فصل هفتم
سرمایه کارل مارکس

فردریش انگلس در مدح کارل مارکس گفت : «مارکس، بیش از هر چیز، انقلابی بود که هدف بزرگش در زندگی، همکاری، به هر طریقی، در سرنگونی جامعه سرمایهداری و نهادهای حکومتیِ ایجاد شده توسط آن بود.» با این کلمات، همکار، شاگرد و نزدیکترین دوست مارکس، نیروی محرکه زندگی این شورشی اجتماعی مشهور را به طور خلاصه بیان کرد.
مارکس در عصری پرآشوب متولد شد. فضا آکنده از شورش و اضطراب بود. خاطره انقلاب فرانسه هنوز تازه بود و انقلابی دیگر قریبالوقوع. ده سال بعدی با تلخی، نارضایتی و انتقاد گسترده عمومی از دولت موجود مشخص شد. در سال ۱۸۴۸، این روحیه به نیروی انفجاری تبدیل شد و انقلابهایی در سراسر اروپا رخ داد. حتی در انگلستان، جنبشی از طبقه کارگر ظهور کرد که خواستار مشارکت سیاسی و تهدید دولت موجود بود. فشار در همه جا برای کاهش بدرفتاری ناشی از دکترین جدید کار و از بین بردن بقایای فئودالیسم وجود داشت. این زمان به ویژه برای تمایلات خرابکارانه و ضد کلیسایی کارل مارکس مناسب بود.
مارکس جوان در بن و برلین حقوق و فلسفه را با هدف دستیابی به کرسی استادی آموخت، اما دیدگاههای عجیب و غریب او مانع از آن شد که حرفه روزنامهنگاری را دنبال کند. در سال ۱۸۴۲، یک نشریه جدید به نام «راینیشه سایتونگ» تأسیس شد و مارکس اولین دبیر و به زودی سردبیر آن شد. به دلیل حملات مکرر به دولت پروس و گرایشهای عموماً افراطی آن، انتشار این روزنامه پس از کمی بیش از یک سال متوقف شد.
مارکس برای مطالعه سوسیالیسم و نوشتن برای مجله کوتاه مدت دیگری به نام « سالنامه فرانسوی-آلمانی» به پاریس نقل مکان کرد، جایی که با مهمترین نمایندگان اندیشه سوسیالیستی و کمونیستی آشنا شد. مهمترین رویداد در زندگی و آینده او، آغاز دوستی مادام العمر او با فریدریش انگلس، یک همکار نسبتاً ثروتمند آلمانی، پسر صاحب یک کارخانه پنبهریسی و مانند مارکس، حامی آرمانهای سوسیالیستی بود. انگلس در سال ۱۸۴۵ با انتشار «وضعیت طبقات کارگر در انگلستان» پایه و اساس کتاب «سرمایه » مارکس را بنا نهاد.
همچنان که مارکس به تحریک علیه دولت پروس ادامه میداد، مقامات فرانسوی او را به عنوان یک بیگانه ناخواسته اخراج کردند. او به بروکسل پناه برد، جایی که سه سال در آنجا ماند، سپس مدت کوتاهی به آلمان بازگشت. او دوباره تبعید شد، سپس در طول انقلاب ۱۸۴۸ به پاریس بازگشت. در آن سال، با همکاری انگلس، جزوه معروف خود، «کمونیست آشکار»، یکی از رادیکالترین، تأثیرگذارترین و بسیار خشونتآمیزترین آثار ادبی که تاکنون به چاپ رسیده است را نوشت و منتشر کرد. این جزوه با فریادی برای انقلاب به پایان میرسد:
«کمونیستها پنهان کردن دیدگاهها و نیات خود را سطحی میدانند. آنها آشکارا اعلام میکنند که اهدافشان تنها با استفاده از خشونت برای سرنگونی کل نظم اجتماعی معاصر قابل دستیابی است. بگذارید طبقات حاکم در برابر انقلاب کمونیستی بلرزند. کارگران چیزی جز زنجیرهایشان برای از دست دادن ندارند. آنها تمام دنیا را به دست میآورند. پس، کارگران جهان متحد شوید!»
مارکس هر جا که میرفت، فوقالعاده فعال و پرخاشگر بود، جنبشهای کارگری را سازماندهی میکرد، روزنامههای کمونیستی را سردبیری میکرد و شورشها را دامن میزد.
