ادیان کهن بین‌النهرین با تاثیرپذیری از باورهای ایرانی تحول عمده یافتند و آیین‌های اشراقی همچون مندایی و غنوصی زیر تاثیر ادیان ایرانی شکل گرفت که برخی از عناصر از باورهای کهن ایرانی را در خودشان بازتاب دادند.
پیدایش آیین‌های مندایی و غنوصی
مندا یک عبارت آرامی به‌معنای عرفان است(یعنی شناخت قلبی). این آیین در سده نخست مسیحی توسط رهبران دینی کلدانی متاثر از جنبه‌هایی از آموزه‌های دین ایرانی در بابل شکل گرفت و به زودی در بین یونانیان جای‌گیر شده در حران و نصیبین جا باز کرد که به نوبه خود آیینی را شکل داد که به زبان خودشان گنوستیک نامیدند.
غنوص(گنوسیس) ترجمه یونانی کلمه مندا بودو مولفات دین‌شناس(زندقه‌نگار) دوران اسلامی این عبارت را غنوصی تلفظ کردند.
نیز در جنوب بین‌النهرین از درون آیین مندایی جریان‌های دینی دیگری بیرون آمد که مشخص‌ترین آنها صابیان و مُغتَسِله بودند. عموم این آیین‌ها ریشه در ستاره‌پرستی کهن بابلی داشتند.
آیین‌های مندایی و غنوصی با تاثیراتی که از برخی جنبه‌های دین ایرانی و نیز برخی جنبه‌های آیین زروانی حِتی‌ها در شرق ترکیه امروزی گرفته بودند اساس‌شان بر تعارض نور و ظلمت و تقابل خیر و شر نهاده شده بود.
دین‌شناسان(زندقه‌نگاران) دوره عباسی از پیروان مکاتب مندایی و غنوصی با صفت «اصحاب الاثنین» و «ثنویون» یاد کردند یعنی معتقدان به دو ذات مقدس ازلی و ابدی. شهرستانی در ملل‌النحل خود نوشته.
اصحاب الاثنین عقیده دارند که نور و ظلمت از ازل وجود داشته‌ند. به خلاف مزدیسنان(زرتشتیان) که میگفتند ظلمت نه ازلی بلکه حادث است و علت پدید آمدن ظلمت را نیز ذکر کردند. ثنویون گفتند که نور و ظلمت دو ذات ازلی‌ند و در گوهر و جنس و طبیعت و فعل و مکان و جسم و روح باهم تمایز دارند.
(البته زرتشتیان هم همین را میگن که این دو بودن و اهورمزدا هم میدونست که ظلمت وجود داره ولی اهریمن نمیدونست که نور و اهورمزدا هست تا که روزی نور رو میبینه و میره سمتش.. خلاصه شهرستانی حرف مفت زده که زرتشتیا به این قضیه باور ندارن).
این آیین‌ها چون که اساسا در سرزمین کلده به دنبال تحول در دین کهن مردم بین‌النهرین شکل گرفتند از جهات گوناگونی اشتراک و شباهت نزدیک داشتند. رهبران نام‌داری نیز در میان مندایی‌ها و غنوصی‌ها ظهور کردند که از جمله آنها نظریه‌پردازانی با نام‌های بردیصان(باردسانس) و مرقیون(مارکیون) و شمعون اثرگذارتر از دیگران بودند و هرکدام پایه‌گذار یک مکتب فکری در آیین‌های مندایی و غنوصی شدند.
ابن‌بردیصان پایه‌گذار مکتبی شد که نام خودش را گرفت و دیصانی نامیده شد و پپیروانش دیصانیه نامیده‌شدند. دیصانیه شاخه‌ئی از مکتب غنوصی به‌شمار می‌رود.
دیصانی‌ها که به نوعی دهری‌مذهب بودند عقیده داشتند که نور و ظلمت دو ذات ازلی‌ند؛نور خالق خیر و ظلمت خالق شر است، هرچه خیر است از نور است و هرچه شر است از ظلمت است؛ در آغاز پیدایش جهان مادی ظلمت با نور در آمیخت و نور کوشید که از او خلاصی یابد و از آن زمان ستیز نور و ظلمت و خیر و شر آغاز شد(ملل‌ونحل268و278-279. الفهرست 523)
دهری که نام دیگری برای زروانیون بود را در لفظ فلسفی کنونی ماتریالیست میگویند. دهریون به وجود خدا به گونه‌ای که در دین ایرانی و ادیان سامی آمده بود باور نداشتند، به رسالت انبیا و وحی و حشر و نشر و قیامت و بهشت و دوزخ و نعیم و عذاب اخروی باوری نداشتند.
این باور بر شالوده‌ئی از جبرگرایی محض نهاده شده بود ریشه در واکنش‌های روانی به وضعیت اجتماعی و سیاسی و اقتصادی زمانه مردم خاورمیانه داشت که طی سده‌ها از جانب سلطه سیاسی روز بر مردم منطقه رفته بود و همچنان می‌رفت.
مردم خاورمیانه از دوران کهن(حتی تا امروز) که به زیر سلطه حُکام مختلفی درآمده و شاهد ظهور و سقوط حاکمان مختلفی در این نواحی بودند در آتش بی‌داد حُکام که برآنها حاکم بود می‌سوختند. بین‌النهرین نیز یکی از همین نواحی بود که صحنه جنگ و کشمکش بین رومیان و ساسانیان بود که شاهد جنگ و کشتار و قتل و غارت این دو حکومت بودند و این جنگ‌ها که همیشه در این منطقه وجود داشته و هنوز هم دارد با تلفات فراوان انسانی و تمدنی که به همراه داشت زندگی را برای مردم این سرزمین‌ها تبدیل به جهنم کرده بود.
حُکام ساسانی و رومی در این نواحی همه زمین‌ها را در اختیار داشتند و کشاورزان بردگان این زمین‌داران بزرگی بودند که آنها را استثمار میکردند و هرگونه تلاش این مردم برای ایستادگی در برابر این حُکام نیز با کشتار و تجاوز و غارت همراه بود.
در این وضعیت مالامال از ستم و بی‌داد، نوعی گریز از دنیا و گرایش به انزواگرایی و رنج‌کشی در روحیه مردمان این نواحی ایجاد کرده بود که ریشه‌های کهنی هم داشت و جدید نبود. جماعات مفولک در این نواحی بی‌چاره و درمانده و ناامید از بازیابی سعادت از دست رفته و معتقد به این که همه اینها مقدر آسمانی گریزناپذیر است چشم به آسمان‌ها داشتند که شاید روزی کسی یا چیزی از غیب ظهور کند و به این درد و رنج آنها خاتمه دهد. در چنین شرایطی بود که چند رهبر جبرگرای مبلغ تحمل رنج در شام ظهور کردند و مردم را به بیاعتنایی به دنیا و گریز از زندگی تشویق نمودند. یک سر این سلسله از رهبران مبلغ درد و رنج در اوایل قرن اول میلادی در فلسطین و در میان اسرائیلیان با زکریا و یوحنا(یحیا معمدانی) و یشوعا مشیح(عیسی مسیح) شروع شد.
خود این رهبران را رومیان به دنبال یکدیگر اعدام کردند ولی راه‌شان توسط شاگردان‌شان تداوم یافت. جهت تبلیغی این رهبران یک‌سان بود و فکر آنها خیلی زود توانست که بر جماعت دردکشیده اثر نهد و به سوی پذیرش آموزه‌های آنها و پیروی از این آموزه‌ها بکشاند
درادامه این روند و تا اوایل قرن سوم میلادی از درون مکاتب مندایی و غنوصی و جریان‌های جبرگرای دنیاگریز و مبلغ تحمل درد و رنج بیرون آمد.
پیروان یحیا و عیسی مسیح تحمل درد و بیاعتنایی به‌دنیا و به‌هیچ‌گرفتن زندگی را در میان مردم رنج‌کشیده خاورمیانه تبلیغ میکردند. گویا عیسی مسیحی به مردم تلقین کرده بود که کار مکنید و ازدواج مکنید و در برابر ستم‌ها مقاومت مورزید، روزه‌داری کنید و گرسنگی بکشید. همچون پرنده باشید که خوراک روزش را در همان ساعات خوردنش به دست می‌آورد و پس‌انداز نمی‌کند، رختی به حداقل نیازتان بپوشید و ژنده‌پوشی کنید تا نیاز به خریدن رخت نداشته باشید.
