چندسال پیش یادم میاد که این کتاب رو توی اینترنت پیدا کرده بودم و خب چند شب نشستم و بکوب خوندمش. خیلی تحتتاثیر بیان آناتول فرانس قرار گرفتم و راستش اولین رمانی بود که ازش خونده بودم و شاید بشه گفت دومین رمانی بود که تمومش کردم. و البته متوجه اشراف کامل آناتول فرانس به تاریخ و البته عقاید باستانی هم شدم که آن را بسیار ماهرانه درون داستان جا کرده بود به طوری که مکاتب زیادی را داخل این کتاب جای داده بود و برای همین کتاب او یک شاهکار ادبی بود برای خودش و البته روایت خوبی هم داشت.
برای همین دیدم که شاید بهتر باشد در مورد عقایدی و مضامینی که در این رمان آمده یادداشتی تهیه کنم و این مهم را انجام دادم.

مقدمه:
رمان "تائیس" اثر آناتول فرانس، داستانی عمیق و پیچیده درباره تضاد میان پارسایی و شهوت، ایمان و شک، و جستجوی رستگاری در دنیایی پر از وسوسه است. این داستان که در مصر باستان و در دوران اولیه مسیحیت میگذرد، به تقابل زندگی ریاضتکشانه راهبان و زندگی پر زرق و برق و گناه آلوده یک فاحشه معروف میپردازد. شخصیتهای اصلی، پافنوتیوس، راهب متعصب و تائیس، رقاصه و فاحشه زیبا، نمادی از این دو قطب متضاد هستند.
1. ریاضتکشی و زندگی صحرانشینان:
راهبان و صحرانشینان زندگی زاهدانهای را پیش گرفتهاند که با ریاضت، پرهیز از لذات جسمانی، و تمرینات سخت روحانی همراه است. "آنها تا بعد از غروب آفتاب هیچ غذایی نمیخوردند، و تنها نان با کمی نمک و سوسن میخوردند." هدف از این زندگی، کفاره گناه نخستین و پاکسازی روح است. آنها از شهرها و روستاها دوری میکنند تا قلبشان در مواجهه با همنوعان خود نرم نشود و از وسوسههای دنیوی در امان بمانند.
پافنوتیوس "از شهرها میترسید، زیرا میترسید قلبش در مواجهه با همنوعانش نرم شود."
این زاهدان از قدرت معنوی ویژهای برخوردارند که بر گناهکاران و حتی حیوانات وحشی تأثیر میگذارد. نقل شده است که "قدرت قدیسان قدیمی صحرا بر همه گناهکاران و کافران گسترده بود." آنها معتقدند که
"بیماریهای اندامهای ما روح ما را پاک میکنند، و جسم نمیتواند زینتی باشکوهتر از زخمها و زخمهای چرکی بپوشد."(این عقاید ریاضتکشانه توی همه ادیان به وفور دیده میشود.)
2. شخصیت پافنوتیوس: تقلا با وسوسه و تناقضات درونی:
پافنوتیوس، علیرغم ریاضتهای شدید و شهرتش، خود درگیر وسوسههای جسمانی است. "او تقریباً خود پافنوتیوس را به گناهان جسمانی کشانده بود. او در او میل بیدار کرده بود، و او یک بار به خانه تائیس نزدیک شده بود."
او برای رهایی تائیس از گناه دعا میکند، اما در دلش "شفقت در قلب من برای او بسیار است. گناهانش نفرتانگیز است، و فقط فکر کردن به آنها گوشت تنم را به لرزه میاندازد. اما هرچه او شرورتر باشد، من برایش بیشتر سوگواری میکنم." این نشاندهنده تضاد درونی اوست.
پس از "موفقیت" در تبدیل تائیس، پافنوتیوس خود دچار عذابهای روحی و وسوسههای شدیدتری میشود. "گرچه او غایب بود، اما همیشه با او بود." او حتی پس از بالا رفتن از ستون و انجام ریاضتهای طاقتفرسا، همچنان گرفتار تصویر تائیس است و این تجلیات ذهنی "واقعیتر از خود واقعیت" هستند.
در اوج عذاب، او از خدا روی میگرداند و حتی به وجود او شک میکند.