وخامت انقلابهای اروپایی ۱۸۴۸-۱۸۴۹، دنیا را برای مارکس تنگتر کرد. او در تابستان ۱۸۴۹ در سن سی و یک سالگی به انگلستان مهاجرت کرد و بقیه عمر خود را در لندن گذراند. او پیش از آن با جنی فون وستفالن ، دختر یک مقام پروسی، ازدواج کرده بود و نزدیک به چهل سال شریک وفادار او باقی ماند و دوران فقر شدید، محرومیت و بدبختی را با او گذراند. از شش فرزند آنها، تنها سه فرزند زنده ماندند؛ دو نفر خودکشی کردند. بدون شک، سه سال سختی شدید، دیدگاههای مارکس را تحت تأثیر قرار داد و مسئول کینه و تلخی در نوشتههای اوست. تنها کمک مالی، گاهی اوقات، از سوی فریدریش انگلس، خانواده مارکس را از گرسنگی نجات داد. تنها درآمد مارکس یک پوند در هفته از نیویورک تریبون و گاهی اوقات حقالزحمه برای نوشتن مقالات کوتاه بود.
با وجود بدبختی، طلبکاران بیوقفه، بیماری و نیازی که دائماً او را در منطقه کثیف سوهو لندن احاطه کرده بود، او مانند همیشه، سال به سال در پیشرفت خود در آرمانهای سوسیالیستی خستگیناپذیر بود. او روزانه تا شانزده ساعت به موزه بریتانیا میرفت و مقادیر زیادی از مطالب را برای کارش که عنوان « سرمایه » را داشت، جمعآوری میکرد. بدون احتساب وقفههای ناشی از کارهای دیگر و بیماری، تکمیل این کتاب بیش از هجده سال طول کشید. انگلس، که در این مدت از خانواده مارکس حمایت میکرد، از تکمیل کتاب ناامید شد و گفت: «روزی که نسخه خطی برای چاپ برود، من مست خواهم شد.» او و مارکس از آن به عنوان «آن کتاب لعنتی» یاد میکردند. مارکس اعتراف کرد که این «یک کابوس واقعی» بود.
مهمترین رویداد زندگی مارکس در این سالها، تأسیس اولین بینالملل کارگران در سال ۱۸۶۴ بود که اکنون با نام بینالملل اول شناخته میشود. این تلاشی برای گرد هم آوردن طبقات کارگر کل جهان در یک انجمن بینالمللی بود. اگرچه مارکس رسماً بازنشسته شد، اما نیروی محرکه پشت پرده بود و بیشتر اسناد، خطابهها، اساسنامه و برنامه انجمن را نوشت. با این حال، اختلافات داخلی، رقابت برای ریاست و درگیری که انجمن پس از شورش ناکام پاریس در سال ۱۸۷۱ درگیر آن شد، منجر به انحلال آن شد. پس از آن، بینالملل دوم، به نمایندگی از گروههای سوسیالیست غربی، و سپس بینالملل سوم یا کمینترن ، برای جهان کمونیست، تشکیل شد.
سرانجام، دوره نگارش «سرمایه» به پایان رسید. در اواخر سال ۱۸۶۶، نسخه خطی بخش اول به هامبورگ ارسال شد . اوایل سال بعد، کتاب چاپی به زبان آلمانی از چاپخانه بیرون آمد. ترجمه انگلیسی آن تقریباً بیست سال منتشر نشد. اولین ترجمه به زبان دیگر، با توجه به وقایع آینده، در سال ۱۸۷۲ به زبان روسی انجام شد.
انگلستان در زمان مارکس، نمایشگاه اصلی عملکرد نظام سرمایهداری بود. بنابراین، تقریباً تمام مثالهایی که نظریههای اقتصادی او را نشان میدادند، از آن پادشاهی گرفته شده بودند. این مثالها وحشتناک بودند، زیرا سازمان سرمایهداری در اواسط دوران ویکتوریا در آنجا در بدترین حالت خود بود و شرایط اجتماعی در میان کارگران کارخانه به طرز غیرقابل توصیفی ضعیف بود. مارکس با تکیه بر تحقیقات خود بر اساس گزارشهای رسمی بازرسان دولتی، حقایق را به طور دقیق در کتاب سرمایه ارائه کرد. زنان قایقها را با طنابهایی که به دور شانههایشان بسته شده بود، در کانالها میکشیدند. زنان مانند حیوانات باربر به واگنها بسته میشدند تا زغال سنگ را از معادن بریتانیا بیرون بیاورند. کودکان در سن نه یا ده سالگی، به مدت پانزده ساعت در روز در کارخانههای نساجی کار میکردند. وقتی شیفتهای کاری در شب فرا میرسید، تختهایی که کودکان در آنها میخوابیدند همیشه گرم بود و هرگز سرد نمیشد. آنها به نوبت استفاده میشدند. سل و سایر بیماریهای ناشی از شرایط شلوغ شیوع پیدا میکرد و آنها را به میزان بالایی میکشت.
اعتراضات علیه این شرایط وحشتناک به هیچ وجه محدود به مارکس نبود. نویسندگان حساس و انساندوستی مانند چارلز دیکنز، جان راسکین و توماس کارلایل با شور و اشتیاق نوشتند و خواستار اصلاحات شدند. سرانجام پارلمان برای تصویب قانون اصلاحات به حرکت درآمد.
