ سفید را در برابر یک بنبست بزرگ قرار داد.
نخستین واکنش نظامی مستقیم واشنگتن، عملیات «پنجه عقاب» (Operation Eagle Claw) در پنجم اردیبهشت ۱۳۵۹ بود؛ یک یورش هوابردی ناکام برای آزادی گروگانها که در صحرای طبس با طوفان شن، نقص فنی بالگردها و هواپیمای سی-۱۳۰ و مرگ ۸ نظامی آمریکایی به فاجعهای تمامعیار تبدیل شد. شکست طبس، نه تنها بحران گروگانگیری را تداوم بخشید، بلکه نشان داد برآورد اطلاعاتی پنتاگون از واقعيات درون ایران تا چه اندازه دچار خطای محاسباتی بوده است.
۲. جنگ تحمیلی و ورود مستقیم آمریکا به خلیج فارس (۱۳۶۵–۱۳۶۷)
با آغاز جنگ ایران و عراق، ایالات متحده در ظاهر موضع بیطرفی اتخاذ کرد، امّا با طولانی شدن جنگ و چرخش موازنه به سمت ایران، سیاست واشنگتن به سوی مهار همهجانبه تهران تغییر جهت داد. نقطه عطف این مداخله، «جنگ نفتکشها» در نیمه دوم دهه ۶۰ بود.
عملیات ارنست ویل (Earnest Will): ایالات متحده برای حفاظت از نفتکشهای کویتی در برابر حملات قایقهای تندرو سپاه و مینگذاریهای خلیج فارس، پرچم خود را بر روی این کشتیها نصب کرد و ناوگان جنگی بزرگی به منطقه اعزام نمود.
عملیات آخوندک (Operation Praying Mantis): در ۱۸ فروردین ۱۳۶۷، در پی برخورد ناو آمریکایی ساموئل بی. رابرتز با مین ایرانی، نیروی دریایی آمریکا بزرگترین عملیات رزمی دریایی خود پس از جنگ جهانی دوم را علیه سکوهای نفتی ساسان و سیروان و ناوچههای جوشن و سهند ایران به اجرا گذاشت که با خسارات سنگینی همراه بود.
فاجعه پرواز ۶۵۵ ایرانایر: در ۱۲ تیر ۱۳۶۷، ناو جنگییونسیس وینسنس (USS Vincennes) هواپیمای مسافربری ایرباس ایران را با ۲۹۰ مسافر و خدمه بر فراز خلیج فارس سرنگون کرد؛ تلخترین حادثه نظامی که ریشه در تنشهای فرسایشی منطقه داشت.
۳. دکترین مهار و بحرانهای امنیتی پسا-جنگ (دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰)
پس از پایان جنگ ایران و عراق، سیاست آمریکا از مداخله مستقیم نظامی به «مهار دوگانه» (Dual Containment) تغییر یافت. با این حال، حوادث امنیتی متعددی فضای دو کشور را متشنج نگه داشت:
بمبگذاری برجهای خُبَر (۱۹۹۶): انفجار پایگاه نظامی آمریکا در عربستان که ایالات متحده اتهامات و پروندههایی را متوجه عناصر مرتبط با ایران ساخت.
مناقشات خلیج فارس: در سالهای پایانی دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰، گشتزنیهای شناورهای تندرو سپاه پاسداران در نزدیکی ناوهای آمریکایی در تنگه هرمز بارها به آستانه درگیری نظامی نزدیک شد.
اشغال عراق و افغانستان (۲۰۰۱-۲۰۰۳): حضور نظامی ایالات متحده در دو مرز شرقی و غربی ایران، فضای پیرامونی کشور را کاملاً امنیتی کرد. تهران و واشنگتن در سقوط طالبان و دولت صدام همکاریهای پشتپرده مقطعی داشتند، امّا بلافاصله با اتهامات متقابل درباره حمایت از گروههای مسلح عراقی وارد فاز تازه ای از جنگ نیابتی شدند.
