مقدمه: یک لقب، چند معنای متفاوت
وقتی از «پدر سینمای ایران» حرف می‌زنیم، دقیقاً از چه چیزی سخن می‌گوییم؟ از نخستین کسی که در ایران دستگاه نمایش فیلم را دید؟ کسی که دوربین سینماتوگراف را به کشور آورد؟ نخستین فیلم‌بردار ایرانی؟ نخستین نمایش عمومی؟ یا کسی که سینما را به نهادی پایدار و بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل کرد؟
این پرسش‌ها پاسخ یکسانی ندارند. در روایت‌های رایج، نام مظفرالدین‌شاه قاجار اغلب در آغاز داستان سینمای ایران قرار می‌گیرد: شاهی که در سفر فرنگ با سینماتوگراف آشنا شد و دستور داد دستگاهی به ایران بیاورند. اما این روایت، اگر به شکل ساده و بی‌قید بیان شود، نقش افراد دیگری را که دستگاه را به کار انداختند، فیلم گرفتند یا نخستین نمایش‌های عمومی را برگزار کردند، کم‌رنگ می‌کند.
برای داوری منصفانه باید میان «ورود فناوری»، «فیلم‌برداری»، «نمایش عمومی» و «پیدایش صنعت سینما» فرق گذاشت. این مقاله با تکیه بر تاریخ‌نگاری موجود درباره سینمای ایران می‌پرسد: مظفرالدین‌شاه چه نقشی در ورود سینما داشت و چرا لقب «پدر سینمای ایران» برای توضیح همه آغازهای سینما کافی نیست؟
پیش از سینما: تصویر متحرک به ایران می‌رسد
در اواخر قرن نوزدهم، تصویر متحرک هنوز فناوری تازه‌ای بود. دستگاه‌های گوناگون، از جمله کینتوسکوپ و سینماتوگراف، امکان دیدن تصاویر کوتاهی را فراهم می‌کردند که حرکت را بازمی‌ساختند. این دستگاه‌ها در اروپا و آمریکا هم‌زمان با شکل‌گیری بازارهای سرگرمی و نمایش عمومی گسترش یافتند.
ایرانِ قاجاری نیز از تحول‌های فناوری جهان جدا نبود. دربار و گروهی از نخبگان با دستگاه‌های عکاسی، تلگراف، ضبط صدا و دیگر ابزارهای نو آشنا می‌شدند. بااین‌حال، ورود یک ابزار به کشور به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک هنر یا صنعت نیست. برای آن‌که سینما در جامعه جا بیفتد، تجهیزات، اپراتور، فیلم، محل نمایش، سرمایه و مخاطب لازم بود.
در این میان، عکاسی پیشینه‌ای مهم داشت. دربار قاجار از عکاسی حمایت می‌کرد و شماری از عکاسان در محیط سلطنتی فعالیت داشتند. میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی، عکاس دربار، از جمله افرادی بود که در نخستین مواجهه‌های ایرانیان با فیلم‌برداری نقش یافت. همین پیوند میان عکاسی و سینما به فهم آغاز سینمای ایران کمک می‌کند: سینما در خلأ به وجود نیامد، بلکه از دل تجربه‌های تصویری پیشین و تماس با فناوری‌های جدید سر برآورد.
سفر مظفرالدین‌شاه و آشنایی با سینماتوگراف
مظفرالدین‌شاه در سال ۱۹۰۰ میلادی به اروپا سفر کرد. روایت مشهور آغاز سینمای ایران، این سفر و آشنایی شاه با سینماتوگراف را نقطه شروع می‌گیرد. در جریان سفر، شاه و همراهانش با جلوه‌های فناوری جدید روبه‌رو شدند؛ از جمله نمایش‌هایی که با دستگاه‌های تصویر متحرک انجام می‌شد.