مارکس اغلب به توضیح علمی خود از مسائل اقتصادی و اجتماعی میبالید. همانطور که انگلس گفت: «همانطور که داروین قانون تکامل را در طبیعت ارگانیک کشف کرد، مارکس نیز قانون تکامل را در تاریخ بشر کشف کرد.» مارکس اظهار داشت که پدیدههای اقتصادی «میتوانند با دقتی که مختص علوم طبیعی است مشاهده و ثبت شوند.» او مرتباً به آثار زیستشناسان، شیمیدانان و فیزیکدانان (طبیعتگرایان) اشاره میکرد و آشکارا امیدوار بود که «داروین جامعهشناسی» یا شاید «نیوتن اقتصاد» شود. مارکس با تحلیل علمی جامعه معتقد بود که کشف کرده است چگونه میتوان جهان سرمایهداری را به یک جهان اجتماعی تبدیل کرد.
روش «علمی» مارکس سهم بسزایی در درک گسترده او داشت، زیرا ایده تکامل در همه زمینهها، تخیل قرن نوزدهم را به خود مشغول کرده بود. او نظریه تضاد تاریخی خود را به نظریه تکامل داروین پیوند داد و بدین ترتیب به دیدگاههای خود اعتبار بخشید و در عین حال، آنها را، به اعتقاد خود، غیرقابل انکار ساخت.
از نظر مارکس و پیروانش، سهم عمیق او در مطالعه اقتصاد، تاریخ و سایر علوم اجتماعی، پیشرفت آموزهای بود که او آن را «ماتریالیسم دیالکتیکی» مینامید. این اصطلاح نسبتاً مبهم و دشوارفهم است، اگرچه در نوشتههای قبلی به طور کامل توضیح داده شده است. کاپیتال از این نظریه به تفصیل استفاده میکند.
مارکس روش دیالکتیکی را از فیلسوف آلمانی هگل اقتباس کرد ، که اساساً بیان میکند همه چیز در جهان در حال تغییر مداوم است. پیشرفت از طریق تعامل نیروهای متضاد حاصل میشود. به عنوان مثال، سیستم استعماری بریتانیا با انقلاب آمریکا درگیر شد که منجر به ایجاد ایالات متحده شد. همانطور که لاسکی بیان کرد ، "قانون زندگی، تجربه تضادها است و از آنها رشد حاصل میشود."
این مقدمه مارکس را به تدوین نظریه «ماتریالیسم تاریخی» یا «تفسیر اقتصادی تاریخ» سوق داد. مارکس و انگلس در استدلال خود گفتند: «تاریخ تمام جوامع امروزی، تاریخ مبارزات طبقاتی است؛ آزاد و برده، اشرافزاده و عامی، ارباب و برده، سرکارگر و کارگر روزمزد؛ خلاصه، ستمگر و ستمدیده در مقابل یکدیگر ایستادهاند و در جنگ دائمی هستند.»
انگلس در ستایش مارکس گفت:
«او حقیقت سادهای را که در زیر «علفهای هرز» فکری پنهان بود، کشف کرد، یعنی اینکه انسانها باید قبل از هر چیز، غذا، نوشیدنی، پوشاک و سرپناه به دست آورند تا از سیاست، علم، هنر، دین و غیره لذت ببرند. این بدان معناست که تولید مایحتاج زندگی و مرحله فعلی پیشرفت اقتصادی یک ملت یا یک دوره زمانی، پایه و اساسی است که دولت دیدگاههای قانونی خود و ایدههای هنری و مذهبی متخصصان را بر آن بنا کرده است.»
خلاصه اینکه، مبارزه برای غذا و سرپناه، مبارزهای بسیار قدرتمند است که هر چیز دیگری را در امور انسانی تعیین میکند.
به گفته مارکس، تاریخ بشر قبل از هر چیز داستان استثمار یک طبقه توسط طبقه دیگر است. در دوران ماقبل تاریخ، جامعه قبیلهای یا بیطبقه وجود داشت. مارکس میگوید در دوران تاریخی، «طبقات شکل گرفتند و تودههای جمعیت انسانی ابتدا برده شدند، سپس خدمتگزار (دولت فئودالی) و سپس بردههای مزدی که مالک هیچ چیز نبودند (دوران سرمایهداری).» مارکس با به کارگیری نظریه «ماتریالیسم دیالکتیکی»، متقاعد شد که گام اجتنابناپذیر بعدی، شورش کارگران و «دیکتاتوری طبقه خودساخته» است و به دنبال آن مالکیت کمونیستی و بازگشت به جامعه بیطبقه.
