بخش نخست: چرا دوپارگی، خودمحوریِ تخریب‌گر می‌پروراند؟
کلاین ریشه‌ی ماجرا را در ناتوانی از تحملِ «خوبِ دیگری» می‌بیند: کودکی که حسدش شدید است، چون نمی‌تواند بپذیرد چیزِ خوبی بیرون از کنترلِ اوست، به خودِ تفکیک حمله می‌کند و دیگر خوب و بد را از هم باز نمی‌شناسد. همین سازوکار را در مقیاسِ جامعه ببینید: «من» به «ما» گسترش می‌یابد و خودمحوری از فرد به گروه کوچ می‌کند. گولتس‌دو‌زاوالا و همکارانش این پدیده را خودشیفتگیِ جمعی نامیده‌اند؛ باورِ مبالغه‌آمیز به برتریِ گروه و حساسیتِ شدید به هر نقد، که با پرخاشگری نسبت به بیرونِ گروه همراه است.
سه حلقه این خودمحوری را تخریب‌گر می‌کند. نخست، فروکاستنِ همدلی: کیکارا و همکارانش نشان دادند که همدلی در مرزِ «ما و آنها» دچار شکست می‌شود و حتی رنجِ دیگری می‌تواند لذت‌بخش گردد. دوم، واگسستگیِ اخلاقی: باندورا توضیح داد که چگونه آدمی با توجیهِ کردار، انکارِ آسیب و سرزنشِ قربانی، از بارِ وجدان می‌گریزد، و هاسلم نشان داد که انسان‌زدایی از «دیگری» راه را بر خشونت می‌گشاید. سوم، بسته‌شدنِ مسیرِ خطایابی: به روایتِ کوندا و یافته‌های وستن، انتقادناپذیری دفاعی هیجانی است نه کم‌هوشی، و گروهی که نقد را از درون برنمی‌تابد، به اصلاحِ خود هم توانا نیست. نتیجه، چرخه‌ای است که هر دم بر شدتِ خود می‌افزاید.
سعدی چشمِ بسته‌ی این وفاداری را در گلستان چنین نموده است:
چشمِ بداندیش که برکنده باد
عیب نماید هنرش در نظر
ور هنری داری و هفتاد عیب
دوست نبیند مگر آن یک هنر
«دوستی» در این بیت همان وفاداریِ گروهی است که از هفتاد عیب چشم می‌پوشد و تنها یک هنر می‌بیند.
بخش دوم: چه عواملی دوپارگی را می‌پرورانند؟
نخست، سرشتِ مقوله‌ساز ذهن: تاجفل و همکارانش در پارادایمِ گروهِ کمینه نشان دادند که حتی تقسیمی بی‌معنا و تصادفی کافی‌ست تا آدمی به «همگروهی» مهر و به «ناهمگروهی» سوءظن ورزد. پس دوپارگی از زمین نمی‌روید، از ذهن می‌روید، اما شرایط آن را آبیاری می‌کنند.
دوم، ناامنی و عدم‌قطعیت: هاگ در نظریه‌ی هویتِ ناشی از عدم‌قطعیت می‌گوید وقتی آدمی از آینده و از خود در ابهام است، به گروه‌هایی پناه می‌برد که هویتی روشن و مرزهایی قاطع می‌دهند.
سوم، رقابت بر سرِ منابع و تهدیدِ ادراک‌شده: آزمایشِ غارنشینان شریف و همکاران نشان داد که رقابتِ دو گروه بر سرِ منابعِ کمیاب دشمنی را از هیچ پدید می‌آورد، و همکاریِ ناگزیر برای هدفی فراگیر آن را فرو می‌نشاند.
چهارم، حسد و اضطرابِ نابرابری، همان که کلاین بنیادِ اسپلیت می‌شمارد؛ هرچند گسترشِ آن به سطحِ اجتماع هنوز فرضیه‌ای قابلِ آزمون است نه حکمی قطعی.
پنجم، روایت‌های دشمن‌ساز و بسته‌شدنِ فضای گفت‌وگو: هنگامی که رسانه و رهبران «دیگری» را موجودی فروتر یا خطرناک تصویر می‌کنند و گروه در حبابی از هم‌صدایی می‌ماند، فرصتِ تماس و تصحیح از میان می‌رود.
درمان نیز، به همین قیاس، از آنِ پیوند است: همکاری برای هدفِ مشترک، گسترشِ تماسِ معنادار، و پروراندنِ توانِ تحملِ دوگانگی؛ یعنی آموختنِ آن دیدنِ دوگانه‌ای که سعدی خردمند را به آن می‌خواند، هم هفتاد عیب و هم یک هنر.
منابع:
Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27.
Klein, M. (1957). Envy and Gratitude.
Golec de Zavala, A., Cichocka, A., Eidelson, R., & Jayawickreme, N. (2009). Collective narcissism and its social consequences. Journal of Personality and Social Psychology, 97(6).
Cikara, M., Bruneau, E. G., & Saxe, R. R. (2011). Us and them: Intergroup failures of empathy. Current Directions in Psychological Science, 20(3).
Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3).
Haslam, N. (2006). Dehumanization: An integrative review. Personality and Social Psychology Review, 10(3).
Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3).
Westen, D., Blagov, P. S., Harenski, K., Kilts, C., & Hamann, S. (2006). Neural bases of motivated reasoning. Journal of Cognitive Neuroscience, 18(11).
Tajfel, H., Billig, M. G., Bundy, R. P., & Flament, C. (1971). Social categorization and intergroup behaviour. European Journal of Social Psychology, 1(2).
Hogg, M. A. (2007). Uncertainty-identity theory. Advances in Experimental Social Psychology, 39.
Sherif, M., Harvey, O. J., White, B. J., Hood, W. R., & Sherif, C. W. (1961). Intergroup Conflict and Cooperation: The Robbers Cave Experiment. سعدی گلستان باب اول
یک یک هنر. #دوپارگی_اجتماعی #خودمحوری_تخریب‌گر
