حتماً تصوير صف‌های طولانی جلوی بقالی‌های دهه شصت هم خودش را توی ذهنتان می‌اندازد؛ صف‌هایی که با یک تکه کاغذ کوچک به نام «کوپن» یا «کالابرگ» گره خورده بود. برای نسلی که جنگ را تجربه کرده، کوپن فقط یک ابزار توزیع کالا نبود؛ بلکه نماد یک دوران خاص از اقتصاد ایران بود؛ اقتصاد بقا، سهمیه‌بندی و اداره کشور در شرایط بحران. اما داستان کالابرگ در ایران از کجا شروع شد، چه فراز و نشیب‌هایی را پشت سر گذاشت و چطور دوباره در سال‌های اخیر با پوسته‌ای دیجیتالی به چرخ‌دنده‌های اقتصاد کشور برگشت؟ در این مقاله از «تایم‌کپس»، این مسیر پرپیچ‌وخم را از دل اسناد و تحولات اقتصادی بررسی می‌کنیم.
۱. تولد اقتصاد کوپنی؛ اضطراب جنگ و ضرورت‌های بقا
با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ و سپس آغاز جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹، ساختار اقتصادی ایران با شوک‌های بی‌سابقه‌ای روبه‌رو شد. کاهش درآمدهای نفتی، بلوکه‌شدن دارایی‌ها، خروج سرمایه، تورم ناشی از جنگ و به هم خوردن عرضه‌وتقاضا، بازار را به سمت نابسامانی کشاند. در چنین شرایطی، دولت وقت به ریاست میرحسین موسوی با چالش جدی تأمین کالاهای اساسی برای عموم مردم و جلوگیری از احتکار و گران‌فروشی مواجه شد.
راهکار دولت، استفاده از «سیستم کوپنی» یا همان کالابرگ بود. ستاد بسیج اقتصادی کشور در سال ۱۳۵۹ تشکیل شد و به‌تدریج توزیع اقلامی چون برنج، روغن، قند و شکر، پنیر، پودر شوینده و گوشت قرمز و مرغ از طریق کالابرگ به جریان افتاد. این سیستم بر پایه یک فرض روشن بنا شده بود: در شرایطی که منابع محدود است و دسترسی به ارز نفتی کاهش یافته، باید حداقل‌های معیشتی با قیمت مصوب و یارانه‌ای به دست تمام خانوارهای ایرانی برسد؛ فرقی نمی‌کرد در پایتخت باشی یا دورافتاده‌ترین روستای مرزی.
ویژگی‌های نظام کوپنی در دهه ۶۰
توزیع عادلانه بر پایه سرانه: هر خانوار بر اساس تعداد اعضا، دفترچه یا برگه‌های کوپن دریافت می‌کرد که حق برداشت سهمیه مشخصی از اقلام را به قیمت دولتی می‌داد.
نقش محله و تعاونی‌ها: بقالی‌های محلات و تعاونی‌های مصرف کارگری و کارمندی، سنگر اصلی توزیع کالا بودند.
بازار سیاه و کوپن‌فروشی: اقتصاد کوپنی ناگزیر بازار موازی یاهمان «بازار آزاد» و بازار سیاه را به همراه داشت. کوپن بعضی کالاها خریدوفروش می‌شد و پدیده صف‌های طویل به یکی از مشخصه‌های ثابت زندگی شهری تبدیل گشت.
۲. دوران سازندگی و تلاش برای برچیدن بساط کوپن
با پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ و آغاز دوران ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی، سیاست‌های اقتصادی کشور به سمت تعدیل ساختاری و بازار آزاد چرخید. دولت سازندگی معتقد بود اقتصاد دستوری و کوپنی مانع رشد سرمایه‌گذاری، رقابت و تولید است. استدلال این بود که یارانه‌های پنهان و کوپنی، بار مالی سنگینی بر دوش دولت می‌گذارد و اقتصاد را ناکارآمد می‌کند.
در این دوره، به‌تدریج برخی اقلام از سبد کوپنی خارج شدند و قیمت‌گذاری‌ها به سمت بازار آزاد حرکت کرد. با این حال، حذف کامل کوپن به دلیل نگرانی از واکنش‌های اجتماعی و فشار بر طبقات فرادست و متوسط به پایین، به کندی پیش رفت. کوپن روغن، قند و شکر و برخی اقلام دیگر همچنان برای حمایت حداقلی از اقشار آسیب‌پذیر حفظ شد، اما سایه سنگین کوپن بر اقتصاد ایران کوچک‌تر شد.
۳. دهه ۱۳۸۰ و جراحی بزرگ: حذف کوپن و تولد هدفمندی یارانه نقدی
یکی از نقاط عطف تاریخ سیاست‌های حمایتی در ایران، سال ۱۳۸۹ و اجرای قانون «هدفمندی یارانه‌ها» در دولت محمود احمدی‌نژاد بود. ایده اصلی این بود که پرداخت یارانه به شکل کالای ارزان‌قیمت یا کوپن، ناکارآمد است و به رانت و قاچاق معکوس کالا منجر می‌شود.
دولت تصمیم گرفت قیمت حامل‌های انرژی (سوخت، آب، برق، گاز) و نان را آزاد یا اصلاح کند و در ازای آن، مبلغ نقدی مشخصی را به حساب سرپرستان خانوار واریز کند. با اجرای این طرح، پرونده کالابرگ سنتی و کاغذی به‌طور رسمی بسته شد و یارانه نقدی جایگزین آن گردید.
نقدها و پیامدهای حذف کالابرگ سنتی
از یک سو، پرداخت پول نقد به خانوارها آزادی عمل بیشتری می‌داد تا خودشان برای معیشت‌شان تصمیم بگیرند.