آنچه اینها تبلیغ میکردند بی‌توجهی به دنیا و زندگی این‌جهانی بود؛ و با تلقین شیوه‌های دردکشی به انسان‌ه وعده سعادت موهوم جاویدان در زندگی اخروی و جهان بعد از مرگ میدادند. آنها به پیروان‌شان تلقین کرده بودند که این دنیا سرای تحمل درد و رنج و محرومیت و زُهد و دردکشی‌ست و آن دنیا سرای چیدن ثمر این درد و رنج‌ها(باور ادیان ابراهیمی). آنها به پیروان‌شان تلقین میکردند که نعمت‌های دنیا نه برای انسان‌ها بلکه برای شیطان‌ها(انسان‌های پلید) آفریده شده‌ست و کسانی که از نعمت‌ها و لذت‌های این دنیا برخوردار میشوند در دنیای دیگر رنج جاودانه و درد ابدی خواهد کشید(کسی که فکر کنه از این دنیا لذت میبره متوجه میشه که درد و رنج شدیدتری رو توی همین دنیا تحمل میکند.)
این آموزه‌های دنیاگریزانه در این نواحی تبدیل به دینی نوینی با پیروان بسیار و مبلغین زیاد شد بخشی از این مبلغین که سریانی(شامی) بودند در میان جماعات روستایی جنوب بین‌النهرین نیز فعالیت داشتند و با شیوه‌هایی که بیشتر به جادوگری دوران کهن شباهت داشت می‌کوشیدند که روستاییان را به دین خودشان جذب کنند. شایع‌ترین روش اینها داستان‌های شیرین درباره معجزه و کشف و کرامات و قدرت مداوای بیماری‌های درمان‌ناپذیر از قبیل پیسی و کوری و گنگی و شلی بود که میگفتند به معجزه مسیح و مریم انجام می‌دهند. مثلا یکی وارد یک روستا میشد و ضمن بازگویی داستان معجزاتی که در فلان و فلان‌جا بر دست فلان رهبران دین آنها رخ داده است، یکی کور بوده و به معجزه بینا شده، یکی شل بوده و به معجزه به راه افتاده است و یکی پیس بوده و به معجزه درمان شده و زنی نازا بوده و به معجزه باردار شده و بچه زائیده و پیرزنی به معجزه جوان شده و دیگربار خواستگار یافته و عروس شده و بچه آورده است. آنها با بازگویی چنین داستان‌هایی تبلیغ میکردند که مردم اگر دین ایشان بگیرند هر مشکلی که دارند حل و هر بیماری‌ئی که دارند برطرف خواهد شد. داستان چنین معجزاتی که در آن زمان‌ها اتفاق می‌افتاده اکنون در کتب مسیحیان بسیار است. گاه نمایش‌های از این معجزات و کرامات نیز برای عوام ساده‌دل روستایی انجام می‌گرفت. مثلا در یکی از روزها مردم روستا ناگهان میدیدند که یک مرد یا زن ناشناس شل یا کور یا گنگ در کنار روستا افتاده یا نشسته است و به مردم میگوید که شنیده یک بزرگواری وارد روستا شدهه و قدرت مداوای بیماری‌های علاج‌ناپذیر دارد و خودش را به روستا رسانده است تا آن بزرگوار با برکت معجزه مداوائش کند. روز دیگر کسانی می‌بینند که فلان مرد مبلغ سوار خرش است و از همانجا می‌گذرد که آن مرد نیازخواه افتاده یا نشسته است. او وقتی چشمش به این نیازخواه می‌افتد به او میگوید. برخیز که به برکت ایمانت شفا یافته‌ای
چنین بود که کسانی میدیدند که مردی که نابینا وارد روستا شده بود بینا شده‌ست و مردی که شل بوده راه می‌رود؛ مردی که گنگ بوده زبان درآورده است و به عیسی و مریم درود می‌فرستد و از مردم می‌خواهد که مومن شوند. سپس آن معجزه‌گر از روستا غایب میشد و آن نیازخواه ناشناس که مداوا شده بود نیز رفته بود(شاید برای آن‌که نمایش را در روستای دیگر از سر گیرد.) سپس بیگانه‌ئی دیگر وارد روستا میشد و به این و آن میگفت که آن مردی که اینجا معجزه کرد عیسی مسیح بوده و آمده بوده تا دردهای مردم را مداوا کند و مردم را به ایمان به خودش بکشاند. و باز یک مبلغی میآمد و راه آن رفته را دنبال میکرد.(تفسیر طبری-ج1:صص362-364 و سیره‌النبویه ابن‌هشام ج1 ص249 و طبقات ابن‌سعد ج4 صص76-78)
تالیفات کشیشان مسیحی در دوران ساسانی پر از چنین داستان‌هایی‌ست که نشان‌گر حضور همیشگی عیسا و مادرش مریم در بین پیروان‌شان و نشان‌دادن معجزات بزرگ به آن‌هاست. اینها در کشاندن روستاییان ساده‌اندیش و زودباور به دین مسیح کارایی بسیار داشت.(هنوزم تو این منطقه جواب میده.)
کشیشان نیز در افسانه‌ها معجزه‌های بسیار برای مردم کردند. مثلا درباره یکی از اینها به نام فیمیون که سریانی و متعلق به قرون بعدی بوده و اوائل قرن ششم میلادی در بیابان‌های جنوب شام و منطقه اردن کنونی در بین قبایل عرب تبلیغ دین مسیح میکرده و گفته شده که یک اژدهای هفت‌سر به فیمیون حمله کرد و فیمیون تا به اون نگریست اژدهای هفت‌سر درجا خشک شده بر زمین افتاد و جان داد؛ فیمیون در روستاها میگشت و بیماران درمان‌ناپذیر را با دَمِ دهانش بهبودی می‌‍بخشید. در یک روستایی مردی بچه‌اش را که کور بود را به نزدش آورد و فیمیون تا به بچه نگریست بچه بینا شد و آن مرد و خانواده‌اش مسیحی شدند. او در یک بیابانی می‌رفت و یک درختی تا او را دید او را به نامش صدا زده به او سلام کرد و به فیمیون گفت:«من مدت‌ها منتظر بوده‌ام تا تو را ببینم و از دنیا بروم و اکنون می‌میرم» و همانجا مرد در حالی که ایمان آورده و بهشتی شد و فیمیون او را دفن کرد.(تاریخ طبری ج1 ص434)
مردی به نام صالح که از عرب‌های اردن کنونی و ابتدا مرید فیمیون بوده سپس خودش کشیش مبلغ شده نیز افسانه‌های بسیاری را پشت سر خود نهاده بود. بعدها داستانش وارد قرآن نیز شده و گفته شده که از معجزات بزرگ او یکی آن بود که ماده‌شتری با بچه‌اش را به امر خدا از دل سنگ کوه بیرون آورده تا با نشان دادن این معجزه مردم را مومن کند و کلیه کسانی که از پذیرفتن دین او خودداری کردند را خدا با زن و بچه‌هاشان نابود کرد.
داستان معروف‌تری هم که در این مورد است در مورد خفتگان سبعه است که کشیش سریانی به نام جیمز ساروجی آن را نوشته بوده و ادوارد گیبون آن را در کتاب انحطاط امپراتوری روم نقل کرده که داستانی‌ست که ما امروزه به نام اصحاب کهف می‌شناسیم که مسیحیان مومنی بودند که برای حفظ ایمان‌شان به غاری پناه می‌برند و در آنجا سالهای سال به خواب می‌روند و بعد بیدار میشوند و این هم داستانی‌ست که مسیحیان سریانی در مورد کرامات ایمان خود به مسیحیت نقل میکردند.
