یکم — عنقا و دام باد
حافظ گفت:
عنقا شکار کس نشود و دام باز چین،
کآنجا همیشه باد به دست است دام را.
این بیت نه فقط یک تصویر شاعرانه، بلکه دقیقترین توصیف معرفتشناختی از نسبت آگاهی با ناخودآگاه است. ما دامی میگستریم که خودمان آن را نمیبینیم، در جایی که باد، یعنی همان نیروهای کور درونی، پیش از آنکه ما تصمیم بگیریم، دام را تکانده و شکار را رانده است.
ناخودآگاه عنقاست؛ نه از آن رو که اسطوره است، بلکه از آن رو که ماهیتاً از دسترس میگریزد. آنچه ما شکار میکنیم سایهای است که عنقا بر زمین انداخته، نه خودِ عنقا.
دوم — توهم شفافیت و بیست درصد خودشناسی
حدود ده تا بیست درصد #ناخودآگاه عمیق برای همیشه از دسترس بسته است؛ شصت درصد #نیمهآگاه بدون کار درونی قابل دسترس نیست؛ و تنها حدود بیست درصد #آگاه است که در آن زندگی میکنیم. اما این بیست درصد خود را آیینهای شفاف میپندارد که واقعیت را بیکموکاست بازمیتاباند، در حالی که آیینهای است کج و رنگی که هشتاد درصد دیگر بر آن دمیده است.
اینجاست که سوگیری کور نقطه ظاهر میشود؛ ما سوگیری دیگران را میبینیم اما سوگیری خود را نمیبینیم، نه از سرِ بدنیتی، بلکه از سرِ ساختار. آنچه در بیست درصد آگاه ما جریان دارد کاملاً معقول به نظر میرسد، زیرا هشتاد درصد دیگر پیش از رسیدن به آگاهی دادهها را پردازش کرده، فیلتر زده، و نتیجه را آماده تحویل داده است. ما فکر میکنیم استدلال میکنیم، در حالی که اغلب #توجیه میکنیم.
سوم — دوزخ دیگری و فقدان مضاعف
در همین بیست درصد است که فرد خوبی هستیم، حقیقتجو هستیم، بینقص هستیم. و دوزخ آن #دیگری است که سارتر گفت؛ دیگری که باید بفهمد و مراعات کند و مثل ما شود. اما آن دیگری نیز در بیست درصد خودش همین احساس را دارد، و دوزخ متقابل است و هر دو در آتش یکدیگر میسوزند.
لاکان میگوید چیزی در #سوژه همیشه کم است، فقدانی ساختاری که نه با تأیید، نه با موفقیت، نه با عشق پر میشود. و فروید از رشک قضیب گفت؛ اما آنچه اینجا از آن سخن میرود فقدان به توان دو است؛ سوژهای که عشق نداشتهاش را به معشوقی میدهد که نمیخواهد، و از معشوقی میطلبد که ندارد. زن چیزی میخواهد که پسر ندارد، پسر چیزی میخواهد که زن ندارد، و هر دو در این دادوستد خلاء تشنهتر از پیش بازمیگردند.
چهارم — منِ بیوجود و دفاع از قلعهای که نیست
این فقدان با تشنگی به #تأیید جلوه میکند، با کمالگرایی جلوه میکند، با دلیلتراشی و فرافکنی و انواع مکانیسمهای دفاعی جلوه میکند. فروید این را دید، یونگ آن را در سایه خواند، آدلر آن را برتریطلبی ناشی از احساس حقارت دید، نیچه آن را اراده معطوف به قدرتِ ضعفا خواند.
اما بودا و شوپنهاور گفتند آنچه از آن دفاع میکنی، آن #من که با تمام توان میخواهی اثباتش کنی، وجود خارجی ندارد. و اینجاست که فلسفه به دردناکترین نقطه خود میرسد؛ دفاع از قلعهای که نیست، با سلاحی که هست، در برابر دشمنی که خودت ساختهای. میل به اثبات خلایی که نیست، رنجی است که خلق بیخود بر خود حمل میکند.
پنجم — #سوژه، ساختار، و شکاف رهایی
حال پرسش اصلی این است؛ سوژهای که میلش از پیش شکل گرفته، که #ناخودآگاه او پیش از تصمیمش تصمیم گرفته، که از چیزی دفاع میکند که نیست، چگونه میتواند کنش کند؟
لاکان میگوید #سوژه از همان لحظهای که وارد زبان میشود از #خود_بیگانه میشود؛ #میل_سوژه میل دیگری است. ژوئیسانس توسط ساختار نمادین کانالبندی میشود و در خدمت بازتولید همان ساختاری قرار میگیرد که سوژه را ساخته است. دال ارباب آن نقطهای است که تمام معناها به آن وصلاند؛ خدا، ملت، نژاد، بازار؛ هر یک در زمانه خود این نقش را بازی کردهاند. کنش رهاییبخش آنگاه ممکن میشود که سوژه دریابد #دال_ارباب تهی است، که پشت آن نام بزرگ هیچ ذاتی نیست.
فوکو از زاویهای دیگر میتازد؛ آنچه ما خودِ واقعی مینامیم محصول #شبکهای_از_قدرت، #گفتمان، و تکنولوژیهای ذهنی است. خود روایتی است که سوژه درباره خودش میسازد؛ و آزادی در این است که بداند این روایت است، نه سرنوشت.
و فرانکل از درون اردوگاه آشویتس نشان داد که میان محرک و پاسخ شکافی وجود دارد؛ این شکاف کوچک همان است که آزادی انسانی در آن زندگی میکند. نازیها میتوانستند همه چیز را بگیرند اما نمیتوانستند این شکاف را ببندند.
ششم — نتیجه؛ نشستن با #خلاء
رهایی نه در پر کردن #خلاء است، نه در اثبات منی که نیست، نه در تأیید خلقی که آبش شور است و هر چه بیشتر مینوشی تشنهتر میشوی. رهایی در نشستن با خلاء است، در دیدن فقدان بدون اینکه آن را به دیگری حواله کنیم، در شناختن روایتی که از خود داریم به مثابه روایت، نه حقیقت مطلق.