از سوی دیگر، با شروع تحریم‌های شدید در سال‌های ۱۳۹۱ و پس از آن و بروز تورم‌های ساختاری، ارزش ریالی یارانه نقدی (همان ۴۵ هزار و ۵۰۰ تومان معروف) به مرور زمان تحلیل رفت و عملاً کارکرد حمایتی خود را از دست داد. تورم مواد غذایی به قدری بالا رفت که یارانه نقدی نتوانست جلوی کوچک‌تر شدن سفره خانوارها را بگیرد.
۴. بازگشت غیرمنتظره؛ از حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی تا «طرح کالابرگ الکترونیک»
در سال ۱۴۰۱، دولت سیزدهم تصمیم گرفت یکی از بزرگ‌ترین جراحی‌های اقتصادی دهه‌های اخیر را انجام دهد: حذف ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی برای واردات کالاهای اساسی. این تصمیم که برای جلوگیری از رانت‌های کلان و فساد ارزی اتخاذ شد، موجی از افزایش ناگهانی قیمت مرغ، تخم‌مرغ، روغن، لبنیات و سایر اقلام ضروری را به دنبال داشت.
برای جبران این شوک قیمتی و اطمینان از اینکه منابع حمایتی مستقیماً به سفره مردم اصابت می‌کند، ایده قدیمی کالابرگ دوباره زنده شد؛ اما این بار نه با برگه‌های کاغذی دهه شصت، بلکه در قالبی مدرن و مبتنی بر زیرساخت‌های دیجیتال به نام «طرح کالابرگ الکترونیک».
مکانیسم کالابرگ الکترونیک چطور کار می‌کند؟
اتصال به یارانه نقدی: این طرح بر بستر کارت‌های بانکی سرپرستان خانوار سوار شد.
اعتبار خرید: به جای پرداخت نقدی یا دادن کوپن کاغذی، دولت به میزان مشخصی «اعتبار خرید» به یارانه خانوار اضافه می‌کند.
سبد ۱۱ قلمی: خانوار می‌تواند یک ماه زودتر از تاریخ واریز یارانه نقدی، از این اعتبار برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی (شامل برنج، گوشت مرغ، گوشت قرمز منجمد، تخم‌مرغ، روغن مایع، لبنیات، قند و شکر، حبوبات و…) از فروشگاه‌های متصل به شبکه (مثل فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ و خرده‌فروشی‌های مجهز به اپلیکیشن «شما») استفاده کند.
تشویق به خرید کالا: اگر خانوار بخشی از یارانه خود را به خرید این اقلام اختصاص دهد، از مشوق‌های اعتباری یا یارانه تشویقی (مبلغ اضافه) بهره‌مند می‌شود.
۵. مقایسه تطبیقی: اقتصاد کوپنی دهه ۶۰ در برابر کالابرگ الکترونیک امروز
نتیجه‌گیری تحلیلی
تاریخچه کالابرگ در ایران، داستان بازگشت چرخه‌ها به نقطه اول است؛ اما با ابزارهایی کاملاً متفاوت. از کوپن‌های کاغذی و دست‌نویس دوران جنگ تحمیلی که نماد اقتصاد دستوری و بقا بود، به پول نقد و سپس به سامانه‌های هوشمند دیجیتال رسیده‌ایم.
طرح کالابرگ الکترونیک نشان داد که دولت‌ها در مواجهه با بحران‌های تورمی و فشارهای معیشتی، ناگزیرند بار دیگر به ابزارهای مداخله‌گرانه و حمایتی مستقیم روی بیاورند. با این حال، موفقیت این سیاست‌ها به پایداری منابع مالی، کنترل تورم عمومی، جلوگیری از فساد در زنجیره توزیع و تقویت قدرت خرید واقعی خانوارها بستگی دارد. کالابرگ امروز دیگر آن تکه کاغذ رنگی قدیمی نیست، بلکه آزمونی است برای سنجش کارآمدی دولت در حمایت از معیشت عمومی در روزگار پیچیده اقتصاد معاصر.
منابع و مآخذ
۱. مسعود نیلی، اقتصاد ایران و مسئله توسعه، نشر نی.
۲. گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی درباره تحلیل قانون هدفمندی یارانه‌ها و طرح کالابرگ الکترونیک.
۳. اسناد و مصوبات ستاد بسیج اقتصادی کشور (دهه ۱۳۶۰).
۴. مقالات تخصصی اقتصاد سیاسی معاصر ایران در فصلنامه‌های علمی-پژوهشی تاریخ و اقتصاد.
درباره نویسنده
اسماعیل سعیدی، پژوهشگر تاریخ ایران و جهان و سازنده محتوای تاریخی «تایم‌کپس» است. او در این مجموعه تلاش می‌کند رویدادها، شخصیت‌ها و تحولات تاریخی را با روایتی جذاب و با تکیه بر پژوهش و منابع معتبر بررسی کند.
برای دنبال‌کردن روایت‌های تاریخی بیشتر، به صفحه اینستاگرام تایم‌کپس بپیوندید:
اینستاگرام: @timecaps2000
به نظر شما، آیا بازگشت به نظام کالابرگ (حتی در قالب الکترونیکی) توانسته درد زخم‌های تورم را التیام ببخشد، یا اقتصاد ایران به راه‌حل‌های ساختاری‌تری نیاز دارد؟ تجربه‌تان را از استفاده از کالابرگ در دوران جنگ یا طرح‌های جدید با ما در بخش نظرات در میان بگذارید.