در این روایت، شاه پس از آشنایی با سینماتوگراف از عکاس‌باشی خواست دستگاهی تهیه کند و فیلم‌برداری را بیاموزد. جزئیات دقیق این فرایند در روایت‌های تاریخی ممکن است با تفاوت‌هایی نقل شده باشد، اما اصل پیوند میان سفر اروپایی شاه، خرید تجهیزات و فعالیت عکاس‌باشی از عناصر شناخته‌شده تاریخ آغاز سینمای ایران است.
بااین‌همه، بهتر است میان «آشنایی شاه» و «اختراع یا بنیان‌گذاری سینما» فاصله بگذاریم. مظفرالدین‌شاه نه مخترع سینما بود و نه شخصاً فیلم‌بردار شناخته‌شده‌ای به شمار می‌رفت. اهمیت او در این روایت، بیشتر به جایگاه سیاسی و امکان فراهم‌شده برای ورود دستگاه و حمایت درباری مربوط است. او در مقام پادشاه می‌توانست امکانات مالی و اداری را بسیج کند و به عکاس دربار مأموریتی تازه بدهد.
از این منظر، شاه را می‌توان یکی از حامیان نخستین ورود سینماتوگراف به ایران دانست؛ اما تبدیل این نقش به «پدر سینمای ایران» بدون توضیح، چند مرحله متفاوت را در یک لقب فشرده می‌کند.
عکاس‌باشی؛ کسی که دوربین را به کار انداخت
میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی، در مقام عکاس دربار، در روایت آغاز سینمای ایران جایگاهی محوری دارد. او در سفر شاه همراه بود و با دستگاه فیلم‌برداری کار کرد. دانشنامه ایرانیکا درباره تاریخ سینمای ایران، فیلم‌هایی را که در این دوره گرفته شده‌اند از نخستین نمونه‌های فیلم‌برداری ایرانی می‌داند و به فعالیت عکاس‌باشی اشاره می‌کند.
یکی از رویدادهایی که در ارتباط با فیلم‌برداری این دوره ذکر می‌شود، جشنواره گل در اوستنده بلژیک در اوت ۱۹۰۰ است. در گزارش ایرانیکا، تاریخ این رویداد ۱۸ اوت ۱۹۰۰ ذکر شده و فیلم‌برداری از آن به عکاس‌باشی نسبت داده می‌شود. در این صورت، اهمیت این صحنه فقط در حضور شاه نیست؛ بلکه در ثبت تصویری رویداد به دست فیلم‌برداری ایرانی نهفته است.
عکاس‌باشی در واقع میان دستگاه وارداتی و تولید تصویر پیوند برقرار کرد. سینماتوگراف بدون کسی که آن را تنظیم و راه‌اندازی کند، صرفاً وسیله‌ای فنی بود. ثبت حرکت، انتخاب موضوع و کار با دوربین نیازمند مهارت عملی بود؛ مهارتی که عکاس‌باشی در بستر تجربه عکاسی و آموزش مرتبط با دستگاه تازه به دست آورد.
بنابراین، اگر منظور از «پدر سینمای ایران» نخستین فیلم‌بردار ایرانی یا یکی از بنیان‌گذاران تجربه فیلم‌برداری در ایران باشد، نام عکاس‌باشی دست‌کم به همان اندازه و شاید بیشتر از نام شاه در مرکز بحث قرار می‌گیرد. این نکته به معنای حذف نقش شاه نیست؛ بلکه به تفکیک نقش حامی از نقش اجراکننده کمک می‌کند.
نخستین فیلم‌ها چه بودند؟
یکی از دشواری‌های تاریخ سینمای آغازین این است که بخشی از فیلم‌های اولیه باقی نمانده‌اند یا اطلاعات کامل و بی‌اختلافی درباره آن‌ها در دست نیست. فیلم‌های این دوره عمدتاً کوتاه و ثبت‌کننده صحنه‌هایی از زندگی دربار، سفرها، مراسم یا رویدادهای عمومی بودند. در اصطلاح امروز، می‌توان برخی از آن‌ها را فیلم‌های خبری یا مستندهای کوتاه دانست، هرچند دسته‌بندی‌های امروزی را نباید بی‌واسطه بر تجربه آن زمان تحمیل کرد.
