https://gnosticismexplained.org/gnosis/
«گنوسیس» نوع خاصی از دانش عرفانی است که گنوسیها مدعی دسترسی انحصاری به آن بودند. خودِ نام «عرفان» - که به نظر میرسد گنوسیهای کلاسیک برای اشاره به خود از آن استفاده میکردند [1] - به معنای «کسانی که دارای عرفان هستند» است و نشان میدهد که عرفان چقدر برای حس هویت آنها ضروری بوده است.
گنوسیس در دوران باستان پیش از گنوسیها
مفهوم عرفان (گنوسیس) پیش از آنکه گنوسیها آن را اقتباس کرده و اصلاح کنند، به طور گسترده و برجسته در جهان باستان مورد بحث قرار میگرفت. احتمالاً این مفهوم بیشترین ارتباط را با افلاطون، که چندین قرن قبل از ظهور اولیه عرفان میزیست، داشته است. امروزه، کلمه یونانی باستان گنوسیس معمولاً به عنوان "دانش" ترجمه میشود، اما برای افلاطون و کسانی که پس از او آمدند، این اصطلاح فقط به یک نوع خاص از دانش اشاره دارد، نه به عنوان یک کل. "گنوسیس" به معنای دانش واقعی روزمره و عادی نبود. همچنین به معنای شناخت شخصی کسی نبود. در عوض، به بینش شهودی ویژهای در مورد جوهره نهایی چیزی اشاره داشت. عرفان فراتر از آنچه حواس میتوانستند درک کنند، بود و فقط با تأمل بسیار حساس یا لطف الهی قابل دستیابی بود. [2][3]
(در فلسفه اسلامی مخصوصا سهروردی این غنوص را به عنوان علم حضوری ترجمه کرد و آن را برتر از علم حصولی که استدلالی و مفهومی و مبتنی بر تجربهست قرار داد.)
دین یهود در آن دوره نیز تأکید قابل توجهی بر نوع مشابهی از دانش داشت. به عنوان مثال، همانطور که حکمت سلیمان ، کتابی از کتاب مقدس که در قرن اول قبل از میلاد نوشته شده است، درباره خدا میگوید: «شناخت تو عدالت کامل است و شناخت قدرت تو ریشه جاودانگی است.» [4]
به اصطلاح «ادیان رمزآلود»(میستیریوم) که در سراسر امپراتوری روم در قرنها پیش از ظهور غنوصیان رونق داشتند، ادعا میکردند که گنوسیس(علم حضوری) موهبتی است که تازهواردان آنها دریافت میکنند. این امر تازهواردان آنها را از مردم عادی به اعضای نخبگان معنوی تبدیل میکرد. ادیان رمزآلود، افلاطون و دینداری یهودی تا حد زیادی در این نکته توافق داشتند: گنوسیس یا معادل آن فقط در دسترس اشراف معنویت بود. [5]
گنوسیس در بین غنوصیان
گنوسیها با این نکته موافق بودند، اما آنها با تأکید بیشتر بر این نکته، تا آنجا پیش رفتند که خود را «گنوسی» یا «کسانی که دارای گنوسیس هستند» مینامیدند. نام آنها راهی برای اعلام این نکته به دیگران بود که «ما نخبگان معنوی واقعی هستیم».