"خدا! بهشت! آنها چه هستند؟ و چه چیزی برای تو دارند که به اندازه کوچکترین چیزی که او(=تائیس) به تو میداد ارزش داشته باشد؟"
این نشاندهنده شکست درونی او در مواجهه با آزمون بزرگ شهوت و دلبستگی دنیوی است.
3. شخصیت تائیس: زیبایی، گناه، و جستجوی رستگاری:
تائیس به عنوان یک رقاصه و فاحشه مشهور، نماد زیبایی دنیوی، لذت، و گناه است. نیسیاس میگوید:
"زیبایی قویترین نیروی دنیاست."
علیرغم ثروت و شهرتش، تائیس از زندگی خود راضی نیست و در جستجوی معنایی عمیقتر است.
"من در این دنیا خوشبختی(سعادت) نیافتهام. وضعیت من در زندگی بهتر از یک ملکه است، و با این حال تلخیها و بدبختیهای زیادی دارم، و از وجودم به شدت خستهام."
او تحت تأثیر پافنوتیوس، از زندگی گذشته خود دست میکشد و به صومعه میرود. این تغییر نشاندهنده امکان رستگاری حتی برای "گناهکارترین" افراد است. او در صومعه "مثالی برای آنها بود با فروتنی اعمال و کلماتش، و مانند مجسمهای از پاکی در میان آنها به نظر میرسید."
مرگ تائیس در نهایت نقطه عطفی برای پافنوتیوس است. زیبایی و پاکی در حال مرگ او، پافنوتیوس را به درکی متفاوت از معنای زندگی، عشق و خدا میرساند.
"تائیس میمیرد! او زیبایی دنیا بود، و هر آنچه به او نزدیک میشد، در بازتاب لطف او زیباتر میشد."
4. فلسفه و دیدگاههای متضاد:
شکگرایی و نسبیتگرایی (تیموکل):
شخصیت تیموکل نماد شکگرایی است که معتقد است
"هیچ چیز به خودی خود نه فضیلتآمیز است و نه شرمآور، نه عادلانه و نه ناعادلانه، نه دلپذیر و نه دردناک، نه خوب و نه بد. این نظر ماست که این ویژگیها را به چیزها میدهد، همانطور که نمک به گوشت طعم میدهد."
او به بیتفاوتی در برابر خیر و شر و بیمعنایی تلاشهای انسانی باور دارد.
اپیکوریسم (نیسیاس):
نیسیاس، دوست سابق پافنوتیوس، نماینده فلسفه اپیکوری است. او به دنبال لذت و آرامش ذهنی است و سیستمهای فلسفی را "داستانهایی برای سرگرمی ابدی بچگی انسانها" میداند. او معتقد است که همه انسانها، چه زاهد و چه گناهکار، به دنبال یک چیز هستند:
"ما هر دو به دنبال لذت خود هستیم و تلاش میکنیم به یک هدف برسیم - سعادت، سعادت غیرممکنست."
دیدگاه مسیحی (پافنوتیوس و آلبینا):
این دیدگاه بر ایمان، توبه، رستگاری از طریق عیسی مسیح، و زندگی پس از مرگ تأکید دارد. پافنوتیوس به تائیس میگوید:
"تائیس، من زندگی جاودانه را برای تو آوردهام. مرا باور کن، زیرا آنچه به تو اعلام میکنم حقیقت است."(طبق باورهای مسیحی هرکس که به مسیح ایمان بیاورد به زندگی جاودانه میرسد و گناه آدم از او برداشته میشود)
تناقض خیر و شر (هرمودوروس):
هرمودوروس، کاهن اعظم سراپیس، دیدگاهی فلسفی ارائه میدهد که بر اساس آن،
"برای انسان، که تنها بخشی از چیزها را میبیند، شر، شر است؛ برای خدا، که همه چیز را درک میکند، شر، خیر است. بدون شک زشتی، زشت است و نه زیبا؛ اما اگر همه چیز زیبا بود، کل زیبا نبود. پس خوب است که شر وجود داشته باشد."
5. مضامین اصلی:
جستجوی رستگاری و معنا: این رمان در هسته خود، داستان جستجوی انسان برای رستگاری و معنای واقعی زندگی است. هم پافنوتیوس و هم تائیس، هر یک به شیوه خود، در این مسیر قرار دارند.