به این گونه جماعت شهری در بین‌النهرین به ایین‌های مندایی و غنوصی می‌گرویدند و جماعات روستایی جذب آیینی میشدند که توسط کشیشان دوره‌گرد مسیحی تبلیغ میشد. در مناطق روستایی غرب خوزستان که عمدتا مردمان عیلامی بودند نیز مبلغین مندایی و مسیحی در اواخر دوران پارتی به همین شیوه مردم را به دین خودشان جذب میکردند. پیروان عیسی نام مسیحی و پیروان یحیا نام مغتسله گرفتند
مغتسله که به‌معنای خودشویان است معنای دینی‌ش تطهیرشوندگان و تعمیدشوندگان بود زیر یحیا نیز صفت‌ش معمدانی بود که یعنی تعمیددهنده یعنی غسل دهنده و تطهیرکننده است. یحیا آمده بود تا انسان‌ها را از گناه تطهیر کند و رضایت خدا را برایشان بدست آورد.
این گزیده‌ای مختصر در مورد پیدایش دین مسیحی و مکتب‌های مندایی و غنوصی و آیین مغتسله برای اینکه در ادامه توسعه اینها و زیر باورهای اینها بود که یک پیامبر دین‌سازی به نام مانی در جنوب بین‌النهرین ظهور کرد و دینی آورد که مایه‌های اصلی‌ش را از این آیین‌ها گرفته بود و در حقیقت مکمل باورهای مطرح‌شده در این آیین‌ها بود که در جامه دین نوین و پرکششی به مردم رنج‌کشیده منطقه ارائه شد و در مدت کوتاهی پیروان بسیار یافت و تبدیل به دینی فراگیر در بخش‌هایی از سرزمین‌های حکام پارسی و رومی شد.
مانی با تقلید از آنچه که در داستان‌های کشیشان یکی از چند مذهب مسیحی موجود در آن زمان درباره مسیح شنیده و خوانده بود به هدف اعلان‌شده برانداختن دین‌های موجود و ایجاد دین فراگیر جهانی به‌پاخاست.
این نویدی بود که هرکدام از عیسی و مانی و پیامبراسلام هم این را به پیروان خود داده بود(ویژگی ادیان این منطقه همینه).
مانی به پیروانش گفت که دین من با تبلیغ و بدون به کاربردن زور جهان‌گیر خواهد شد(چنین هم شد) لذا در آموزه‌های مانی جهاد تجویز نشد. مسیحیان و البته پیامبر اسلام به مانند همه انبیای سامی اساس و پایه تبلیغ دین را بر جهاد نهادند. مانی آن‌گونه که خودش نوشته در روز 25 فروردین ماه سال 215 میلادی در بابل در یک خانواده‌ای از مردم یکی از روستا‌های منطقه آرامی‌نشین کسکر(واسط در جنوب عراق) به‌دنیا آمد. ما نمیدانیم که والدین‌ش چه نامی به او داده بودند. مانی حیا صفتی‌ست که خود مانی پس از آن که پیامبر شد برای خودش تعیین کرد و عبارتی آرامی به معنای کشتی زندگانی‌ست.
نام پدر مانی را فاتک و فتق از مردم همدان و مادرش را میس، اوتاخیم و مریم از خاندان کم‌سرگان نوشتند که گویا از خاندان‌های حکومت‌گر پارتی بوده که مشخص نیست این خاندان ایرانی بودن و یا بومی بابل. اگر نام پدرش فاتک باشد نام آرامی به معنی دل‌آور است و اگر فتق بخوانیم شاید تلفظ آرامی پتگ یعنی پدرک که معادل آن بابک است) ابن‌ندیم بابک را به فتق افزوده و فتق بابک نوشته. و خلاصه مشخص نیست.
یعقوبی در تاریخ خود نام پدرش را حماد نوشته. به هر حال مانی و پدرش نام‌های ایرانی ندارند و خلاصه که بومی بابل بوده.دلیل دیگر برای این امر اینکه پیروان ادیان ایرانی در ان زمان یعنی میتراییان و ناهیدیان و آذریان خدای برترشان اهورمزدا بوده ولی خدای مانی زُروان بوده که یکی از خدایان بسیار کهن مردمان آریان بوده و نزد بخشی از جماعات آریایی نواحی شرق آناتولی مورد پرستش بوده. در بین‌النهرین آن زمان دینی به نام دین دهری وجود داشت که پیروانش از جنبه‌هایی از دین زروانی تاثیر گرفته بودند و به نظر میرسد که غنوصی‌ها دهری بودند زیرا مولفان اسلامی از حرنانیون(پیروان مکتب مندایی حران) با صفت دهریون یاد کردند(ملل‌ونحل،صص359-363)
دهریون میگفتند که هرچه در جهان وجود دارد از دهر(گردش چرخ) پدید آمده‌ست و این عقیده زروانیان بود که به وجود دو ایزد متنازع به نام‌های اورمزد و اهریمن بودند که هردو پدید آمده از درون زروان بودند. زروان به معنای زمان بی‌نهایت و خدای حقیقی نزد زروانیان بود. زروانیون میگفتند که اورمزد و اهریمن دشمنان یکدیگر بودند و همزمان دست به کار آفرینش شدند و اورمزد نور و خیر را آفرید و اهریمن تاریک و شر را.(ملل‌ونحل،صص262-263)
مانی این عقیده را در آموزه‌های دین خودش تبیین کرد و گسترش داد.
نوشته‌اند که پدر مانی در اواخر دوران پارتی در تیسفون می‌زیست و دینی شبیه منداییان داشت سپس به دشت میشان در غرب خوزستان رفت و در آنجا به فرقه دینی مغتسله پیوست.
مردمی که در تالیفات عربی دوران اسلامی با صفت مغتسله از آنها یاد شده است خودشان را ایل‌خایی و صابی می‌نامیدند. ایل‌خایی ترکیبی از نام ایل با پسوند خایی است و به نظر میرست که لفظی آرامی-پهلوی باشد به معنای خواهنده ایل که ترجمه امروزین‌ش میشود خداجو. ایل‌خایی بعدها در داستان‌های یونانیان اروپایی که از مانویت به مسیحیت رسیده بودند به یک پیامبر افسانه‌ای شبیه عیسای داستان‌های انجیل تبدیل شد و نامش را ایل‌خایوس نوشتند. صابی نیز شاید به معنای مطهر یا تطهیر شده بوده باشد. آنها زن را موجودی پلید میدانستند و دین‌شان مقرر کرده بود که مردی که با زنی آمیزش جنسی کند چون که نجس شده است باید که بی‌درنگ در آب جاری غسل کند و پلیدی را از سر و تن و رختش بزداید.
ابن‌ندیم نوشته که
پدر مانی در تیسفون به بتخانه می‌رفت و پدر مانی روزی در بتخانه آوازی شنید که به او میگفت«گوشت مخور، می ننوش، زن مگیر» و این را سه بار در سه روز در بتخانه شنید. پس از آن به خوزستان رفت و در دشت میشان به مغتسله پیوست.(الفهرست:508)
این بتخانه که ابن‌ندیم از آن یاد کرده یکی از معابد منداییان بوده زیرا آنها به میراثی که از دین کهن کلدانی(بابلی) گرفته و اندک تغییری در آن ایجاد کرده بودند برای اختران هفتگانه( پنج سیاره و ماه و خورشید) معبد و بت‌هایی(پیکره و صنم) داشتند و آن ذات‌های آسمانی را می‌پرستیدند و معبدشان را هیکل می‌نامیدند.(ملل‌ونحل:348-363)
ابن‌ندیم در گزارش بالا افزوده که مادر مانی در آن هنگام حامله بود و به‌زودی پسری زایید که در آینده مانی شد. ولی خب روایات دیگری میگویند که او زمانی که مانی 5 ساله بوده او به مغتسله پیوست. روایت‌های مانویان خبر از آن میدهد که مانی وقتی چهار ساله بوده در تیسفون به مدرسه مندایی‌ها سپرده شده‌ست. گزارشی که نشان دهد پدر مانی پس از تولد مانی از خوزستان برگشته و در تیسفون جاگیر شده باشد نیز داده نشده است.
