
اگر در خاطرات شفاهی خانوادههای ایرانی چرخی بزنیم، دههی ۱۳۶۰ خورشیدی با دو عنصر متمایز گره خورده است: صدای آژیر وضعیت قرمز و دفترچههای کاغذی رنگارنگی که به آنها «کوپن» یا «کالابرگ» میگفتند. در روزگاری که نفتکشهای ایرانی در خلیج فارس هدف قرار میگرفتند و درآمدهای ارزی کشور به پایینترین حد خود در سالهای پس از انقلاب رسیده بود، دولت وقت ناچار شد ساختاری سراسری برای جیرهبندی اقلام ضروری زندگی ایجاد کند.
اما نظام کالابرگی صرفاً یک راهکار فنی برای توزیع قند و روغن نبود؛ بلکه محصول تقاطعی پیچیده از بحران جنگ، سیاستهای کنترل دولتی و ایدئولوژی عدالتمحور آن دوران بود. در این بازخوانی تاریخی، به این پرسش پاسخ میدهیم که چرا این سیستم متولد شد، چگونه کار میکرد و چه کارکرد واقعی در اقتصاد جنگزده ایران داشت.
۱. تلاقی جنگ و بحران ارزی؛ زمینههای پیدایش کوپن
پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و به دنبال آن آغاز جنگ تحمیلی در پاییز ۱۳۵۹، اقتصاد ایران در معرض شدیدترین شوکهای خارجی و داخلی قرار گرفت. حوادث زنجیرهواری که زیرساختهای اقتصادی را هدف گرفته بودند، مسیر عادی تأمین و توزیع کالا را مختل کردند:
سقوط درآمدهای نفتی: با آسیب دیدن تأسیسات نفتی جنوب و کاهش جهانی قیمت نفت در نیمه دوم دهه ۶۰، درآمدهای ارزی دولت که موتور محرک واردات کالاهای اساسی بود، به شدت سقوط کرد.
رشد بیسابقه تقاضا و رفتار احتکاری: سایه سنگین جنگ باعث شد تا شهروندان برای روزهای مبادا به خرید و انبار کردن اقلامی چون برنج، روغن، قند و شکر روی آورند. این «رفتار تودهای» عملاً بازار آزاد را با کمبود مصنوعی و قحطی کاذب روبهرو کرد.
تهدید معیشت عمومی: در شرایطی که کارخانهها با کمبود مواد اولیه مواجه بودند و واردات با ارز سهمیهبندیشده انجام میشد، بازار آزاد دیگر قادر به تأمین نیازهای پایه طبقات متوسط و فرودست جامعه نبود.
برای جلوگیری از فروپاشی اجتماعی و اعتراضات ناشی از گرسنگی در پشت جبههها، حکومت ناچار به مداخله دستوری در بازار شد.
۲. ستاد بسیج اقتصادی؛ مهندسی توزیع در شرایط اضطراری
در پاییز ۱۳۵۹، با تأسیس «ستاد بسیج اقتصادی کشور»، مکانیسم جدیدی برای نظارت بر زنجیره تأمین، واردات و توزیع کالاهای اساسی شکل گرفت. این ستاد وظیفه داشت نرخ ارز، تخصیص کالا به استانها و نحوه دسترسی خانوارها را مدیریت کند.
مکانیسم اجرایی سیستم کالابرگی بر پایه سه اصل بنا شده بود:
ثبتنام و سهمیهبندی جمعیتی: خانوارهای شهری، روستایی و عشایری بر اساس تعداد اعضا و با ارائه شناسنامه، دفترچههای مخصوص سهمیهبندی (کالابرگ) را از طریق شبکه بانکی دریافت میکردند.
اعلام کوپنهای متوالی: از طریق رادیو و روزنامههای کثیرالانتشار، اعلام میشد که مثلاً «کالابرگ شماره ۲۴ روغن نباتی برای استانهای تهران و مرکزی معتبر است.»