مارکس در کتاب سرمایه، استدلال خود را علیه نظام سرمایهداری بسط داد و از نظر خود نشان داد که نابودی و محو نهایی آن اجتنابناپذیر است. در اینجا، او چیزی را تدوین کرد که کمونیستها عموماً آن را دومین و مهمترین سهم او در علوم اجتماعی میدانند: نظریه ارزش کار. این نیز در اصل نظریه خود مارکس نبود. او با پیروی از اقتصاددانان بزرگتر خود، آدام اسمیت و دیوید ریکاردو، اظهار داشت که کار منبع تمام ارزشها است. مارکس به نقل از بنجامین فرانکلین اشاره کرد که یک قرن پیش گفته بود: «تجارت چیزی جز مبادله کار با کار نیست. ارزش همه چیز با کار سنجیده میشود.» او از اسمیت تعریف سرمایه را به عنوان «مقدار معینی از کار که جمع شده و ذخیره شده است» وام گرفت. ریکاردو همچنین پیشنهاد کرد که قیمت و ارزش هر کالایی باید با میزان کار درگیر تعیین شود.
مارکس این اظهارات را به عنوان معیارهایی برای ساختن نظریه ارزش اضافی خود در نظر گرفت. او ابتدا آنها را در مقاله نقد اقتصاد سیاسی (1859) بیان کرد، سپس آنها را پالایش کرد و شکل اصلاحشده را در کتاب سرمایه خود ارائه داد. از آنجایی که کارگر چیزی ندارد، فقط یک کالا برای فروش دارد - نیروی کارش. برای جلوگیری از گرسنگی، باید آن را بفروشد. طبق سیستم اقتصادی حاکم، کارفرما این کالا را با کمترین قیمت ممکن میخرد. بنابراین، ارزش واقعی نیروی کار بسیار بیشتر از دستمزد پرداخت شده است. کارگری که روزانه چهار شیلینگ از کارفرمایش دریافت میکند، در واقع این مبلغ را در شش ساعت به دست میآورد، اما موظف است ده ساعت کار کند. بنابراین، صاحب سرمایه این چهار ساعت اضافی را از کارگر میدزدد. با این توضیح، سود، بهره پول و اوراق بهادار، اجاره و موارد مشابه، همگی از ارزش نیروی کار اضافی دزدیده شده از کارگران ناشی میشوند. بنابراین، میتوانیم منطقاً نتیجه بگیریم که سیستم سرمایهداری چیزی جز یک روش شیطانی نیست که برای استثمار و غارت طبقه کارگر طراحی شده است.
اگرچه نظریههای ارزش و ارزش اضافی مارکس برای تبلیغات و تهییج ارزشمند بودند، اما اقتصاددانان اکنون عموماً آنها را نادرست و بیاهمیت میدانند. یکی از عواملی که آنها را به رد آنها سوق داد، استفاده روزافزون از ماشینهایی بود که مقادیر بسیار متنوعی از نیروی کار مورد نیاز برای کالاهای مختلف را تولید میکنند. فریهوف استدلال کرد : «یک شیمیدان یک کشف در مورد حاصلخیزی خاک انجام میدهد و تولید ده میلیون کارگر کشاورزی را صد برابر میکند. بنابراین، این شیمیدان است که نیروی مولد را ایجاد کرده است.» منتقد دیگری این نظریه را با این جمله رد کرد: «مردم برای مروارید غواصی میکنند زیرا آنها ارزشمند هستند. مرواریدها به این دلیل ارزشمند نیستند که مردم برای آنها غواصی میکنند.» مارکس اعلام نکرد که علم، فناوری، هنر یا سازمان چیزی به ارزشها و قیمتها اضافه میکنند.
در واقع، اقتصاددانان علیرغم دو قرن تفکر و نگارش در مورد این موضوع، هرگز بر سر روشی برای اندازهگیری ارزش به توافق نرسیدهاند. به نظر میرسد تقاضا و مطلوبیت، پذیرفتهشدهترین معیارها هستند. همانطور که بارزون اظهار داشت ، «اقتصاد مدرن نظریه مارکس را ویران کرده است، اما یک نظریه علمی برای جایگزینی آن ارائه نکرده است.»
نظریه ارزش اضافی مارکس، او را به گام بعدی در تحمیل خود هدایت کرد. برای مقابله با رقابت وحشیانه، هر سرمایهدار تلاش میکند تا ارزش اضافی بیشتری را از طرق مختلف، مانند افزایش ساعات کار، کاهش دستمزدها یا استفاده از روش «کشش کار» استخراج کند . او از ماشینآلات بیشتری برای کاهش نیروی کار و افزایش سرعت تولید استفاده میکند. با استفاده از ماشینآلاتی که به قدرت بدنی کمتری برای کار نیاز دارند، میتوان مردان را با نیروی کار ارزانتر زنان و کودکان جایگزین کرد. مارکس نتیجه را به شرح زیر توصیف میکند:
آنها کار را به بخشی از وجود انسان تبدیل میکنند، او را به سطح یک قطعه ماشینآلات زائد تقلیل میدهند، هر گونه زیبایی باقیمانده در کار او را از بین میبرند و آن را به یک کار طاقتفرسا و نفرتانگیز تقلیل میدهند. آنها به همان نسبت که علم به عنوان یک نیروی مستقل در آن کار حضور دارد، نیروهای فکری فرآیند کار را از او میگیرند. آنها شرایطی را که در آن کار میکند تحریف میکنند و او را در فرآیند کار در معرض استبدادی قرار میدهند که برای فرومایگیاش بسیار نفرتانگیز است. آنها زندگی او را به زمان کار تبدیل میکنند و همسر و فرزندش را زیر چرخهای مجسمه سرمایه میکشند.