مغتسله که در مناطق روستایی غرب خوزستان و جنوب بین‌النهرین پراکنده بودند بنابر پیشگویی‌هایی که از پیامبرشان یحیا درباره نزدیک بودن ظهور دوم یشوعا مشیح برایشان مانده بود در انتظار پیامبرآخرالزمان بودند که قرار بود در آن زمان‌ها ظهور کند و دینش جهان‌گیر شود و درد و رنج‌های بشریت را برای همیشه از میان بردارد. از این پیامبر موعود با صفت فارَقلیط-پاراکلیت یاد میشد. مسیحیان نیز منجی آخرزمانی خودشان را فارقلیط می‌نامیدند.(اینکه میبینم الان هم هنوز مردم این منطقه به‌دنبال کسی هستند که ظهور کند و درد و رنج‌هایی که در این دنیای وحشتناک می‌کشند را به پایان برساند واقعا دردآور است.)
فارقلیط می‌بایست که تلفظ آرامی-سریانی پاراکلیت بوده باشد. پاراکلیت که نجات‌بخش معنی کرده‌ند به نظر میرسد که عبارت ایرانی باشد به معنای مفتاح‌غیب که تلفظ نوین آن فرا کلید است یعنی آن که قرار است بیاید و پرده‌های غیبی را برای مردم جهان کنار بزند. البته یه همچین چیزی در باورهای ایرانی نیست و شاید از ساخته‌های یونانی‌های دو زبانه حران و نصیبین بوده باشد که آرامی‌ها و سریانی‌ها فارقلیط تلفظ کردند.
پدر مانی ابتدا به منداییان و سپس به مغتسله پیوسته و از فعالین آن آیین بود و مانی در میان آنها متولد شد و در میان آنها پرورش یافت. افسانه‌ها و داستان‌هایی که پیروان این آیین منتشر میکردند در کودگی در ساختن ذهن دینی مانی تاثیر بسیاری نهاده بود. این تاثیر چندان بود که او در همان سنسن کودکی رویاهایی میدید و چنان‌که بعدها خودش نوشته است یک بار دو فرشته آمدند و او را برگرفته به آسمان بردند و ملکوت آسمان‌ها را به او نشان دادند. این رویا دو بار دیگر نیز تکرار شد و او پیش از آن‌که به سن 12 سالگی رسیده باشد سه‌بار به معراج آسمانی برده شده بود. این را مانی در کتاب کفلایه نوشته است. سپس وقتی به سن 12 سالگی رسید فرشته وحی که نامش «تَواَم» بود و به سریانی قرین میگفتند از پیش‌گاه روشن‌یزد(خدای نور) به نزدش آمده به او فرمود که دین مغتسله را رها کند و به او گفت از پیروان این دین دوری گزین؛ تو نباید که از آنها باشی؛ خویشتن را پاکیزه بدار و از شهوت‌ها دوری گزین ولی به او گفت که هنوز هنگام بعثتت نرسیده است(الفهرست:508)
برای پیامبر اسلام نیز در آغاز بعثت‌ش وحی رسید که «برخیز و هشدار بده. پروردگارت را بزرگ بشمار، جامه‌ت را پاکیزه بدار، از پلیدی‌ها دوری گزین»[مدثر،آیات2-5] و از این روز تا روزی که دعوت خویش را آشکار کرد حدود دو سال گذشت و نیز پیامبر اسلام در بچگی دو فرشته از آسمان آمدند و شکم‌ش را گشودند و شستشو دادند و آن را از پلیدی‌های بت‌پرستی پاک کردند که داستانش در سیره‌ها آمده که همچون مانی مربوط به دوران پیش از بعثت‌ش بوده است.
این روایت‌ها نشان میدهد که مانی در آغاز نوجوانی‌ش به تاثیر از داستان‌های مغتسله و مسیحیان عراق و خوزستان و در اثر خودتلقینی‌های چندین ساله در خودش اوصافی می‌دیده و به نوعی یقین رسیده بود که همان پیامبر نجات‌بخش موعود است که جهان در انتظار او است. پس او از همان سن در انتظار روزی بوده که از جانب آسمان مبعوث شود و رسالت هدایت بشریت به او سپرده شود. رویاهایی که براساس خودتلقینی‌هاش می‌دیده نیز به این باور دامن می‌زده و او را بیش از پیش آماده دریافت وحی آسمانی می‌کرده‌ست.
مانی چون به سن 24 سالگی رسید نخستین پیام آسمان برای آغاز رسالت‌ش را دریافت کرد، و این در سال 239 یا 240 بود. آن‌گونه که خودش بعدها نوشته، فرشته وحی به نزدش آمده و به او چنین گفته
سلام برتو ای مانی. از جانب من و از جانب پروردگار که مرا به نزد تو فرستاده‌ست. او که وروران‌بغ‌استه(روح اعلی و خدای حقیقی) است تو را برای تبلیغ رسالت برگزیده و این ماموریت را به تو سپرده‌ست. او به تو فرمان میدهد که رسالت خویش را آشکار کنی و نوید حق را به مردم برسانی و در این راه هرچه در توان داری به کار ببندی.(الفهرست:508)
ابن‌ندیم که این سخن مانی را از روی یکی از کتاب‌های مانی ترجمه کرده(شاید کتاب شاپورگان که مانی به زبان پهلوی نوشته بوده و نخستین کتابش بوده) افزوده که
مانی پیش از آن‌که مبعوث شود اسقف(کشیش بزرگ) روستای قَنا در جنوب عراق بود. در روز اول نیسان(نوروز) که شاپور اول تاج‌گذاری کرد به نزد شاپور رفت و تاج برسر شاپور نهاد و پدرش و دوتا از پیروانش به نام‌های شمعون و زاکوا نیز با او بودند. (الفهرست:508)
این روایت نشان میدهد که مانی در این هنگام رهبر برجسته دینی یک فرقه از مندائیان در بین‌النهرین بوده است و نیز نشان میدهد که مانی در این هنگام که در آستانه بعثت بوده یا اخیرا مبعوث شده بود ولی هنوز نبوت‌ش را اعلان نکرده بوده رهبر مندائیان در بین‌النهرین بوده. شمعون و زاکوا نیز حتما از بزرگان بومیان عراق و از رهبران برجسته دینی بودند که برای شرکت در مراسم تاج‌گذاری شاپوراول ساسانی به همراه مانی دعوت شدند. این مراسم در اولین نوروز پس از مرگ اردشیر بابکان بوده یعنی نوروز 241 میلادی.
شاپور اول احتمالا در استخر تاج‌گذاری کرده زیرا از زمان او استخر پایتخت ساسانیان شد(استخر شهری در کنار تخت‌جمشید است) روایت حضور مانی در مراسم تاج‌گذاری شاپور را ابن‌ندیم از متون مانوی و از نوشته خود مانی آورده و همین روایت نشان میدهد که مانی در سالهای آخر سلطنت اردشیر بابکان از شخصیت‌های برجسته و بلندپایه دینی در جنوب عراق بوده. شرکت در تاج‌گذاری شاپور نشان‌گر بلندپایه‌گی او در حد موبدان زرتشتی بوده و به‌عبارت دیگر او به‌عنوان یکی از بلندپایه‌ترین رهبر دینی بومیان این دو سرزمین در مراسم تاج‌گذاری شاپور شرکت کرده است. پس مانی در آن زمان وضعیتی داشته که رهبران منداییان عراق و خوزستان او را به ریاست بر دین‌شان قبول داشته‌ند. شاید پدر مانی و مانی در آن زمان رهبر دینی ادیان عراق و خوزستان بودند و شاید پدر مانی در زمان اشکانیان هم همین منصب را داشته است. مانی در راس هیاتی از رهبران دینی بومیان عراق و خوزستان به حضور شاپور اول رسیده و در مراسم تاج‌گذاری شرکت کرده است.
مانی یک بار دیگر نیز در راس چنین هیئتی در مراسم دیگری به حضور شاپور رسیده و نخستین تالیف خویش را که نامش را شاپورگان نهاده بود و به زبان پهلوی بوده به شاپور تقدیم کرده است. شاپورگان کتابی‌ست که در آن کلیات عقاید دینی خودش را به زبان ساده شرح داده است.