وقتی غنوصیان از کلمه «گنوسیس» استفاده میکردند، به چیزی اشاره میکردند که به طور قابل توجهی با کاربردهای اولیه این کلمه همپوشانی داشت، اما به دلیل جایگاه آن در اسطورهها و جهانبینی ضدکیهانی آنها، سایههای معنایی تا حدودی متفاوت و اضافی نیز داشت . برای آنها، گنوسیس درک این بود که فرد واقعاً به این دنیای بیمعنی تعلق ندارد، بلکه به دنیایی الهی تعلق دارد که کاملاً متفاوت و جدا از آن است. [6]
با این حال، این صرفاً یک درک عقلانی نبود. این بهشت ( پلروما یا «کامل بودن») باید مستقیماً از طریق وجد عرفانی(خلسه) تجربه میشد. [7] همانطور که هانس یوناس میگوید، عرفان «یک وضعیت طبیعی نبود» [8] - در واقع، کاملاً ضد طبیعی بود. تواناییهای ادراکی و شناختی عادی انسان هرگز نمیتوانستند آن را کشف کنند. فقط روح آسمانی درون خود میتوانست این کار را انجام دهد، و این به معنای فراتر رفتن از جهان و هر آنچه در آن است، بود. خود سرانجام خود را آنطور که واقعاً بود درک کرد و از طریق آن خودشناسی بنیادی، از هرگونه شرایط زمینی و رنج تحقیرآمیز و بیمعنی که با آنها همراه بود، رهایی یافت. [9] به نقل از کتاب غنوصی توماس (که نباید با انجیل توماس اشتباه گرفته شود )، «کسانی که خود را نشناختهاند، هیچ چیز را نشناختهاند، اما کسانی که خود را شناختهاند، از قبل به عمق همه چیز پی بردهاند.» [10] و به قول تئودوتوس، معلم غنوصی والنتینیایی، «با این حال، تنها غسل تعمید نیست که انسان را آزاد میکند، بلکه دانش [عرفان-گنوسیس] نیز آزاد میکند: ما که بودیم، چه شدهایم، کجا بودیم، به کجا رسیدهایم، از کجا مراقبت میکنیم، تولد چیست و تولد دوباره چیست.» [11]
تجربه گنوسیس وسیله تعیینکنندهای بود که از طریق آن رستگاری حاصل میشد - نه اعتقاد به عقاید، رعایت مقدسات، انجام رفتار اخلاقی، اطاعت از سلسله مراتب کلیسا، یا هر چیز دیگری که در نهایت فقط مربوط به گفتار و اعمال بیرونی بود و بنابراین به دنیای دنیوی تعلق داشت نه به دنیای الهی. انجیل غنوصی فیلیپ تاسف میخورد که بسیاری از مردم «به آب [غسل تعمید] فرو میروند و بدون دریافت چیزی بالا میآیند.» [12] و کتاب اسرار غنوصی یعقوب همین مطلب را با عبارات مثبت و نه با عبارات منفی بیان میکند: «گنوسیس، چگونگی کسب پادشاهی آسمان برای خودتان است.» [13]
اما گنوسیس چیزی بیش از وسیلهی رستگاری بود: خودِ رستگاری بود . لازم نبود کسی تا پس از مرگ منتظر بماند تا رستگار شود. میتوانست در حالی که هنوز زنده بود، از درون رستگار شود، هرچند آن لحظات رستگاری مطمئناً چیزهای نادر و زودگذری بودند. همانطور که رسالهی غنوصی دربارهی رستگاری میگوید: «حالت پراکندگی و اسارت را رها کن، آنگاه رستاخیز را خواهی داشت.» [14]
همه، یا حداقل تقریباً همه، گروههای مسیحی قرن دوم موافق بودند که مسیح به زمین آمده است تا رستگاری را برای مردم به ارمغان بیاورد. اما آنها به شدت بر سر اینکه پیام و اعمال عیسی که رستگاری را ممکن میسازد دقیقاً چه بوده است، اختلاف نظر داشتند. برای گنوسیها، هدف مأموریت مسیح بر روی زمین این بود که مردم را از طریق آموزههایش - که چیزی شبیه به بقایای گنوسی بود و میتوانست به عنوان مجموعهای از سرنخها برای کمک به فرد در یافتن گنوسی برای خودش استفاده شود - و از طریق اثبات جاودانگی روح با زنده ماندن پس از مرگ بدن انسانیاش، به سمت گنوسی سوق دهد. (برای اطلاعات بیشتر در این مورد به عیسی مسیح در گنوسی مراجعه کنید.) عیسی یک موجود کاملاً منحصر به فرد نبود، بلکه الگویی برای دیگران بود تا به آن تمایل داشته باشند - تا به گنوسی دست یابند و از این طریق با خدا و مسیح متحد شوند. طبق انجیل فیلیپ ، گنوسی موفق «دیگر یک مسیحی نیست، بلکه یک مسیح است.» [15]
سیاست نجات
دیدگاه گنوسی در مورد رستگاری به شدت مورد مخالفت گروه دیگری از مسیحیان اولیه قرار گرفت: به اصطلاح «پروتوارتدکسها» که «مسیحیت» امروزی از آنها نشأت گرفته است (شامل انواع کاتولیک، پروتستان و ارتدکس شرقی).
