
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً <۹> (سوره اسراء)
«همانا اين قرآن [بندگان را] به راست ترین و استوارترين راه هدايت مى كند و اهل ايمان را كه نيكوكار باشند، به اجر و ثواب عظيم بشارت مى دهد.»
• قرآن راه نشان و بهترین برنامه زندگی
قرآن کریم آخرین کتاب آسمانی است که بر آخرین پیامبر الهی نازل شده است. خداوند متعال صفات و ویژگیهای متعددی برای آن ذکر کرده که از جمله مهمترین آنها «هدایتگری» است. هدایتگری قرآن، هدایت به مستقیمترین و پابرجاترین راههاست و خداوندی که خالق، عالم و توانای مطلق است، آن را ترسیم و تبیین نموده است:
«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ»
(همانا اين قرآن [بندگان را] به راست ترین و استوارترين راه هدايت مى كند).
مستقيمتر و استوارتر از نظر عقایدى كه عرضه مى كند، عقایدى روشن، قابل درك خالى از هرگونه ابهام و خرافات، عقایدى كه دعوت به عمل دارد، نيروهاى انسانى را بسيج مى كند و ميان انسان و قوانين عالم طبيعت هماهنگى برقرار مى سازد.
مستقیمتر و استوارتر از اين نظر كه ميان ظاهر و باطن، عقيده و عمل، تفكر و برنامه، همگونى ايجاد كرده و همه را به سوی خدا دعوت مى كند.
مستقیمتر و استوارتر از نظر قوانين اجتماعى و اقتصادى و نظامات سياسى كه بر جامعه انسانى حكمفرماست كه هم جنبههاى معنوى را پرورش مى دهد و هم از نظر مادى، تكاملآفرين است.
برنامههای مختلفی دارد؛ از جمله برنامه هاى اخلاقى كه انسان را از هرگونه تمايل به افراط و تفريط و آز و حرص و طمع و اسراف و تبذير و بخل و حسد و ضعف و استكبار رهايى مى بخشد. و بالاخره صافتر و مستقيم تر از نظر نظام حكومتى كه برپادارنده عدل است و درهم كوبنده ستم و ستمگران.
يعنى اين قرآن هدايت مى كند به سوى دينى كه اقوم از هر دين و مسلطتر براداره امور بشر است
همچنان كه در جاى ديگر فرموده است: «قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً؛ بگو اى پيامبر محقّقاً مرا خدا به راه راست هدايت كرده است به دين استوار و آيين پاك ابراهيم».
«اقوم» افعل تفضيل از قيام است و معناى اصلى قيام، ضد قُعُود و نشستن است كه اين خود يكى از معتدلترين حالات آدمى است و انسان در اين حال از هر حالت ديگرى نسبت به كارهايش مسلّطتر است به خلاف نشستن يا طاقباز يا به پشت و امثال آن؛ ولى اين كلمه را در نيكو انجام دادن هر كار استعمال كردهاند و به كسى كه به خوبى متصدى كارى شود و بدون عجز و خستگى و با حسن اداره آن را از آب درآورد مىگويند فلانى قائم به فلان امر است؛ يعنى آن امر را مراقب و نگهدار است و حال آن را آن طور كه مناسب آن است رعايت مىنمايد. در آيه مورد بحث خداوند متعال اين ملت حنيف را ملتى قائم ناميده
«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ»
(پس تو روى به جانب آيين پاک اسلام آور و پيوسته از طريق دين خدا كه فطرت خلق را بر آن آفريده است پيروى كن كه هيچ تغييرى در خلقت خدا نبايد داد؛ اين است آيين استوار) و نيز فرموده است: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ».
دلیل آن این است که اين دين و این کتاب آسمانی خير دنيا و آخرت پیروان خود را تأمين و تضمين نموده و قائم بر اصلاح حال معاش و معاد ايشان است و دلیل این مطلب نیز اين است که این دين با مقتضيات فطرت انسانى موافق است كه خداوند بر اساس آن او را خلق كرده و او را به حسب آن مجهز به ابزارى فرموده كه او را به سوى غايت و هدف از خلقتش و سعادتى كه برايش در نظر گرفته شده راهنمايى مىكند.
پرسش: اینکه خداوند میفرماید: «قرآن بندگان را به راست ترین و استوارترين راه هدايت مى كند» و اصطلاحاً از «افعل تفضیل» استفاده میکند، این سؤال را در ذهن ایجاد میکند که مگر در مذاهب و اديان دیگر، اين استقامت، عدالت و استواری در هدایت وجود دارد که قرآن واسلام از آنها در این زمینه بهتر و جلوتر باشد؟
پاسخ: با توجه به چند نكته پاسخ اين سؤال روشن مىشود:
اولاً اگر طرف مقايسه اديان آسمانى ديگر باشد، بدون شک آنها نيز هر یک در زمان و عصر خود آیينى مستقيم و صاف و پابرجا بودند؛ ولى طبق قانون تكامل، هنگامى كه به مرحله نهايى يعنى مرحله خاتميت برسيم، آیينى وجود خواهد داشت كه مستقیمترین و پابرجاترين است.
ثانياً اگر طرف مقايسه غير مذاهب آسمانى باشد، باز هم افعل تفضيل در اينجا مفهوم دارد؛ زيرا مكتبهاى ديگر مى كوشند سهمى از استقامت و راستی را داشته باشند؛ ولى در مقايسه با اشتباهاتشان و در مقايسه مجموع آنها با قرآن روشن میشود كه اين آیين از همه مستقيمتر و با ساختمان روح و جسم و جان انسان هماهنگتر و به همين دليل پابرجاتر است.
ثالثا «افعل تفضيل»، هميشه دليل بر اين نيست كه طرف مقايسه، حتماً سهمى از آن مفهوم را داراست،
«أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى»
(آيا كسى كه به سوى حق دعوت مىكند شايسته تر براى رهبرى است
يا آن كس كه راهى به حق ندارد مگر اينكه او را رهبرى كنند) (يونس: ۳۵)
نکته دیگری که با دقت از آیه نهم سوره اسراء فهمیده میشود این است که با توجه به معنای واژه «اَقْوَم: ثابتتر و پابرجاتر» و همچنین با در نظر گرفتن اينكه طرف مقايسه در آیه شریفه ذكر نشده و به اصطلاح «حذف متعلَّق دليل بر عموم است» روشن مىشود كه اين آيه از آياتى است كه اشارهاى به مسئله خاتميت اسلام و پيامبر اکرم(ص) نيز دارد؛ چراكه مىگويد اين آیين از همه آیينها ثابتتر و پابرجاتر است.
در پایان آیه به مؤمنانی که ایمان خود را با اعمال صالح و نیک کامل میکنند، بشارت میدهد که پاداشی بزرگ در انتظار ایشان است:
«وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً»
(و اهل ايمان را كه نيكوكار باشند به اجر و ثواب عظيم بشارت مى دهد).
امام صادق(ع) در مورد آیه شریف «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ» فرمود:
«يَهْدِي إِلَى الْإِمَامِ»
(قرآن کریم به سمت امام و شناخت او هدایت و راهنمایی میکند).
مطابق این روایت هدف قرآن سوق دادن مردم به سمت امام و حجّت الهی است. با این توصیف چگونه میتوان وجود قرآن را برای هدایت کافی و خود را بینیاز از امام و حجّت الهی دانست؟!