ابن‌ندیم از نوشته مانویان آورده که
مانی وقتی به حضور شاپور رسید از دو شانه‌اش دو گل‌دسته بزرگِ نور می‌درخشید و این سبب شد که شاپور احترام بسیار به او بگذارد تا جایی که آماده شد تا دینی که مانی آورده بود را بپذیرد. او از شاپور تقاضا کرد که پیروانش در کشور آزاد باشند و بتوانند که در سراسر کشور رفت و آمد کنند و برای دین‌شان تبلیغ کنند و از شاپور تقاضا کرد که اجازه دهد تا بار دیگر در آینده نیز به حضور وی برسد و شاپور با هردو این تقاضاها موافقت کرد.(الفهرست:509)
در نوشته خود مانی نیز در کتاب کفلایه به‌این دیدار و تقاضا اشاره شده‌ست.
مانی پس از آن‌که مبعوث شد نخستین رساله‌اش شامل آموزه‌های دین نوینی که آورده بود را نوشته یک نسخه‌اش را به شاپور اول تقدیم داشت. نام این رساله که به زبان پهلوی نوشته بود شاپورگان بود. مانی در شاپورگان ادعا کرده بود که پروردگار در هر زمانی یکی از انبیای خویش را می‌گزیند و برای هدایت بندگان‌ش به سوی سعادت ابدی می‌فرستد. زمانی زرتشت را برای پارسیان فرستاد و زمانی بودا را برای هندیان فرستاد و زمانی عیسا را برای شامیان فرستاد و اکنون مرا که پیامبر بر حق‌ام برای هدایت مردم بابل(بین‌النهرین) فرستاده‌ست.(ابوریحان بیرونی؛آثارالباقیه،207)
او در این رساله صراحتا گفته که پیامبر آخرزمان‌ست و برای مردم بین‌النهرین مبعوث شده‌ست. این موضوعی‌ست که در کتاب کفلایه نیز به آن تصریح شده و به نظر میرسد که بیرونی عبارت‌های بالا را از کتاب کفلایه ترجمه کرده.
سال دقیق تقدیم کتابچه شاپورگان به شاپور معلوم نیست. شاید سال 242 میلادی بوده. شاپورگان تنها تالیف مانی به زبان پهلوی بوده و مانی پس از این هیچ رساله‌ئی به زبان پهلوی تالیف نکرد و برروی زبان آرامی(سریانی) که زبان والدین‌ش بوده متمرکز شد. زبان سریانی زبان رسمی متون دینی مندایی و مسیحیان و مغتسله در بین مردم بین‌النهرین و شام بود و در مسیحی‌شدگان خوزستان که عیلامی بودن هم رواج داشت.
تمرکز مانی در سالهای اولیه تبلیع دعوت‌ش به طور عمده بر روی بومیان بین النهرین و خوزستان بود که آمادگی پذیرش آموزه‌های او را داشتند.
مانی وقتی در مراسم تاج گذاری شاپور اول شرکت کرده و دو شاگردش نیز با او بودند به عنوان یکی از رهبران بلندپایه دینی مطرح بوده و با برخورداری از همین موقعیت فعالیت های تبلیغیش را در عراق و خوزستان گسترش داد و شاپور در آن زمان به او اجازه تبلیغ دین در سرزمین‌های تحت سلطه ساسانیان را داده بود. در متون مانوی از زبان خود مانی گفته شده که او مورد خطاب مستقیم آسمان بود و این آموزه‌ها را فرشته وحی از آسمان برایش می‌آورد و باورهائی که گفت و نوشت و به مردم رسانده تکرار کلام خدا بوده.
او ادعا میکرد که خدا به توسط فرشته‌ای با او سخن میگوید و او سخن خدا را برای مردم بازمی‌گوید و می‌نویسد تا مردم بخوانند و متوجه باشند که دین‌های قبلی به توسط خدا باطل شده و ورافتاده‌ست و مردم جهان باید دین او را بگیرند.
آخرین کسی که در این ناحیه همچین ادعایی کرده بود که نبی(پیامبر) است و وحی از آسمان دریافت میکند و دین مردوخ را منسوخ و دین سین را رسمیت بخشید نبونئید پیامبرشاه بابل بود و سخنانی که خدا به او وحی کرده بود و او نویساند و کارهایی که او به فرمان خدا انجام داده بود. که دلیل نفرت کاهنین بابلی از او همین بود و برای همین در تسخیر بابل به کورش هخامنشی کمک کردند و در منشور استوانه کورش برای همین که کورش اینها را از شر این پیامبرشاه بابلی که دین اجدادی آنها را باطل کرده بود راحت کرده خرسند بودند و برای این هم بود که از کورش تمجید کرده بودند.
از آن پس دیگر هیچ پیامبر بومی در بین‌النهرین برای مردم بومی ظهور نکرده بود تا زمانی که مانی با در دست داشتن پیام نجات‌بخش آسمانی ظهور کرد و تصریح نمود که برای هدایت مردم بابل(بین‌النهرین) مبعوث شده و بابل در بین‌النهرین اُم‌القرا بود و مانی آمده بود تا مردم ام‌القرا و پیرامونش را به راه راست خدایی رهنمون شود.(آشنا نیست؟)
از آنجا که اقوام آرامی و عیلامی به تاثیر از مبلغان ادیان مغتسله و مسیحیان از مدت‌ها قبل در انتظار ظهور نجات‌بخش آخرزمانی موسوم به فارقلیط بودند مانی به‌زودی در بین پیروان این دین‌ها مریدان بسیاری به‌دست آورد و کارش بالا گرفت. او به مسیحیان عراق میگفت که همان فارقلیط است که عیسی نوید آمدن‌ش را داده‌ست.(الفهرست:508)
این باوری بود که همه مسیحیان به آن مقید بودند و انتظار ظهور هرچه زودتر منجی آخرزمانی را می‌کشیدند. و خلاصه دعوت مانی بسیار موفق بود و بسیاری از مردم در قلمرو ساسانیان مخصوصا در عراق و خوزستان به دعوت او لبیک گفتن.
مانی در کتاب کِفَلایَه که همچون دیگر کتب او به زبان سریانی نوشته شده بود و زندگی‌نامه خود نوشته او بوده که بعدها یکی از شاگردانش آن را بازنویسی و ویرایش کرده‌ست خبر از سفرهایش به هند و چین میدهد و یادآور میشود که پس از بازگشت از این سفر در خوزستان به حضور شاپور رسیده که شاید سومین دیدار یا دومین دیدار او با شاپور بوده می‌تواند که پس از پیروزی شاپور بر قیصر والیریانوس بوده باشد. از نوشته‌های او معلوم میشود که او پس از بعثت‌ش چندین سال در سفرهای سرزمین‌های شرقی بوده سپس با دانسته‌های نوینی به ایران و عراق برگشته است. او در این سفرها با آموزه‌های بودا آشنایی نزدیک یافته و عقیده به تناسخ که باور به پیمودن راه تکامل روحی در زندگی‌های متعدد این دنیا تا رسیدن به آخرین مرحله تکامل بود را از بوداییان گرفته و وارد دین خویش کرده بود.
در این زمان با توجه به افزایش پیروان او موبدان زرتشتی احساس خطر کردن و به شاپور فشار آوردن که جلوی او را بگیرد و شاید خود شاپور هم از این گسترش سریع باورهای مانی وحشت کرده بود و بیم این داشت که سلطنت ساسانی که برمبنای دیانت زرتشتی بود به خطر بیوفته و برای همین هم شروع به جلوگیری از تبلیغ او را گرفت.
یعقوبی نوشته که موبدان‌موبد(ملای‌ملایان) از شاپور تقاضا کرد که مانی را به دربار دعوت کند تا یک جلسه مناظره با او داشته باشند که میگن که موبدان‌موبد بطلان عقاید او را اثبات کرده!!! و سپس مانی چون جان خویش را در خطر دید به هند رفت و تا زمانی که شاپور زنده بود به ایران برنگشت(یا اینکه تهدیدش کرده چون پیروزی این ملایان دینی در مناظرات براساس همین است وگرنه آخرش به دعوا و کتک‌کاری هم میرسن)(تاریخ‌یعقوبی‌ج1ص161)
بیرونی در این مورد در آثارالباقیه خودش نوشته که بنابر حکم دین زرتشتی هرکه که ادعای نبوت کرد باید از کشور تبعید شود و شاپور او را محکوم کرد که تبعید شود و دیگر به ایران برنگردد.