در فیلم‌برداری آغازین، دوربین معمولاً صحنه‌ای واقعی را ثبت می‌کرد. این کار با سینمای داستانیِ روایی که بعدها در ایران شکل گرفت، تفاوت داشت. در آن زمان، خودِ دیدن حرکت بر پرده جاذبه‌ای تازه بود؛ موضوع فیلم ممکن بود یک مراسم، حرکت جمعیت، رژه یا فعالیت روزمره باشد.
دانشنامه ایرانیکا اشاره می‌کند که فیلمی از عکاس‌باشی احتمالاً نخستین فیلمی است که یک فیلم‌بردار ایرانی گرفته است. واژه «احتمالاً» در اینجا اهمیت دارد: تاریخ‌نگاری سینمای آغازین با محدودیت سند روبه‌روست و نباید ادعای تقدم را فراتر از آنچه شواهد اجازه می‌دهند قطعی کرد. ازاین‌رو، بهتر است از «یکی از نخستین فیلم‌برداری‌های ایرانی» یا «احتمالاً نخستین فیلم ثبت‌شده به دست فیلم‌برداری ایرانی» سخن بگوییم، نه از یک قطعیت بی‌قید.
ورود دوربین با تأسیس سینما یکی نیست
در بحث «پدر سینمای ایران» گاه چند رویداد متفاوت در یک خط مستقیم قرار می‌گیرند: شاه دستگاه را می‌بیند، دوربین به ایران می‌آید، فیلم گرفته می‌شود و سینما به وجود می‌آید. اما این مراحل فاصله زمانی و معنایی دارند.
دوربین فیلم‌برداری امکان ثبت تصویر متحرک را فراهم می‌کند؛ نمایش عمومی، اما مستلزم آن است که فیلم برای گروهی از مردم در محلی مشخص به نمایش درآید. سالن نمایش نیز به سازمان‌دهی اقتصادی و اجتماعی نیاز دارد: تهیه فیلم، برق یا ابزار نمایش، مخاطب، مدیریت محل و استمرار برنامه.
نخستین نمایش‌های عمومی در ایران از همین‌جا اهمیت پیدا می‌کنند. ایرانیکا نخستین کسی را که سینمای عمومی در تهران گشود، میرزا ابراهیم صحاف‌باشی معرفی می‌کند. به نوشته این مدخل، او در رمضان ۱۳۲۲ قمری، برابر با نوامبر ۱۹۰۴، محل نمایش فیلم خود را راه انداخت. این رویداد را نباید با ورود دستگاه در سفر شاه یا فیلم‌برداری‌های عکاس‌باشی یکی دانست.
صحاف‌باشی در حافظه تاریخی سینما اهمیت دارد، چون نمایش فیلم را از محدوده دربار فراتر برد و آن را در برابر مخاطب عمومی قرار داد. این تغییر، مرحله‌ای اساسی بود: سینما از تجربه‌ای محدود و مرتبط با دربار به سرگرمی‌ای شهری و قابل عرضه به تماشاگران نزدیک شد.
بااین‌حال، «نخستین سینمای عمومی» نیز به معنای شکل‌گیری فوری صنعت پایدار نبود. فضای نمایش ممکن بود کوتاه‌عمر باشد و فعالیت سینمایی هنوز به شبکه‌ای منظم از تولید، پخش و سالن‌ها تبدیل نشده باشد. تاریخ سینمای ایران را باید مجموعه‌ای از آغازهای مرتبط دید، نه رویدادی یگانه که همه چیز در یک روز یا به دست یک فرد اتفاق افتاده باشد.
جدول: هر «آغاز» به چه کسی مربوط است؟
این جدول عمداً از تعیین یک «پدر» یگانه پرهیز می‌کند. هر ردیف درباره مرحله‌ای متفاوت است و هر مرحله می‌تواند نقطه آغاز خاص خود را داشته باشد.