۴. جنگ سایبری، توقیف پهپادها و بحرانهای مدرن (۱۳۸۸–۱۳۹۸)
با ورود به قرن جدید، ابعاد تقابل نظامی دگرگون شد و از درگیری فیزیکی مستقیم در دریا، به حوزههای سایبری، الکترونیک و اطلاعاتی تسری یافت:
استاکسنت (Stuxnet): حمله سایبری مشترک آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای نطنز در اواخر دهه ۱۳۸۰، نخستین استفاده رسمی از سلاح سایبری برای تخریب زیرساختهای حیاتی یک کشور بود.
شکار پهپادها: به دام افتادن پهپاد فوقپیشرفته رادارگریز RQ-170 آمریکا توسط واحد جنگ الکترونیک ایران در آذر ۱۳۹۰، و سرنگونی پهپاد گلوبال هاوک توسط پدافند هوایی سپاه در خرداد ۱۳۹۸، نشاندهنده نبرد پنهان فناوریهای پیشرفته میان دو کشور بود.
توقیف قایقها و ملوانان: بازداشت تفنگداران دریایی آمریکا در آبهای جزیره فارسی (دی ۱۳۹۴) از دیگر رخدادهای پرالتهاب دریایی بود که با وساطت دیپلماتیک به سرعت حل شد.
۵. ترور ژنرال سلیمانی و تغییر پارادایم بازدارندگی (۱۳۹۸–اکنون)
نقطه اوج تنشهای پساانقلاب در ۱۳ دی ۱۳۹۸ با ترور سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، توسط پهپاد آمریکایی در فرودگاه بغداد به دستور دونالد ترامپ رقم خورد.
این رویداد، بازی را از درگیریهای فرسایشی و کنترلشده در خلیج فارس به سطح «واکنش مستقیم دولتی» ارتقا داد. شلیک موشکهای بالستیک ایران به پایگاه عینالاسد عراق، نخستین حمله مستقیم دولتی به یک پایگاه آمریکایی پس از جنگ جهانی دوم بود که بدون پاسخ نظامی متقابل واشنگتن باقی ماند و نشاندهنده تغییر موازنه در هزینههای جنگ تمامعیار بود.
در سالهای اخیر، اگرچه تنشها به حوزههای جنگهای نیابتی منطقهای (در دریای سرخ، عراق، سوریه و لبنان) منتقل شده، اما تنگه هرمز و آبهای پیرامونی همواره مستعد جرقهای است که میتواند معادلات امنیت انرژی جهان را به هم بزند.
نتیجهگیری تحلیلی
نگاهی به روند ۴۵ سال گذشته نشان میدهد که تنش نظامی ایران و آمریکا از یک گسست سیاسی ناخواسته در سال ۵۷، به یک «رقابت بازدارنده فرسایشی» تبدیل شده است. دو کشور با وجود تضاد منافع راهبردی عمیق، تا کنون از ورود به یک جنگ تمامعیار زمینی یا هوایی سرتاسری پرهیز کردهاند؛ چرا که هزینه انسانی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی آن برای هر دو طرف غیرقابل محاسبه است. با این حال، تداوم سیاستهای تحریمی، حضور نظامی متقابل در منطقهای پرتراکم و عدم وجود کانالهای ارتباطی مطمئن، خلیج فارس و خاورمیانه را همواره در وضعیت «صلح سرد و شکننده» نگه داشته است.
منابع و مآخذ برای ادامه مطالعه:
گری سیک، مهمان ناخوانده: پشت پرده روابط ایران و آمریکا، ترجمه ابراهیم موحدی.
دیوید کریست، جنگ پنهان آمریکا با ایران: سی سال درگیری در خلیج فارس، ترجمه مهدی حقیقتخواه.
اسناد آرشیو امنیت ملی ایالات متحده (National Security Archive) پیرامون عملیات آخوندک و خلیج فارس.
گزارشهای مرکز پژوهشهای کنگره آمریکا (CRS) درباره دکترین نظامی ایران.
اسماعیل سعیدی
پژوهشگر تاریخ ایران و جهان و سازنده محتوای تاریخی تایمکپس. در تایمکپس تلاش میکنیم رویدادها و شخصیتهای تاریخی را با روایت جذاب و تکیه بر پژوهش و منابع بررسی کنیم. نظر شما درباره آینده این تنشها چیست؟ آیا دیپلماسی پنهان میتواند جایگزین بازدارندگی نظامی شود؟ دیدگاه خود را برای ما بنویسید.