تقابل روح و جسم: یکی از برجستهترین مضامین، کشمکش مداوم میان خواستههای روح و جسم است. پافنوتیوس تلاش میکند تا جسم خود را سرکوب کند، اما وسوسههای جسمانی (به ویژه تائیس) او را رها نمیکنند.
واقعیت و توهم: رمان به مفهوم واقعیت و توهم میپردازد، به ویژه در مورد تجلیات ذهنی پافنوتیوس.
"رویای قدرت بیشتری از واقعیت دارد."
غرور و فروتنی: غرور پافنوتیوس در ابتدا برای نجات تائیس و سپس در ریاضتهایش، در مقابل فروتنی و تسلیم تائیس قرار میگیرد.
ماهیت عشق: رمان انواع مختلف عشق را بررسی میکند: عشق جسمانی، عشق الهی، و عشق افلاطونی، و نشان میدهد که چگونه این مفاهیم میتوانند در هم آمیخته شوند. پافنوتیوس عشق خود به تائیس را به عنوان "شور و شوق واقعی و خیریه الهی" توصیف میکند.
داوری انسانی و الهی: داستان سؤالاتی را درباره قضاوت انسانها نسبت به یکدیگر و قضاوت الهی مطرح میکند. پافنوتیوس در پایان، عدالت خدا را زیر سوال میبرد:
"پروردگارا، تو با مهربانی به این مرد آلوده به زنا، کفر، و این همه جنایت نگاه میکنی، و از من روی میگردانی، کسی که همیشه فرمانهای تو را رعایت کردهام! عدالت تو چقدر ناگشودنی است، ای خدای من!"
در اثر "تائیس" اثر آناتول فرانس، طیف گستردهای از تفکرات فلسفی و مذهبی بر زندگی شخصیتها غلبه دارد که اغلب در تضاد و تقابل با یکدیگر هستند. این تفکرات، سیر تحول درونی شخصیتها را شکل داده و کشمکشهای فکری آنها را به نمایش میگذارند. و آناتول فرانس در قالب این شخصیتهای رمان خود فضای فکری اسکندریه که آن زمان قلب دنیای هلنیستی بود را نشان میدهد و تصویر خوبی از دنیای هلنی متاخر را ارائه میکند.
در ادامه به برخی از غالبترین این تفکرات اشاره میشود:
زُهدگرایی و مسیحیت نسطوری (پافنوتیوس):
پافنوتیوس، راهب و رئیس دیر آنتینوئه، نمونه بارز زهدگرایی (asceticism) مسیحی است. او زندگیای بسیار سختگیرانه با روزهداریهای طولانی (گاهی سه روز بدون غذا)، پوشیدن پیراهن خشن از مو، خودتازیانه زدن، و خوابیدن بر روی زمین برهنه را پیش گرفته است. هدف او کفاره گناه نخستین و نادیده گرفتن تمام لذتها و توجهات جسمانی است، زیرا معتقد است بیماریهای جسم، روح را پاک میکند.
او به شدت به ایمان نیقیه (Nicaean faith) پایبند است و بدعت آریانیسم را محکوم میکند، تا جایی که از حضور مارکوس آریانی در مهمانی به وحشت میافتد.
زندگی او صحنه نبردی مداوم با وسوسههای شیطانی، به ویژه وسوسههای جسمانی است. او معتقد است که شیاطین در اشکال دلپذیر ظاهر میشوند تا راهبان را به گناه بکشانند.
پافنوتیوس در ابتدا از یقین و قدرت معنوی خود مطمئن است، اما پس از برگرداندن تائیس و بازگشت به دیر، دچار تردید و اضطراب عمیق میشود. او حتی در نهایت ایمان خود را از دست داده و خدا را نفرین میکند.
او به شدت جهان مادی و لذایذ آن را تحقیر میکند. او تائیس را "ناپاکی" مینامد و از نیکیوس متنفر است، زیرا نیکیوس با تائیس گناه کرده است. او معتقد است که گناهان مردم وارد روح مقدسان میشود.
کشمکش درونی پافنوتیوس بین تعبد خشک و وسوسههای درونی، به ویژه وسوسه مربوط به تائیس (که او را با زیبایی جسمانیاش در رویاها میبیند)، از برجستهترین عناصر فکری اوست.