بنابراین، مارکس اصرار دارد که استفاده از ماشینآلات برای سرعت بخشیدن و افزایش تولید نه تنها سرنوشت کارگر را آسانتر نمیکند، بلکه اثرات مضری مانند ایجاد بیکاری، افزایش تولید کالاها فراتر از مقدار مورد نیاز و از بین بردن لذت کارگر از کارش را نیز به همراه دارد. مارکس در ادامه میگوید:
«ماشینآلات مؤثرترین سلاح برای سرکوب اعتصابات هستند، که شورشهای دورهای طبقه کارگر علیه قدرت مطلق سرمایه هستند... موتور بخار، از همان ابتدا، دشمنی بود که سرمایهدار را قادر ساخت تا خواستههای فزاینده کارگرانی را که سیستم کارخانهای تازه متولد شده را با بحران تهدید میکردند، زیر پای خود لگدمال کند. میتوان تاریخ کاملی از اختراعاتی که از سال ۱۸۳۰ صرفاً با هدف تأمین سلاحی برای سرمایه در برابر شورشهای طبقه کارگر پدیدار شدهاند، نوشت.»
مارکس با کمی تغییر در نظریه مالتوس، استدلال میکند که رشد جمعیت همیشه مسیر سرمایهداری را دنبال میکند. این سیستم برای دورههای طولانی تولید انبوه، زمانی که صنایع جدید ایجاد میشوند یا صنایع قدیمی احیا میشوند، به یک «ارتش ذخیره صنعتی» نیاز دارد. در طبیعت، نیروی کار مازاد باید دورههای طولانی بیکاری را تحمل کند، و پس از آن بزرگترین نفرین سرمایهداری ظاهر میشود: رکود و وحشت. از آنجایی که به کارگران به سختی به اندازهای دستمزد داده میشود که آنها را زنده نگه دارد، نمیتوانند تمام آنچه کارخانهها تولید میکنند را خریداری کنند. بازارها بیش از حد شلوغ میشوند، نیروی کار کاهش مییابد و رکود شدیدی به دنبال آن میآید.
سرمایهدار برای یافتن بازار فروش برای انبوه کالاهای انباشتهشده در انبارهایش، به بازارهای خارجی روی میآورد و تلاش میکند بازارهایی در کشورهای توسعهنیافته پیدا کند تا کالاهایی را که کارگرانش توانایی خرید آنها را ندارند، به خارج از کشور ارسال کند. این تلاش، همراه با جستجوی مواد اولیهای که کارخانههایش را قادر میسازد بدون وقفه به کار خود ادامه دهند، منجر به درگیریهای بینالمللی و جنگهای استعماری میشود.
مارکس معتقد بود که نتیجه نهایی مبارزه و شورش سرمایهداری، افزایش تمرکز و انحصار است، زیرا «یک سرمایهدار همیشه بسیاری را میکشد.» طبقه متوسط هنگامی که سرمایهداران بزرگ، سرمایهداران کوچک را میبلعند، ناپدید میشود. در نهایت، تعداد انگشتشماری از سرمایهداران بزرگ باقی میمانند تا با تودههای مردم خودساخته روبرو شوند. وقتی آن زمان فرا برسد، مردم خودساخته فرصت خود را پیدا میکنند و یکی از واضحترین و بهیادماندنیترین بخشهای کتاب سرمایه، مراحلی را که منجر به حل مشکل میشود، شرح میدهد:
«در حالی که تعداد اشراف سرمایهدار دائماً در حال کاهش است، تعداد فقرا، بیعدالتی، بردگی، انحلال و استثمار به طور متناظر افزایش مییابد. اما در عین حال، خشم طبقه کارگر که تعدادش رو به افزایش است، مطیع، متحد و سازمانیافته توسط همان سازوکار شیوه تولید سرمایهداری است و دائماً در حال افزایش است. انحصار سرمایهداران به مانعی بر سر شیوه تولیدی تبدیل میشود که این شیوه در آن شکوفا شده است. تمرکز ابزار تولید و اجتماعی شدن کار به نقطهای میرسد که برای بقای سرمایهداری نامناسب میشوند. این امر منفجر میشود و ناقوس مرگ مالکیت خصوصی سرمایهداری به صدا در میآید. مالکان سابق، تحت مالکیت سابق قرار میگیرند.»
