هوسرل میگوید در اتاق تاریکی نشستهایم. ناگهان چراغ روشن میشود. این لحظه روشنایی همان وقوع همزمان حقیقت و بداهت است. نه دو چیز که کنار هم آمدهاند، بلکه یک چیز که از دو سو زیسته میشود. پدیدارشناس کارش این است که قضاوت را معلق کند، دست نگه دارد، مداخله نکند، تا تجربه بیواسطه فرا برسد و آگاهی مبهم را پر کند. اما پرسش اینجاست: آیا تجربهای که از پس پیشفرضهای ذهن میگذرد میتواند کامل باشد؟
لکان از پشت همان در میآید و میگوید: اتاق روشن شد، اما تو معماری دیوارها را نساختی. آنچه تجربه میکنی در چارچوبی است که پیش از تو بنا شده. زبان، نظم نمادین، قانون پدر. تجربه خالص توهمی زیباست. حقیقت همیشه یک قدم از دسترس دور میماند.
نیچه پیش از هر دو آمده بود و گفته بود: هیچ واقعیتی نیست، فقط تفسیر است. هر تجربهای از پس چشمی میگذرد که خود ساخته شده از قدرت، از اراده، از تاریخ بدن. تجربه کامل برای نیچه نه در غیاب سوژه، بلکه در پذیرش کامل سوژه بود . آریگفتن به همه آنچه هست، حتی درد، حتی تناقض.
برگ، سایه، و آنچه تجربه میکنیم
سعدی گفت:
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتریست معرفت کردگار.
اما هوشیار کیست و تجربهاش از برگ تا کجا کامل است؟
فیزیک میگوید سبزی برگ رنگی است که برگ نمیخواهد . فوتونهای سبز را پس میزند و آنچه جذب میکند تجربه نمیشود. شیمی میگوید در مرکز هر مولکول کلروفیل اتمی از منیزیم نشسته که میلیاردها سال تکامل او را به آن جایگاه رساند. هندسه میگوید رگبرگهایش فراکتال است . در هر مقیاس که نگاه کنی همان الگو تکرار میشود، همان نقشه که در ریه و رودخانه و کهکشان نیز هست. بیوفیزیک میگوید انتقال انرژی در درون برگ از طریق همدوسی کوانتومی است. الکترون همزمان همه مسیرها را میآزماید تا کارآمدترین را بیابد.
و با این همه، وقتی در پاییز برگی زرد میشود و میافتد، چیزی در سینه فرو میریزد که نه فیزیک نامش را میداند، نه شیمی فرمولش را دارد. این فروریختن سینه
آیا تجربه کامل است یا فرافکنی سایهای که یونگ از آن میگفت؟
یونگ میگفت آنچه در برگ پاییزی تو را میلرزاند سایه توست . بخشی از خودت که سرکوب کردهای و به بیرون افکندهای. تجربهای که سایه را نشناخته، تجربهای است که از نیمه تاریک خود بیخبر است. و تجربهای که از نیمه تاریک خود بیخبر است، هرگز کامل نیست.
لکان و ابژهای که تجربه را ناتمام میکند
لکان میگفت آنچه از پشت هر تجربهای به تو چشمک میزند objet petit a است. علت میل، نه خود میل. نه برگ، نه رنگ برگ، نه فراکتال رگبرگ، بلکه آنچه برگ نشانهاش است و زبان برای گفتنش کم میآورد. هر بار که دستت را دراز میکنی تا تجربه را کامل کنی، ابژه جا عوض کرده.
تجربه کامل از دید لکان نه ممکن است نه مطلوب. پازل تکه گمشده ندارد، طراح از ابتدا یک تکه را برنداشت که میل زنده بماند. کمال تجربه پایان میل است و پایان میل یعنی مرگ.
اما مشاهده کننده اینجا راهی دیگر نشان میدهد نه پر کردن خلأ، بل پذیرفتن و تسلیم خلأ شدن. او میگوید تجربه کامل در غیاب سوژه رخ میدهد. آنجا که تجربهکننده و امر تجربهشده یکی میشوند. گرسنگی را با گرسنگی دیروز مقایسه نمیکنی، اینجا و اکنون گرسنهای. خشم را به بیرون نسبت نمیدهی، میبینی که چون من خشمگینم بیرون مشکل است، نه بالعکس. این نه ایدهآلیسم است نه انکار بیرون؛ بلکه شناخت مشاهده کننده ای است که همه تجربهها از آن میگذرند.
تجربه ناب و غیاب سوژه
و بالاترین تجربه کامل ، عشق است. آنجا که عاشق فقط معشوق را تجربه میکند، بدون مالکیت، بدون تحلیل، بدون مقایسه. شاهد و مشهود یکی میشوند و خود سوژه غایب.
حافظ همین را در یک بیت زیست:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست
تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز
سوژه خودش حجاب تجربه کامل است. و پارادوکس اینجاست: برای تجربه کامل باید سوژه ناپدید شود، اما ناپدید شدن سوژه با اراده سوژه ممکن نیست. هوسرل میگفت تعلیق کن. لکان میگفت محال است. نیچه میگفت آری بگو به همه آنچه هستی. یونگ میگفت اول سایه را بشناس.
عنقا و محک تجربه
حافظ گفت:
عنقا شکار کس نشود دام بازچین
کآنجا همیشه باد به دست است دام را.
هوسرل دام میگسترد و صبر میکند. لکان میخندد و میگوید باد همان ساحت واقعی است. یونگ میگوید تا سایه را نشناسی دامهایت را خودت خراب میکنی. نیچه میگوید دام نگستر. خودت عنقا شو. و مشاهده کننده میگوید اول درون را تجربه کن، بعد دام بگستر، درون تو عنقا بل سیمرغ است.حافظ آخر از همه میآید:محک تجربه نه در استدلال است نه در دامهای فلسفی. محک تجربه همان لحظهای است که سوژه در برابر خشم خود، سایه خود، میل خود میایستد. نه برای جنگیدن، نه برای انکار، بلکه برای تجربه کامل آنچه هست.
خوش بود گر محک تجربه آید به میان
تا سیه روی شود هر که در او غش باشد