مسیحیت ساده و شهیدانه (احمس/تئودور):
اُحمس (که پس از غسل تعمید تئودور نامیده شد)، یک برده نوبیایی، نماینده مسیحیت اولیه، ساده، و فداکارانه است.
او به قیامت مسیح ، پاداش بهشتی برای فقرا و ستمدیدگان، و آزادی بردگان در ملکوت خدا ایمان دارد.
او با وجود آزار و شکنجهها، شاد و با آرامش است و با شجاعت به تبلیغ انجیل میپردازد. مرگ او بر صلیب، نمونهای از شهادت بیدغدغه و سرشار از ایمان است.
این ایمان ساده و پر از محبت احمس، در کودکی تأثیر عمیقی بر تائیس میگذارد و زمینه غسل تعمید او را فراهم میکند.
سوداگری و شکگرایی فلسفی (نیکیوس):
نیکیوس، دوست قدیمی پافنوتیوس، یک فیلسوف شکگرا (skeptic) و اپیکورگرای (Epicurean) است. او معتقد است که خوبی و بدی تنها در عقیده وجود دارند و حقیقت قطعی وجود ندارد.
او فلسفه را "قصههایی برای سرگرم کردن ابلهیت ابدی بشر" میداند.
نیکیوس معتقد است که همه اعمال انسانی با هدف جستجوی لذت و خوشبختی (happiness) انجام میشوند، حتی اگر به نظر متفاوت بیایند.
او نسبت به زندگی و مرگ بیتفاوتی (indifference) نشان میدهد و فکر میکند که "کمال گران تمام میشود".
با وجود این، او مردی مهربان ، باهوش و متواضع است و دارای طعنهای ظریف است. او نشان میدهد که حتی با وجود دیدگاههای فلسفی، نمیتواند کاملاً از غم و ناامیدی درونی رهایی یابد.
هدونیسم و جستجوی معنا (تائیس):
تائیس، در ابتدا یک کودک غسل تعمید یافته مسیحی است که تحت تأثیر احمس قرار میگیرد. اما پس از مرگ احمس، او از "خوب بودن" میترسد و به زندگی عیاشانه و هدونیسم روی میآورد.
به عنوان یک بازیگر و روسپی مشهور، او مظهر زیبایی، لذت و شهرت دنیوی است.
با این حال، او علیرغم ثروت و ستایش، غمگین و از زندگی خسته است و ترس شدیدی از مرگ دارد.
او تشنه "ناشناخته" است و به هر نوع اعتقاد و آیین (الهههای مصری، جادوگران، فالگیرها) روی میآورد تا از رمز زندگی و آینده آگاه شود.
بازگشت او به ایمان مسیحی از طریق یادآوری احمس و بازدید از مقبره او صورت میگیرد، جایی که او "لذت رنج" و "ترس مرگ" را همزمان حس میکند و آرامش و معنا را در فقر و زهد مییابد.
مرگ او در نهایت با دیدن "رزهای سپیدهدم ابدی" و دیدار با فرشتگان و خدا، پایانی سرشار از ایمان و امید به زندگی ابدی است.
گنوسیسم (زینوتمیس):
زینوتمیس یک فیلسوف است که دیدگاهی گنوسی (Gnostic) از جهان ارائه میدهد.
او به دوگانه خداوند یهوه به عنوان خدای شرور و نادان و مار زرینبال به عنوان نماد نور و عشق و علم معتقد است.
به نظر او، یهوه انسانها را در جهل و ترس نگه داشت، در حالی که مار به حوا "حقایق عالی" را آموخت و دانش را به ارمغان آورد.
او معتقد است که حقایق برتر نه با ادراک و هوش، بلکه با حساسیت درک میشوند، به همین دلیل زنان راحتتر به شناخت امور الهی میرسند.
او معتقد است که هر عمل انسانی، حتی گناه (مانند بوسه یهودا)، بذر رستگاری در خود دارد و شر به رستگاری نهایی بشر کمک میکند.(در انجیلها آمده وقتی رومیان مسیح را دستگیر کردن یهودا آنها را همراهی میکرد و وقتی رومیان از او پرسیدن مسیح کدامست او گفت آن کسی که من او را میبوسم. و اینچنین عیسی توسط رومیان در کوه زیتون دستگیر شد.)