با این حال او در اواخر عمرش انگار به بابل برگشت و برای همین هم توسط موبدان زرتشتی محاکمه شده و گردن زده شده و پوست تنش کنده شد و در آن کاه ریختند و در دروزاره جندی‌شاپور قرار دادند و کسی که او را محاکمه کرد کرتیر بود که نقش فعالی در سرکوب ادیان دیگر در ایران از زمان اردشیر داشته و تا زمانی که زنده بود هم داشت. و به این شکل دیوان زنادقه که دستگاه سرکوب موبدان زرتشتی و در اصل دستگاه امنیتی آن زمان بود به دنبال مانویان میگشت تا آنها را محاکمه و اعدام کند.
متون مانوی میگویند که مانی پس از اینکه از ایران رفت در ترکستان و سرزمین‌های چین و هند به تبلیغ پرداخت. در این سرزمین‌ها از چند قرن پیش از آن آیین بودا گسترش پیدا کرده بود و آیین بودا نیز اساس‌ش بر دنیاگریزی و زهد و رنج‌کشی و عبادت‌های خودآزارانه نهاده شده بود(البته برای راهبان نه همه) و از این جهت شباهت به آیین مسیحیان و مغتسله داشت. متون مانوی میگویند که مانی در این سرزمین‌ها پیروان بسیار به‌دست آورد و مراکز متعددی برای تبلیغ دینش برپا کرد.
پرکاری مانی در بیان آموزه‌هایش و بیان مسحورکننده‌ش و قدرت‌ش در اقناع و توانش در سازمان‌دهی پیروانش از نوشته‌های سنتی ترجمه شده از متون مانوی پیداست و مطالعه‌گر را حقیقتا به شگفتی می‌اندازد. در سرزمین‌های شرقی(کابلستان و ترکستان و شرق سُغد) به علت آن‌که آموزه‌های بودا زهد و دنیاگریزی را رواج داده بود زمینه برای پذیرش آموزه‌های مانی فراهم بود و مانی در دور دوم سفرهایش موفق شد که پیروان بسیاری به‌دست آورد. و از آنجا شاگردان طراز اولش که از بین‌النهرین و خوزستان به‌همراه او رفته بودند را در دسته‌های داعیون(مبلغین) به همراه نوشته‌هایش به شام و آناتولی و بالکان و ایتالیا و سِکِلیه(سیسیل) و گال(فرانسه) و مصر و شمال آفریقا فرستاد
فعالیت‌های مبلغین مسیحی در این سرزمین‌ها و تبلیغات‌شان در مورد پیامبر آخرالزمان که قرار بود به زودی ظهور کند زمینه کام‌یابی این هیئت‌های تبلیغی در جذب مرید برای مانی را فراهم آورد و در خلال اندک زمانی صومعه‌های پرشماری در این سرزمین‌ها توسط پیروان نوین مانی دائر شد و نوشته‌های او به زبان‌های یونانی و لاتین و قبطی ترجمه و در اروپا و مصر و شمال آفریقا منتشر شد. و براثر این ترویج سریع آیین رومیان نیز مثل پارس‌ها(ساسانیان) نگران شدند و برای همین قَیصَر دیوکلتیانوس در سال 302 میلادی فرمان قلع‌وقم مانویان در روم را برای پروکنسول(نایب امپراتور) در آفریقا و بقیه پروکنسول‌های(نایبان امپراتور) رومی صادر کرد.
در خوزستان و عراق و شام و مصر و آناتولی(ترکیه) نیز جماعات بسیاری از مسیحیان ادعای فارقلیط بودن مانی را پذیرفتند و به پیروان مانی پیوستند. چند سالی از فعالیت‌های تبلیغی مانی و یارانش نگذشته بود که دین مانی در خاورمیانه و اروپا به بزرگترین رقیب مسیحیت نوپا تبدیل شد. و برای همین هم بهرام چهارم ساسانی و هم قیصر دیوکلتیانوس فرمان قلع‌وقم مانویان را صادر کرده بودند و این دو حکومت به صورت بی‌رحمانه آنها را سرکوب کردند.
گرچه مانی در آغاز کارش گفته بود که مسیح را خدا برای هدایت مردم مغرب‌زمین فرستاده بود و برای عیسا احترام بسیار قائل شد تا توانست که بخش بزرگی از پیروان عیسا را به خودش بکشاند ولی وقتی کارش بالا گرفت عیسای مورد نظر خویش را عیسای دیگری سوای عیسای مسیحیان معرفی کرده گفت که آن عیسا که پسر مریم بیوه بود و یهودی‌ها او را اعدام کردند یک شیطان بود که خودش را عیسا نامیده بود تا مردم را گم‌راه کند و به بندگی خودش درآورد. او موسا را نیز دروغبند نامید و گفت که او پیامبر نبود بلکه شیطان بوده و خودش را به دروغ فرستاده خدا نامیده‌ست. ابن‌ندیم که متون اصلی مانوی را خوانده بود افزوده که
مانی در کتاب‌هایش انبیای دیگر را نیز دروغبند نامید و میگفت که شیطان در پوستشان وارد شده بود و سخن برزبان‌شان می‌نهاد ولی زرتشت و بودا و ابراهیم را پیامبران حقیقی و دین‌آور می‌نامید.(الفهرست:518،ملل‌نحل:273)
مانی از یک عیسای قدسی آسمانی فراگیتایی خداگونه سخن میگفت که سوای عیسای مسیحیان بود و خودش را پاراکلیت این عیسای مقدس می‌نامید و به مسیحیان تلقین میکرد که آن عیسا که شما می‌پرستید شیطان بوده و شما به جای آن‌که خدا را بپرستید شیطان را می‌پرستید و عیسای حقیقی این است که من معرفی می‌کنم و مژده ظهور مرا(مژده آمدن پاراکلیت را) داده است. مشابه همین دید رو اسلام در مورد مسیحیت مدعیه و همین رو هم در مورد پیامبر اسلام میگه که عیسا بشارت آمدن محمد را داده است.(شباهت جالبیه).
مانی کتب و جزوه‌های پرشماری نوشته بوده که برخی از آنها تا سده‌های چهارم و پنجم هجری در ایران و عراق موجود بوده و گزیده‌هایی از آنها را دین‌شناسان بزرگ دوران اسلامی(در اصل زندقه‌نگاران(ردیه‌نویسان و رفع شبهه)) به زبان عربی بازنویسی کردند. پاره‌هایی از نوشته‌های او و مریدانش نیز در قرن اخیر در اینجا و آنجا کشف شده که از جمله آنها کتاب معروف کفلایه است که نوشته خود مانی و بازنویسی و ویرایش‌ده توسط برخی از مریدانش است. در سال 1308 شمسی در ویرانه یکی از صومعه‌های مانوی در جنوب استان فیوم مصر که در کاوش‌های باستان‌شناسی از زیر تپه شنی بیرون کشیده شده یک نسخه از ترجمه قبطی کتاب کِفَلایَه کشف شد که چون بر پاپیروس نوشته شده بود و در زمین خشک و بی‌باران مانده بوده بخش بزرگی از آن سالم مانده بود و این کتاب به همت محققین غربی به زبان‌های اروپایی ترجمه شد. کفلایه در کنار الفهرست ابن‌ندیم و ملل‌ونحل شهرستانی که از تالیفات دست اول مانوی استفاده کرده‌ند منبع اصلی برای شناخت مانی و آیین اوست. در کفلایه نام چندین تالیف دیگر مانی آورده شده(همان کتبی که ابن‌ندیم و شهرستانی و یعقوبی نام‌هاشان را آورده‌ند). شاید بتوان کفلایه را کاملترین کتاب آموزه‌های مانی به‌شمار آورد.