چرا لقب «پدر سینمای ایران» به مظفرالدین‌شاه داده شد؟
این لقب را می‌توان در چارچوب روایت‌های ملی از ورود فناوری جدید فهمید. در روایت‌های تاریخی، ورود یک ابزار نو غالباً به تصمیم یک پادشاه یا شخصیت برجسته نسبت داده می‌شود؛ زیرا چنین روایتی ساده، قابل‌حفظ و مناسبِ ساختن یک نقطه آغاز روشن است. شاه در این داستان نقشی قابل‌فهم دارد: او دستگاه را دید، خواست آن را به ایران بیاورند و دربار امکان استفاده از آن را فراهم کرد.
این شیوه روایت، واقعیت مهمی را بازتاب می‌دهد: در جامعه‌ای که فناوری تازه غالباً از مسیر دربار و سفرهای خارجی وارد می‌شد، تصمیم حاکم می‌توانست پیامد عملی داشته باشد. اما همین روایت، اگر بیش از اندازه ساده شود، کارکنان، فن‌ورزان و کارآفرینانی را که فناوری را به عمل تبدیل کردند، به حاشیه می‌برد.
از سوی دیگر، لقب «پدر» در تاریخ فرهنگ، بیشتر استعاره است تا عنوانی دقیق. معمولاً به کسی داده می‌شود که آغاز یک روند را نمایندگی می‌کند، نه لزوماً کسی که همه اجزای آن را به‌تنهایی ساخته است. بنابراین می‌توان مظفرالدین‌شاه را در معنایی محدود «از حامیان ورود سینماتوگراف به ایران» دانست، اما تعبیر «پدر سینمای ایران» بدون قید و توضیح، این تصور نادرست را ایجاد می‌کند که خود او فیلم‌برداری یا سینمای عمومی را بنیان گذاشت.
سینمای ایران در آغاز، هنوز «صنعت» نبود
برای فهم دقیق‌تر، باید میان «سینما» به معنای دستگاه و نمایش تصاویر متحرک، «سینما» به معنای هنر و «سینما» به معنای صنعت تمایز گذاشت. در سال‌های آغازین قرن بیستم، در ایران دستگاه و تجربه فیلم‌برداری وجود داشت و نمایش عمومی نیز آغاز شد؛ اما این‌ها به‌تنهایی صنعت سینمایی با تولید مستمر، نیروی کار تخصصی، نظام توزیع و سالن‌های گسترده نمی‌ساختند.
بخش بزرگی از تاریخ سینمای ایران در دهه‌های بعد شکل گرفت؛ وقتی نمایش فیلم در شهرها توسعه یافت، فیلم‌سازی سازمان‌یافته‌تر شد و آثار داستانی و سپس نهادهای مرتبط با تولید و پخش پدید آمدند. ازاین‌رو، نسبت‌دادن «پیدایش سینمای ایران» به یک واقعه در سال ۱۹۰۰ یا ۱۹۰۴، اگر به معنای پیدایش یک صنعت کامل گرفته شود، گمراه‌کننده است.
این نکته به معنای بی‌اهمیت‌بودن آن سال‌ها نیست. برعکس، اهمیت‌شان در این است که نخستین تماس‌ها، آزمایش‌ها و نمایش‌ها را ثبت می‌کنند. آن‌ها نقطه آغاز یک فرایندند، نه پایان آن.
آیا می‌توان مظفرالدین‌شاه را «پدر سینما» نامید؟
پاسخ به تعریف ما از «پدر» بستگی دارد. اگر منظور کسی باشد که با آشنایی درباری و حمایت سیاسی به ورود دستگاه سینماتوگراف کمک کرد، مظفرالدین‌شاه نقش مهمی داشت. اگر منظور نخستین فیلم‌بردار ایرانی باشد، میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی نام محوری‌تری است. اگر منظور نخستین نمایش‌دهنده عمومی فیلم در تهران باشد، میرزا ابراهیم صحاف‌باشی اهمیت دارد. و اگر منظور بنیان‌گذار صنعت سینما باشد، هیچ‌یک از این افراد به‌تنهایی پاسخ کامل نیستند.