مبارزه طبقاتی با پیروزی خودساخته به پایان میرسد.
وقتی خودآموختگان کنترل دولت را به دست گرفتند، دیکتاتوری خود را برقرار کردند. با این حال، مارکس پیشبینی کرد که این مرحله «چیزی جز گذار به لغو همه طبقات و ایجاد جامعهای از مردان آزاد و برابر» نیست. او مشخص نکرد که این دیکتاتوری چه مدت دوام خواهد آورد - نکتهای جالب برای بررسی سی و هشت سال روسیه شوروی که در چنگال آهنین سیستمی از اقتدار باقی مانده است که هیچ نشانهای از سست شدن نشان نمیدهد. در واقع، مارکس در توصیف ماهیت جامعه طبقاتی خود کاملاً مبهم است. پس از آنکه دولت نقش آموزشی و سازمانی خود را انجام داد، حکومت از بین خواهد رفت، هیچ قدرت یا ارتباطی وجود نخواهد داشت و صلح و رفاه برای همه حکمفرما خواهد شد. هدف اصلی جامعه «رشد کامل و آزاد هر فرد» خواهد بود. اصل راهنما «به هر کس بر اساس تواناییاش، به هر کس بر اساس نیازهایش» خواهد بود.
بسیاری از منتقدان در مورد ناسازگاری این رویای آرمانشهری زیبا، تضاد درخشان آن با دوران قبل، دوران جنگ طبقاتی خونین و بیرحمانه، اظهار نظر کردهاند. با این حال، همانطور که هالت نوشت :
«جامعه بیطبقه» مارکس به اندازه آسمان ارتدوکس ویکتوریایی مبهم است و اعتماد به نفس و اشتیاق کمی را برمیانگیزد. هنگامی که انقلاب جهانی به عقب رانده شود، یافتن چیزی در استخوانهای خشک مارکسیسم که مردم را به هیجان آورد یا آنها را به استقامت جدید یا تلاشهای جدید سوق دهد، دشوار است.
با این حال، مارکسیسم برای میلیونها نفر از حامیان کمونیست، قدرت مذهب را دارد. با این حال، ماتریالیسم دیالکتیکی میتواند آموزهای برتر از همه آموزههای دیگر باشد. مارکس استدلال میکند که ادیان باستانی، مانند مسیحیت، اعتقاد مثبتی به سرنوشت مقدر شده انسان در زندگی را آموزش میدهند و تسلیم، فروتنی و تحقیر را ستایش میکنند. بنابراین، آنها به عنوان "افیون مردم" عمل میکنند، مردان خودساخته را کور میکنند و آنها را به سوی نابودی سوق میدهند و موانع عظیمی را در مسیر انقلاب قرار میدهند.
مارکس تا چه حد به این موضوع اعتقاد دارد؟ این سوالی است که در طول قرن گذشته ذهن بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی، متکلمان و دیگر نویسندگان و متفکران را به خود مشغول کرده است. در بسیاری از مسائل اساسی، زمان اشتباهات اساسی در نظریهها و پیشبینیهای او را آشکار کرده است و هیچ اقتصاددان غیرمارکسیست نظریههای کار او در مورد ارزش و ارزش اضافی، که یک نکته اساسی در اندیشه مارکسیستی است، را جدی نمیگیرد. در هیچ کشوری تضاد طبقاتی منجر به انقلاب خودساختهای که مارکس پیشبینی کرده بود، نشده است. یکی از مشهورترین پیروان مارکس، سیدنی هوک ، اظهار داشت که این دکترین نیز برای دکترین کمونیستی اساسی است، زیرا او نوشت:
«اگر بتوان با موفقیت واقعیتهای مبارزه طبقاتی را بررسی کرد، آنگاه کل ساختار نظری مارکس فرو میریزد و به زمین میافتد.»
سرمایهداری، حداقل در کشورهای کمتر روشنفکر، مسیری کاملاً مخالف آنچه مارکس پیشبینی کرده بود را طی کرده است. به جای بدبختی، فقر و رنج در میان طبقه کارگر، دقیقاً برعکس آن رخ داده است. اتحادیههای کارگری قدرتمند و مقررات دولتی برای جلوگیری از زیادهرویهای رقابت سرمایهداری و تجاری پدید آمدهاند. اگرچه مارکس «اقتصاددانان، نیکوکاران، انساندوستان، بهبوددهندگان طبقه کارگر، صدقهدهندگان، اعضای جامعه انسانی، طرفداران اعتدال و اصلاحطلبان جستجوگر از هر نوع قابل تصور» را تحقیر میکرد، اما چنین افرادی در کاهش بدترین شرهای سرمایهداری و ایجاد سیستمی با سهولت معقولی که میتوان در هر لحظه از یک نهاد بسیار پیچیده و ساخته دست بشر انتظار داشت، موفق بودهاند. همانطور که در گزارش اخیر قرن بیستم صندوق بینالمللی پول «از میان همه کشورهای بزرگ صنعتی، کشوری که به سرمایهداری خصوصی پایبند بوده است، به هدف سوسیالیستی تأمین رفاه برای همه در یک جامعه بیطبقه، سطحی از رفاه مادی بالاتر از آنچه اکثریت قریب به اتفاق جمعیت جهان میتوانند درک کنند، نزدیکتر شده است.»