رواقیگری (اوکریتس):
اوکریتس، فیلسوف رواقی، بر فضیلت (virtue)، خودگردانی (self-governance) و بیتفاوتی نسبت به امور دنیوی تأکید دارد.
او معتقد است که خوشبختی نباید به اراده دیگران وابسته باشد و باید آنچه را خدایان میخواهند، خواست.
مرگ اوکریتس خودکشیای است که از دیدگاه رواقی، عملی آزادانه و شرافتمندانه برای رسیدن به رستگاری و بینیازی از خواستهها است.
پرستش خدایان و بدبینی به جهان (هرمودوروس):
هرمودوروس، کاهن اعظم سراپیس، به یگانگی خدا(مصریان به خدای واحد خالق باور داشتند و این باورشان بعدها منتشر شد) معتقد است، اما میپذیرد که این "پسر" (مسیح) با نامهای گوناگون مانند هرمس، میترا، آدونیس و آپولو پرستیده میشود. این نشاندهنده التقاطیگری (syncretism) مذهبی در آن دوران است.
او نسبت به سقوط جهان به جهل و بربریت بسیار بدبین است و معتقد است که تنها "لذت بیرحمانه دیدن خودمان در حال مرگ" باقی مانده است.
او همچنین معتقد است که شر در چشم خدا، خیر است، زیرا به زیبایی و هماهنگی کلی جهان کمک میکند.
عدم درگیری و لذت از تعمق (دوریون):
دوریون نیز یک فیلسوف اپیکورگرای دیگر است. او معتقد است که عشق منشأ بزرگترین بدیهاست و زنان "دشمن طبیعی انسان" هستند.
او تنها لذت خود را تعمق و تفکر میداند و به فضایل مدنی اهمیت کمی میدهد.
پراگماتیسم و اهمیت دولت (کوتا):
کوتا، فرمانده ناوگان، یک شخصیت پراگماتیست رومی است که بر اهمیت دولت و نظم اجتماعی تأکید میکند.
او معتقد است که آزادی واقعی تنها از طریق حکومت قوی به دست میآید و تضعیف دولت یک "جنایت نفرتانگیز" است.
کوتا به حفظ آداب و رسوم موجود، حتی اگر بیهوده به نظر برسند، معتقد است، زیرا یک کارمند دولتی نباید در دین مردم دخالت کند.
این طیف وسیع از تفکرات، از زهدگرایی مسیحی گرفته تا شکگرایی، رواقیگری، گنوسیسم و حتی پراگماتیسم رومی، به خوبی جوامع فکری و مذهبی اسکندریه مصر را در آن دوران به تصویر میکشد و کشمکشهای درونی و بیرونی شخصیتها را غنا میبخشد.
نتیجهگیری:
"تائیس" رمانی است که خواننده را به تأمل در ماهیت وجود، پیچیدگیهای روح انسان، و تناقضات ایمان و شهوت دعوت میکند. آناتول فرانس با به تصویر کشیدن این دو شخصیت متضاد، نشان میدهد که راه رستگاری همواره روشن و مستقیم نیست و حتی مقدسترین افراد نیز میتوانند درگیر وسوسههای دنیوی شوند، در حالی که گناهکارترین افراد نیز میتوانند رستگاری را بیابند. پایان داستان، با بیداری پافنوتیوس به اهمیت عشق انسانی و پشیمانی از آنچه از دست داده، پیامی عمیق درباره ارزش زندگی و زیباییهای آن، ورای تعاریف خشک و مذهبی ارائه میدهد.
منبع: برای نوشتن این مطالب از ترجمه مرحوم قاسم غنی که برای 100 سال پیش هست استفاده کردم که خب همون کتابی بود که 4 سال قبل خوانده بودم. با اینکه نثر قدیمی دارد ولی با اینحال خیلی روان ترجمه شده بود و البته خیلی هم خوب بود. من نسخه انگلیسی اثر رو هم دیدم ولی باز به همون نسخه ترجمه فارسی آن برگشتم چون به نظرم بهتر از اون یکی بود.(البته متخصص ادبی نیستم که نظر تخصصی بدهم شاید اصلا هیچکدامشان به اندازه نسخه اصلی نباشند.)