برای پروتو-ارتدوکسها، رستگاری چیزی نبود که در روح یک فرد، هر زمان که آن فرد یک تجربه عرفانی داشت، رخ دهد. در عوض، رستگاری برای همه مسیحیان واقعی به صورت جمعی در تاریخ نامعلومی در آینده رخ میدهد، زمانی که بدنهای آنها از مردگان برخیزانیده میشود(روز قیامت که همه مردهها از قبر بیرون میآیند)، درست همانطور که پروتو-ارتدوکسها معتقد بودند که بدن عیسی چنین بوده است.(آنها معتقد بودند که عیسی مسیح بعد از مصلوبشدن زنده شد و به آسمان رفت و این بازگشت اول مسیح بود و بازگشت دوم مسیح هم که بزودی رخ میدهد برقراری دوباره ملکوت خدا توسط مسیح با لشکریان آسمانی خدا بعد از شکست شیطان در آرماگدونست.) [16][17] علاوه بر این، این رستگاری مبتنی بر گنوسیس(علم حضوری) یا هیچ نشانه دیگری از بلوغ معنوی درونی نخواهد بود، بلکه بر اساس معیارهای اجتماعی بیرونی است: آیا این فرد ادعای مسیحی بودن دارد؟ آیا حاضر است شهادت را بپذیرد؟ آیا غسل تعمید داده شده است؟ آیا از روحانیت اطاعت میکند؟ و غیره. [18]
هم گنوستیکها و هم پروتو-ارتدوکسها میتوانستند برای توجیه دیدگاههای خود به نوشتههای مورد علاقهی متقابل منسوب به رسولان پولس و یوحنا اشاره کنند. [19] و هر دو اردوگاه ادعا میکردند که آموزههایشان از بزرگترین چهرههای درخشان در میان اولین پیروان عیسی به آنها منتقل شده است و بنابراین مهر مرجعیت رسولی را بر خود دارند.
اما آنها داستانهای متفاوتی در مورد روش انتقال این آموزهها از نسلی به نسل دیگر تعریف میکردند، داستانهایی که با تفاوتهای بزرگتر بین جهانبینیهای آنها مطابقت داشت. برای پروتو-ارتدوکسها، آموزههای واقعی حواریون از طریق جانشینی متصدیان مناصب نهادی خاص به آنها به ارث رسیده بود: اسقف فلانی آنها را از اسقف «اسم او چیست؟» گرفته بود، که به نوبه خود آنها را از پطرس رسول گرفته بود، که طبیعتاً آنها را از خود عیسی گرفته بود، و امثال اینها. آنها این معیار را «قاعده ایمان» مینامیدند.(همین چیزی که ما بهعنوان حدیث میشناسیم که فلانی از فلانی اون از فلانی و او هم از امام و یا پیامبر شنیده که پیامبر یا امام گفت. دقیقا همین رو ما در مسیحیت جریان اصلی هم داریم و برای همین قدیسان مسیحی مقام بالایی دارن.) [20] با این حال، غنوصیان ادعا میکردند که آموزههای خودشان توسط مسیح و دیگر چهرههای کتاب مقدس از طریق وحی مستقیم به افراد دارای پیشرفت معنوی ارائه شده است. هیچ واسطه نهادی لازم نبود.(یعنی فلانی از فلانی از بهمانی و او از پیامبر نشنیده بلکه خودش اینها را از خود مسیح شنیده که بهش گفته.) [21]
این اختلافات بین غنوصیان و پروتو-ارتدوکسها بر سر ماهیت رستگاری و مرجعیت معنوی، اختلافات آکادمیک خشک و بیروح نبودند. این اختلافات با جاهطلبیهای اجتماعی دو گروه در سیاستهای کلیسای اولیه مسیحی همراه بود. غنوصیان معتقد بودند که کلیسای واقعی از کسانی تشکیل شده است که دارای گنوسیس هستند، و این امر پروتو-ارتدوکسها را به مدعیان اقتدارگرا و نامشروع تبدیل میکرد. در همین حال، پروتو-ارتدوکسها معتقد بودند که کلیسای واقعی از کسانی تشکیل شده است که از روحانیون اطاعت میکنند - که منظور آنها به طور خاص روحانیون پروتو-ارتدوکس بود - و غنوصیان را به عنوان خرابکارانی متکبر و فریبخورده معرفی میکردند. [22]
بنابراین، برای مثال، مکاشفه غنوصی پطرس، پیروان کلیسای ارتدکس اولیه را «کانالهای خشک»(یعنی آب یا دانش از مسیح ندارن) مینامد که «خود را «اسقف» و همچنین «شماس»(ملاهای کلیساهای کوچک) مینامند، گویی اقتدار خود را از خدا دریافت کردهاند»، اما در واقع «کور و کر» و «بدون ادراک» هستند. [23] اسقف ایرنائوس از لیون، یکی از قهرمانان برجسته ارتدکس اولیه هم این وسط وارد شد، به نوبه خود، غنوصیان را «دزد و راهزن... افراد دروغگو، اغواگر شیطانی و ریاکار» توصیف کرد. [24] همکار ارتدکس اولیه ایرنائوس، اسقف ایگناتیوس از انطاکیه، بر این اساس از همه مسیحیان خواست: «هیچ کس نباید بدون اسقف کاری در رابطه با کلیسا انجام دهد... پیوستن به اسقف به معنای پیوستن به کلیسا است؛ جدا شدن از اسقف نه تنها به معنای جدا شدن از کلیسا، بلکه از خود خداست.» [25]
اما این تأکید بر اطاعت بیقید و شرط از روحانیت، مشکلی را برای پیروان پروتو-ارتدوکس ایجاد میکرد: در مواردی که خود روحانیان «بدعتگذار» بودند، همانطور که اغلب در قرنهای اول پس از مرگ عیسی چنین بود، چه باید میکردند؟ برای رفع این مشکل، آنها شروع به تعقیب، حذف و جایگزینی سیستماتیک هر یک از اعضای روحانیت کردند که با آنها موافق نبودند تا موضع آنها در مورد مرجعیت معنوی منسجم باشد. [26] به عنوان مثال، ایرنائوس، اسقف ویکتور روم در اواخر قرن دوم را وادار کرد تا فلورینوس، کشیش خود را به دلیل گنوسی بودن اخراج کند. [27]