مارکس امید زیادی به تضعیف پیوندهای ناسیونالیستی در میان کارگران خودساخته داشت تا حس همبستگی بینالمللی را در میان کارگران در همه جا تقویت کند. شکست این هدف مطلوب با دو جنگ جهانی و شور ناسیونالیستی که در چشمانداز فعلی جهان - هرگز به وضوح در روسیه، چین و سایر کشورهای کمونیستی - نمونهای از آن نیست، نشان داده شده است. طبق قضاوت مارکس، شورش خودساخته ابتدا در صنعتیترین کشورها، مانند انگلستان، آلمان و ایالات متحده، رخ خواهد داد، در حالی که روسیه برای شورش آمادگی کمتری دارد - پیشبینی دیگری که رویدادهای بعدی آن را تأیید نکرده است.
روش دیالکتیکی که مارکس به کار گرفت، تأثیر بسیار قدرتمندی بر مورخان بعدی داشت، اگرچه، همانطور که ویلیام هنری چمبرلین اظهار داشت :
«روش ماتریالیسم تاریخی مارکس، تفاوتهای بارز بین افرادی که در سطح یکسانی از توسعه اقتصادی قرار دارند را در نظر نمیگیرد. مارکس از در نظر گرفتن عوامل حیاتی مانند جنسیت، مذهب و ملیت غفلت ورزید. او اهمیت والای شخصیت انسان را در نظر نگرفت. جای تردید است که آیا میتوان یک رویداد تاریخی واحد را به درستی بر اساس این نظریه توضیح داد.»
با این حال، همانطور که ما مغالطات اندیشه مارکس را بررسی میکنیم، غلبه بر نفوذ او بر زمانه ما دشوار است. نفوذ او بر جهان سرمایهداری از جهات مهمی مفید بوده است. با تأکید بر نقصهای سیستم صنعتی و با فریب دادن خطر انقلاب کارگری، اصلاحات اساسی صورت گرفته است. به طور خلاصه، تکرار مداوم نقصهای سرمایهداری توسط کمونیستها و سوسیالیستها، اصلاح بسیاری از آن بدیها را ضروری کرده است. بنابراین، احتمال شورش خودساختهای که مارکس پیشبینی کرده بود را تا حد زیادی کاهش داده، اگر نه به طور کامل، از آن جلوگیری کرده است.
فتح روسیه، چین و دیگر سرزمینهای وسیع توسط مارکسیستها، که در مسیر خود حدود ۹۰۰ میلیون نفر را از بین برد، مبرمترین مشکل دنیای مدرن بود. از قضا، مارکس عمیقاً روسها را به طور کلی و انقلابیون را به طور خاص تحقیر میکرد. نتیجهگیریهای او در مورد حکومت تزاری زمان خود برای روسیه کمونیستی مناسب است: «سیاست روسیه تغییر نمیکند. روشها، تاکتیکها و مانورهای آن ممکن است تغییر کند، اما ستاره قطبی سیاست آن (سلطه بر جهان) ثابت است.»
واقعیت اکنون این است که روسیه بخش کمی از دیدگاهها و آرمانهای مارکس در مورد کمونیسم را اجرا میکند. همانطور که رئیس جمهور ترومن در سال ۱۹۵۰ اشاره کرد، روسیه یک دولت کمونیستی نیست و استالین یک کمونیست سرخ نبود. به عنوان مثال، در حزب کمونیست یک دیکتاتوری یا بهتر است بگوییم یک مرجعیت روحانی وجود دارد، نه یک دیکتاتوری واقعی از افراد خودساخته.
مارکس گفت: اوضاع سیاسی به زودی «رو به زوال» خواهد رفت. اما با گذشت زمان، این اوضاع قویتر و قویتر شده است. از زمان لنین ، رهبران کمونیست موعظه اصول مارکس را آسانتر از عمل به آنها یافتند. آنها در حالی که دائماً فلسفه مارکسیستی را به صورت شفاهی تکرار میکردند، دکترینی را که از مارکس به ارث برده بودند، مطابق با مقتضیات شرایط سیاسی و ابزارهای مناسب اصلاح میکردند. مارکس زمانی با دیدن فعالیت پیروانش گفت: «من مارکسیست نیستم.» به نظر میرسد که او در اواسط قرن بیستم در مورد کاربرد نظریههای خود شک داشته است. یک ضربالمثل سوسیالیستی محبوب میگوید: «اگر مارکس تحت استالین زندگی میکرد، عمر طولانی نداشت.»