پس بهتر است پرسش را از «چه کسی پدر سینمای ایران بود؟» به «چه کسانی و در چه مرحله‌ای به شکل‌گیری سینمای ایران کمک کردند؟» تغییر دهیم. این صورت‌بندی هم دقیق‌تر است و هم تصویری واقعی‌تر از فرایند تاریخی می‌دهد.
نتیجه‌گیری: آغاز سینما یک نقطه نبود، زنجیره‌ای از تجربه‌ها بود
مظفرالدین‌شاه در روایت ورود سینماتوگراف به ایران جایگاهی مهم دارد، اما لقب «پدر سینمای ایران» تنها زمانی پذیرفتنی است که آن را محدود و استعاری بفهمیم. نقش او بیشتر در آشنایی دربار و فراهم‌شدن زمینه ورود فناوری بود؛ نه در فیلم‌برداری، نمایش عمومی یا ایجاد صنعت سینما به معنای کامل آن.
میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی در کار با دوربین و ثبت تصاویر آغازین سهم داشت، و میرزا ابراهیم صحاف‌باشی با راه‌اندازی یکی از نخستین نمایش‌های عمومی در تهران، مرحله دیگری از این تاریخ را رقم زد. این‌ها آغازهای متفاوت اما پیوسته‌اند.
در نتیجه، تاریخ سینمای ایران را بهتر است نه با یک «پدر» یگانه، بلکه با زنجیره‌ای از کنشگران و مراحل به یاد بیاوریم: شاهی که زمینه ورود فناوری را فراهم کرد، عکاسی که دستگاه را به کار انداخت، نمایش‌دهنده‌ای که فیلم را به مخاطب عمومی رساند و نسل‌هایی که بعدها سینما را به هنر و صنعت بدل کردند. همین تفکیک، نه از اهمیت مظفرالدین‌شاه می‌کاهد و نه نقش دیگران را نادیده می‌گیرد؛ بلکه روایت را به پیچیدگی شواهد تاریخی نزدیک‌تر می‌کند.
منابع و مآخذ:
منبع بررسی‌شده:
«CINEMA i. History of Cinema in Persia»، Encyclopaedia Iranica. مدخل تاریخ سینمای ایران؛ شامل اطلاعات درباره مظفرالدین‌شاه، عکاس‌باشی، فیلم‌برداری‌های آغازین و نمایش عمومی صحاف‌باشی.
https://www.iranicaonline.org/articles/cinema-i/
«CINEMA iii. Documentary Films»، Encyclopaedia Iranica. مدخل درباره فیلم‌های مستند ایرانی و ثبت رویدادهای تصویری آغازین.
https://www.iranicaonline.org/articles/cinema-iii/
محدودیت پژوهش: در این پاسخ به متن کامل مدخل‌های ایرانیکا دسترسی مستقیم پیدا نکردم و از اطلاعات نمایان‌شده در نتایج جست‌وجو استفاده کردم؛ بنابراین شماره صفحه یا جزئیات کتاب‌شناختی چاپی ارائه نشده است. همچنین درباره بقای فیزیکی و فهرست کامل فیلم‌های عکاس‌باشی، در منابع بررسی‌شده اطلاعات کافی به دست نیامد و ادعای قطعی درباره آن‌ها مطرح نشده است.
درباره نویسنده
اسماعیل سعیدی، پژوهشگر تاریخ ایران و جهان و سازنده محتوای تاریخی در پیج اینستاگرام تایم‌کپس timecaps2000 است. در تایم‌کپس تلاش می‌شود رویدادها و شخصیت‌های تاریخی با روایتی جذاب و تکیه بر پژوهش و منابع بررسی شوند.
پرسش برای خوانندگان: به‌نظر شما در تاریخ فناوری و هنر، عنوان‌هایی مثل «پدر سینما» بیشتر روشنگرند یا پیچیدگی نقش افراد و نهادها را پنهان می‌کنند؟