همچنان که پیروان کلیسای اولیه ارتدکس در کلیسای اولیه قدرتمندتر میشدند، یکی از دو فرقه اصلی عرفانی اولیه ، والنتینیها ، سعی کردند با پیروان کلیسای اولیه ارتدکس سازش و صلح کنند تا مسیحیان را متحد کرده و جایگاهی برای خود در جامعه وسیعتر مسیحی حفظ کنند. آنها این ایده را مطرح کردند که اگرچه گنوسیس برتر از ایمان صرف (به یونانی pistis) است، ایمان پایینترین مخرج مشترک چیزی است که یک مسیحی را مسیحی میکند. همه کسانی که ایمان داشتند ( pistoi ، "مؤمنان") اساساً بخشی از یک گروه بودند و قاطعانه از کسانی که ایمان نداشتند (apistoi ، "کافران") جدا بودند . تئودوتوس، معلم والنتینی، گفت: ایمان مانند افقی است که آسمان را از زمین جدا میکند. [28] انجیل فیلیپ نیز با این نظر موافق بود: گفته شده است که همه کسانی که ایمان داشتند، صرف نظر از تفاوتهایشان، "زندگی را یافتهاند". [29] متن دیگری از والنتینی، انجیل حقیقت ، چنین استدلال میکند که «ایمان آمد، تفرقه را از بین برد و گرمای سرشار عشق را به ارمغان آورد.»(خلاصه اینکه گفتن مومنین باید از ملایان مسیحی تبعیت کنن و این کافی هست برای مسیحی بودن.) [30]
اما اشتیاق والنتینیها برای عشق و هماهنگی، حریف قدرت بیرحم نشد. ارتدوکسهای اولیه به آنچه میخواستند رسیدند، و از آن زمان تاکنون، آنها و فرزندانشان، به جای گنوسیها یا هر کس دیگری، به طور قاطع توانستهاند «مسیحیت» را تعریف کنند.
References:
[1] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press.
[2] Markschies, Christoph. 2003. Gnosis: An Introduction. Translated by John Bowden. T & T Clark. p. 1-3.
[3] Lewis, Nicola Denzey. 2013. Introduction to “Gnosticism:” Ancient Voices, Christian Worlds. Oxford University Press. p. 12-13.
[4] Markschies, Christoph. 2003. Gnosis: An Introduction. Translated by John Bowden. T & T Clark. p. 3-4.
[5] Ibid. p. 4-5.
[6] Lewis, Nicola Denzey. 2013. Introduction to “Gnosticism:” Ancient Voices, Christian Worlds. Oxford University Press. p. 12-13.
[7] Ibid.
[8] Jonas, Hans. 2001. The Gnostic Religion: The Message of the Alien God and the Beginnings of Christianity. Beacon Press. p. 34.
[9] Ibid. p. 34-35.
[10] Turner, John D., and Marvin Meyer. 2008. “The Book of Thomas.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 239.
[11] Thomassen, Einar. 2008. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” Brill. p. 136.
[12] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 104-105.
[13] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Secret Book of James.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 27.
[14] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press. p. 117.
[15] Thomassen, Einar. 2008. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” Brill. p. 343.
[16] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press. p. 117.
[17] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 169.
[18] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 104-105.
[19] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 162-165.
[20] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press. p. 122.
[21] Ibid. p. 70-71.
[22] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 105-106.
[23] Ehrman, Bart. 2003. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 185-186.
[24] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 105-106.
[25] Ibid. p. 105.
[26] Ehrman, Bart. 2003. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 143.
[27] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press. p. 123.
[28] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 133-134.
[29] Ibid.
[30] Thomassen, Einar, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Truth.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 44.