تنها بخش اول کتاب مقدس طبقات کارگر در زمان حیات مارکس منتشر شد. پس از مرگ او در سال ۱۸۸۳، انگلس یادداشتهای دستنویس ناقص و نامنظم او را برای بخشهای دوم و سوم برداشت. بخش دوم در سال ۱۸۸۵ و بخش سوم در سال ۱۸۹۴، یک سال قبل از مرگ انگلس، منتشر شد. این بخشها شامل تجدیدنظرها و کاربردهای نظریههای اساسی گردش سرمایه و فرآیند تولید سرمایهداری به طور کلی هستند. شهرت مارکس مدیون بخش اول است، زیرا دو بخش دیگر کمتر خوانده شدهاند. با این وجود، اثر دیگری در مورد نظریه ارزش اضافی، که در ابتدا برای بخش چهارم سرمایه در نظر گرفته شده بود، توسط کارل کائوتسکی از دستنوشتههای مارکس انجام و در آلمان (۱۹۰۵-۱۹۱۰) منتشر شد.
بارزون بر این واقعیت تأکید میکند که خواندن کتاب سرمایه دشوار است، او آن را «ضعیف، نامنظم و فاقد نظم، منطق و انسجام مطالب» توصیف میکند. منتقد دیگری، کروچه، خاطرنشان میکند که او «ترکیب عجیب این کتاب و آشفتگی نظریه عمومی، جدل، طنز تلخ و تصاویر یا انحرافات تاریخی» را مورد توجه قرار میدهد. او این اثر را ناهموار، نامنظم و فاقد تناسب میداند. منتقد سوم (استاندن ) نتیجه میگیرد که «طرح سه بخش در مقیاس وسیع قابل تحسین است.» او خاطرنشان میکند که «ارائه کتاب سرمایه به دلیل انحرافات طولانی و کندی خستهکنندهاش، خستهکننده است.»
جای تردید است که هیچ شخصی در تاریخ الهامبخش دیدگاههای متناقضتری نسبت به کارل مارکس بوده باشد. از نظر علمی، هیچ حد وسطی بین این دیدگاه که او «یهودی الهامگرفته از شیطان بود که نقشه سقوط تمدن را کشید» و تصویر کاملاً متضاد او به عنوان «یک قدیس محبوب که خود را انکار کرد و خود را وقف طبقه جهانی غیرارثی قرن نوزدهم کرد» وجود ندارد. یک منتقد تندخو سخنرانی خود را با این جمله آغاز کرد: «به نام پیشرفت بشر، اعلام میکنم که مارکس بیش از هر فرد دیگری که تا به حال زیسته است، باعث مرگ، بدبختی، انحطاط و ناامیدی شده است.»
پس راز نفوذ و قدرت او بر میلیونها نفر از ساکنان زمین و جذابیت او برای چیست؟ نیل معتقد است که مارکس رهبر نمادین فقرا در مبارزهشان علیه ثروتمندان است و بارزون معتقد است که «قدرت مارکس دقیقاً در احساسات مشترک او با ستمدیدگان نهفته است. تعصب برابریطلبانه در هسته وجود او نهفته است و جاهطلبی و حسادت به قدرت نیز با آن گره خورده است، که هر دو آمادهاند تا نظم اخلاقی موجود را به نام نظم بالاتری که او مناسب میداند، نابود کنند.» توضیح دیگری از هارولد لاسکی آمده است: «شور و اشتیاق اصلی که در هسته روح او نهفته است و او را به حرکت در میآورد، اشتیاق او به عدالت است. او ممکن است به شدت نفرتانگیز بوده باشد، اما حسادت میکرد و افتخار میکرد. اما انگیزه اصلی زندگی او برداشتن باری از دوش مردان بود که به آنها ستم کرده بود.» ارزیابی فهمپذیر دیگری از وریجوف آمده است که مینویسد: «هدیه سازنده بزرگ کارل مارکس به جامعه مدرن، چه سوسیالیستی و چه سرمایهداری، تصویر ضرورت جامعهای است که در آن فقر و رنج وجود ندارد.» این آرمان به چالشی برای هر نظام اجتماعی تبدیل شده است، و حتی هر نظام اجتماعی، مانند نظام ما، که نظریههای اقتصادی آن را رد میکند، باید آن را به شیوهی خود بپذیرد. بنابراین، این مرد که خود در فقر زندگی میکرد، به جهان امید ناپدید شدن کامل فقر را داد. این دستاورد کارل مارکس است، و اینگونه است که او ذهنیت جهان مدرن را تغییر داد.