شبکه تعاونیها و کسبه امین: مردم با مراجعه به فروشگاههای تعاونی محل یا خواربارفروشان مجاز، کالای مورد نظر را با قیمت مصوب دولتی (که بسیار ارزانتر از بازار آزاد بود) دریافت میکردند و فروشنده با قیچی، کوپن مربوطه را باطل میکرد.
۳. کارکردهای دوگانه نظام کالابرگی
بررسی کارکرد کالابرگ در دهه ۱۳۶۰ نشاندهنده یک واقعیت دوگانه است: موفقیت در هدف اول و ایجاد چالش در هدف دوم.
الف) کارکرد حیاتی: تضمین بقای زیستی جامعه
در سالهای جنگ، نظام کالابرگی توانست حداقل کالری و مواد غذایی لازم برای زنده ماندن اقشار مختلف جامعه—بهویژه کارگران، کارمندان و خانوادههای کمدرآمد—را تضمین کند. بدون این سیستم، تورم ناشی از جنگ و کمبود کالا میتوانست بحرانهای امنیتی و اجتماعی بزرگی در شهرهای بزرگ ایجاد کند. از این منظر، کوپن سپر دفاعی اقتصاد خانوار در برابر طوفان جنگ بود.
ب) کارکرد مخرب: شکلگیری اقتصاد رانتی و بازار سیاه
از سوی دیگر، تثبیت قیمتها و فاصله زیاد میان نرخ دولتی و نرخ بازار آزاد، پیام ناخواستهای به همراه داشت: پیدایش رانت و بازار سیاه.
برخی افراد یا شبکهها با جمعآوری کالابرگها، کالاهای یارانهای را در بازار آزاد با قیمتهای گزاف میفروختند.
پدیده «دلالان کوپن» در خیابانهایی مثل ناصرخسرو تهران به بخشی از اقتصاد زیرزمینی تبدیل شد.
تولیدکنندگان داخلی به دلیل قیمتگذاری دستوری، انگیزهای برای افزایش کیفیت یا توسعه ظرفیت تولید نداشتند و بوروکراسی سنگینی بر دوش دولت سوار شد.
نتیجهگیری
نظام کالابرگی در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی، پاسخی ناگزیر و دفاعی به شرایط بحرانی جنگ و محاصره اقتصادی بود. این سیستم با تمام ناکارآمدیها، بوروکراسی کُند و پیامدهای منفی اقتصادیاش، توانست انسجام اجتماعی کشور را در سختترین سالهای معاصر حفظ کند.
خطای راهبردی اما زمانی رخ داد که این ابزار «اضطراریِ زمان جنگ» بهعنوان یک سیاست دائمی اقتصادی تلقی شد؛ خطایی که اقتصاد ایران تا دههها بعد هزینههای سنگین آن را در قالب یارانههای پنهان و ناترازیهای ساختاری پرداخت.
منابع و مآخذ برای مطالعه بیشتر:
روزنامههای اطلاعات و کیهان (مهر ۱۳۵۹ تا مرداد ۱۳۶۷): آرشیو اطلاعیهها و مصوبات ستاد بسیج اقتصادی کشور.
عظیمی، حسین (۱۳۷۱): مدارهای توسعهنیافتگی در اقتصاد ایران، تهران، نشر نی.
نیلی، مسعود و همکاران (۱۳۸۵): اقتصاد ایران و معمای توسعهنیافتگی، مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی.
خاطرات و اسناد دولت نخستوزیری (دهه ۱۳۶۰): گزارشهای وزارت بازرگانی وقت درباره نظام توزیع و کوپن.
درباره نویسنده
اسماعیل سعیدی، پژوهشگر تاریخ ایران و جهان و سازنده محتوای تاریخی «تایمکپس | Time Caps» است. در تایمکپس تلاش میشود رخدادها و تصمیمهای مهم تاریخ معاصر ایران با تکیه بر اسناد معتبر و نگاه تحلیلی بازخوانی شوند.
به نظر شما، آیا بازگشت طرحهای کوپنی یا کالابرگ الکترونیک در سالهای اخیر توانسته است جایگزین مناسبی برای کنترل تورم و حمایت از معیشت باشد؟ دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.