مانی در کفلایه تصریح کرده که
او تنها پیامبری‌ست که آموزه‌هایش را شخص خودش در رساله‌های متعدد به صورت نوشته درآورده و در اختیار مردم جهان قرار داده و یادآور شد که هیچ‌کدام از انبیای قبلی کتاب دین به دست خودش ننوشت چنان‌که پیروان مسیح پس از او زندگی‌نامه و آموزه‌های او را نوشته‌ند و زرتشت پیامبر نور و روشن‌گر بزرگ که در ایران مبعوث شد و به نزد ویشتاسپ رفت کتابش را خودش ننوشته بلکه شاگردان و پیروانش پس از او آموزه‌های او را حفظ کرده بودند و آنها را در کتابی تالیف کردند که اکنون در دست است.(کفلایه؛1)
او در کفلایه تصریح کرده که در زمان سلطنت اردوان پنجم متولد شده و از کودکی برای تحویل‌گرفتن رسالت آسمانی پرورده می‌شده‌ست و نخستین باری که فرشته وحی به نزدش آمد در زمان کودکی وی بود و آن زمانی بود که اَردَشَیر بابکان تاج‌گذاری کرده بود. او به تاکید ادعایی این‌چنین کرده است:
در آن زمان فرشته وحی همه اسرار گذشته و آینده جهان، آنچه از زمان آدم تا امروز رخ داده است و سپس رخ خواهد داد را به من آموخت. اسراری را به من آموخت که از همه مردم جهان پوشیده‌ست. همه رازهای جهان بر من مکشوف شد. علم هرچه مردم جهان می‌شنوند و می‌بینند و می‌اندیشند به من داده شده است.
و افزوده که من همان مسیح موعود آخرالزمان‌م که خبر داده شده که به همه رازهای آشکار و نهان آگاه است. من مبعوث شده‌م تا درد و رنج را از بشریت دور کنم و همگان را به سعادت ابدی برسانم.
سپس تصریح کرده که
در سالهای آخر سلطنت اَردَشَیر مبعوث شدم و به هند رفتم تا راز سعادت ابدی را آموزش دهم. در همان سال که اَردَشَیر از دنیا رفت و شاپور به شاهی رسید من کشور هند را رها کردم و به پارس آمدم و از پارس به بابل و میشان و خوزستان آمدم. آنگاه به حضور شاپور رسیدم. شاپور مرا با احترام شایسته پذیرفت و به من اجازه داد که آموزه‌های دین را در جهان انتشار دهم. پس از آن از شرق ایران‌زمین تا غرب بین‌النهرین و مرزهای کشور روم سفر کردم و به آموزداندن و تبلیغ‌کردن پرداختم.
و درباره دومین سفرش به سرزمین‌های شرقی که در زمان سلطنت شاپور اول بوده نوشته که
یک‌بار دیگر از راه دریا به هند سفر کردم و همه شهرهای هند را گشتم تا راز سعادت ابدی را به مردم آموزش دهم. ولی مردم با من مخالفت کردند. سپس به ایران برگشتم و شهرهای ایران را گشتم. درباره نزاع ابدی نور و ظلمت سخن گفتم، درباره گناه و ثواب سخن گفتم ولی در میان ایرانیان نیز گوش شنوا نیافتم زیرا مردم نمی‌خواستند که از ظلمت ماده رها شده روحانی شوند. سپس مرا از تبلیغ و راهنمایی بازداشتند(یعنی در درون ایران جلوی فعالیت تبلیغی مرا گرفتند) و به آموزه‌های نجات‌بخش من توجه ننمودند. شاه و شهریاران ایران نمی‌خواستند حقایقی که من آموزش میدادن را بپذیرند زیرا اسیر دشت شیاطین بودند(موبدان زرتشتی). فریادهای نجات‌بخش مت در گوش آنها اثر نکرد. لذا به بابل آمدم و در شهرهای بابل و آشور به تبلیغ حقایق پرداختم و برای مردم بیان کردم که چه نیک و چه بدست تا مردم را از تاریکی‌ها رهایی داده به روشنایی‌ها برسانم. گرچه در همه کشورها با من مخالفت میشد، منِ مانی که یک‌تن بیش نبودم تخم حقیقت را در میان همگان کاشتم و دیدگان همگان را بر روی حقایق گشودم، زورمندان را همه توان‌شان نتوانستند که جلو گسترش آموزه‌های حیات‌بخش من را بگیرند و مانع گسترش نور شوند زیرا حقایقی که من بیان می‌کردم نیرومند‌تر از زور آنها بود.
او تاکید کرده که
جهان در بیماری‌ست و درد میکشد من آمده‌ام تا بیماری جهان را درمان کنم و دردها و رنج‌ها را از جهان بزدایم. جهان نیازمند پزشک کاردان است و من آن پزشک هستم و مردم جهان همچون بیمارانی‌ند که باید به رهنمودهای پزشک خویش گردن نهند و آنها را اجرا کنند تا شفا یابند. بیماری که به رهنمودهای پزشک توجه ننماید و پزشک را دشمن خویش بپندارد نادانسته مانع درمان خویش میشود و نه تنها مجبور است که درد بکشد بلکه مجبورست که دردهای دیگر علاوه بر درد کنونی‌ش نیز تحمل کند
(مشابه این حرف‌ها رو الان ملایان هم میزنن که میگن که باید از ما تقلید کنید و مثال پزشک رو هم میارن.)
مانی سپس میگوید که
یاران من که در نقاط دوردست جهان مامور تبلیغ رسالتهای من‌ند نباید که از هیچ خطری به‌هراسند بلکه باید یقین داشته باشند که پیروزی نهایی ازآنِ ایشان است زیرا ایشان‌ند که ظلمت‌ها را می‌زدایند و حکمت می‌پراکنند و وسائل رستگاری ابدی مردم را فراهم می‌کنند. یاران من هر رنجی که در راه تبلیغ رسالت نجات‌بخش تحمل کنند روح خویش را بیش از پیش می‌پالایند و سزاوار پاداش‌های هرچه هرچه بهتر و برتر در جهان دیگر خواهند بود. یاران من پزشکانی هستند که در کار درمان دردهای مردم جهان‌ند. پزشک اگرچه ممکن‌ست که درمان و معالجه بیماری و زخم را با داروهای تلخ یا جراحی انجام دهد که همراه با درد باشد ولی بیمار میداند که داروی تلخی که پزشک برایش تجویز میکند و دردی که پزشک با جراحی و شکافتن زخم بر او تحمیل میکند به خاطر بهبودی یافتن اوست. بیمار دانا در چنین حالتی درد کارد پزشک را تحمل میکند، داروهای تلخ که پزشک برایش تجویز کرده‌ست را تناول میکند و به پزشک پاداش نیز میدهد و تا پایان عمرش سپاس‌گزار او خواهد ماند. یاران من باید که به این امور توجه داشته باشند و همه تلاش خویش را برای هدایت مردم جهان به کار می‌گیرند.(کفلایه،2)
مانی در کفلایه نشان داده که نویسنده بسیار زبردستی‌ست و او آموزه‌هایش را به صورت سوال یکی از اصحاب و پاسخ مانی مطرح کرده‌ست. شکوکی(شک‌ها) که معمولا برای انسان‌ها درباره آموزه‌های او به‌پیش می‌آید را به‌عنوان سوالات یک صحابی مومن حقیقی ولی اندکی دچار تردید مطرح میکند و آنگاه به آنها با چرب‌زبانی بسیار موثری به یکی‌یکی آنها جواب میدهد و جواب‌هایش چنان‌ست که پرسنده را به یقین می‌رساند که حتی شکوکش نیز نشانه ایمان قوی اوست و او باید اطمینان داشته باشد که آنچه مانی میگوید از جانب عالم بالاست و عین حق‌ست و هر انسانی که خواهان نجات ابدی باشد باید همه آنچه که مانی میگوید را با جان و دل بپذیرد. سپس از زبان یکی از اصحاب خطاب به مانی می‌نویسد که من به یقین کامل رسیدم که راهی که برگزیدم حق‌ست لذا تصمیم گرفته‌م که با تمام توانم به‌نبرد شیاطین بروم و آنها را شکست دهم و جهان را از عناصر ظلمت و امور شیطانی برهانم. من به یقین رسیدم که روزه گرفتن همیشگی و ذکر و نماز دائمی بهترین عملی‌ست که روح انسان را پالایش میدهد. من دمی بی‌ذکر و ورد و دعا و نیایش به سر نخواهم برد و یک لحظه از عمرم را به غفلت نخواهم گذراند زیرا به یقین رسیدم که برای عبادت و ذکر و نیایش و روزه‌داری آفریده شدم.
چنان‌که از نوشته‌های ابن‌ندیم و شهرستانی نیز آوردیم مانی در کفلایه میگوید که
در هر زمانی که بشریت به وضعیتی می‌رسیده که دخالت پروردگار برای نجات بشریت از گناهانی که دامن‌گیرشان‌ست را می‌طلبیده پروردگار یک پیامبری را برمی‌گزیده و مامور تبلیغ حقایق می‌کرده‌ست و اکنون که آخرزمان‌ست مانی که مسیح موعود و پاراکلیت است را مبعوث کرده‌ست. اکنون بشریت بیش از هرزمان دیگری گرفتار فساد و ماده و ظلمت‌ست و نیازمند راهنمایی‌ست. این وظیفه را پروردگار برعهده مانی نهاده‌ست.
(یعنی 1800 سال گذشته این منطقه هیچ فرقی نکرده و هنوزم این حرفا رو میشنویم).
مانی گرچه از سنین 4-5 سالگی در مدرسه پرورش کشیش مندائیان در تیسفون پرورش یافته بود و سپس از سن 12 تا 24 سالگی در مدرسه وابسته به صومعه ایلخایی‌ها(مغتسله) در دشت‌میشان تعلیم دیده بود که پدرش ریاست آن را داشت و سپس خودش به ریاست آن رسید ولی ادعا میکرد که نزد هیچ معلمی شاگردی نکرده و آموزش ندیده است(یعنی اُمی‌ست) و آنچه که میگوید و می‌نویسد وحی آسمانی‌ست که فرشته وحی از آسمان از نزد روشن‌یزد(خدای نور) برای او آورده‌ست و می‌آورد.
به بیان دیگر مانی تصریح میکرد که آنچه میگوید و به نوشته درمی‌آورد نه سخن او بلکه کلام خداست و چیزهایی‌ست که او تا پیش از نازل شدن‌شان نه شنیده بوده و نه می‌دانسته است زیرا به هیچ مدرسه‌ای نرفته بوده و هیچ کتابی نزد کسی نخوانده بوده است تا اینها را یاد گرفته باشد و همین خود بهترین دلیل‌ست برای آن‌که این چیزها که میگوید و می‌نویسد نه از پیش خودش بلکه آنها را خدا از آسمان بر دست فرشته وحی برایش فرستاده است تا به بندگان خدا برساند و راه سعادت ابدی را به همگان نشان دهد.
مانی را ما در خلال نوشته‌های خودش و یا بازخوانی زندگی‌نامه‌اش که مریدانش نوشته بودند چندان پاک‌باز و باصداقت می‌یابیم که نمی‌توانیم بگوییم که داشته دروغ میگفته ولی انگار که او بسیار به این عقاید خودش ایمان داشته که واقعا این‌چیزهایی که از معراج او در کودکی و دیدن فرشته روشن‌یزد واقعی بوده و واقعا او هم این را باور داشته. مانی نه در پی کسب جاه و مقام و نام بوده و نه دنبال کسب ثروت و مال بود برعکس او آمده بود تا جاه و نام و مال و ثروت و لذت و خوشی را نفی و مردم را از آنها بیزار کند و خودش نیز از آنها بیزار بود.
آموزه‌های مانی
مانی آموزه‌های دین نوینش را از شماری از دین‌های دیگر گرفته و آنها را با هم آمیخته و ارائه کرد. خدایش روشن‌یزد(ایزد نور) بود که با نام زروان و وَهِشت‌شهریار(سلطان بهشت) نیز از او یاد کرده. روشن‌یزد دارای ده دستیار بوده به نام‌های حِلم و علم و عقل و تدبیر و غیب و حب و ایمان و وفاء و مروت و حکمت.(الفهرست:509).
حکمت در نوشته‌های مانی به معنای «دین مانی»ست. مانی حکمت برای مردم جهان آورده بود و حکمت به مردم جهان می‌آموخت. مفاهیم نبوت و وحی و فرشته وحی را مانی از ادیان سامی بین‌النهرین گرفته بود و همان‌گونه که در ادیان سامی خدا در آسمان نشسته بود و پیام‌ش را به وسیله فرشته وحی برای پیامبرش می‌فرستاد، مانی پیام خدا را به توسط یک فرشته دریافت میکرد. اسطوره آفرینش او مخلوطی از اساطیر ایرانی و سامی بود و بخشی را نیز از تورات مسیحیان گرفته بود. آدم و حوای داستان‌های مسیحیان در نوشته‌های مانی جای ویژه‌ئی دارند. نظریه تضاد خیر و شر را از زرتشتی‌ها و زروانیون گرفته و درهم آمیخته بود. عقیده به تقابل ازلی شیطان و خدا را از زروانیان و دیصانی‌ها و نیرد ازلی نور و ظلمت را از غنوصیان و دیصانی‌ها گرفته بود که آنها را نیز به‌نوبه خودشان از ایرانی‌ها و زروانی‌ها گرفته و به سلیقه خودشان پرورده بودند. زهد و دوری از لذات و رنج‌پسندی و اجتناب از هرگونه لذت را از مغتسله و صابیان و مسیحیان و بوداییان گرفته بود. عقیده به تناسخ یعنی زندگی‌های پی‌درپی به خاطر پالایش یافتن روح و طی‌کردن مراتب تکامل را از بوداییان و هندوان گرفته بود و زندگی اخروی یعنی بهشت و دوزخ را از زرتشتیان گرفته و به گونه خاصی پرورده بود و از ترکیب همه آنها آموزه‌های نوینی را ایجاد کرد که قرار بود جای همه ادیان موجود در جهان را بگیرد.
مانی ابتدا آموزه‌هایش را به زبان پهلوی نگاشته بود و رساله شاپورگان را به شاپور تقدیم داشت ولی بقیه رسالات خودش را به زبان سریانی که زبان مادریش بود نوشت و نوشته‌هایش را برای آن‌که به اذهان عوام نزدیک کند با تصاویر توضیح‌دهنده آراست. ابن‌ندیم نوشته که مانی هفت کتاب به زبان سریانی نوشت. ترجمه عربی نام این کتب را او چنین آورده: سفر الاسرار، سفر الجبابره، سفر الاحیا، فرائض المحبین، فرائض المستمعین، پراگماتیا.
نام این کتب به زبان امروزین چنین است: کتاب رازها(امور غیبی)، کتاب قهرمانان(غولان)، کتاب زندگان، تکالیف هواداران، تکالیف شنوندگان، احکام عبادی.
خود مانی نام کتاب‌هایش را در کفلایه آورده و از کتابی به نام انجیلیون بزرگ نیز یاد کرده. انجیلیون-که در قرآن به شکل انجیل آمده- لفظی سریانی به‌معنای مَلَکوت است. ملکوت نیز عبری‌ست به معنای «از آن ملائکه(شاهان جهان)» است.
انجیلیون دارای 22 سوره بوده به شماره حروف الفبای سریانی و هر سوره با یکی از این حروف شروع می‌شده و نام هر سوره از این حرف اولش آمده بوده مثلا سوره الفا، سوره بتا، سوره جیما، سوره دالتا تا آخر. سورا نیز کلمه سریانی بود که معنایش حصار و دیواربند است.
کتاب سفرالاسفار(کتاب‌کتاب‌ها) در اثبات نبوت آخرالزمانی مانی و منسوخ‌شدن دین‌های موجود و ناحق و شیطانی بودن برخی دیگر از دین‌ها و پیامبران بود. یعقوبی نوشته که مانی در کتاب سفر الاسرار معجزات انبیای قبلی را رد کرده بود(یعقوبی‌ج1صص160-162)
و ابن‌ندیم نوشته که مانی در کتاب سفرالاسرار کلیه ادیان گذشته را مورد بررسی و نقد کوبنده قرار داده بود. او برخی از باب‌های این کتاب با عنوان‌های «پسر زن بیوه که یهودیان بردار زدند» و «گواهی عیسا برضد خودش در شهر یهودا» و «گواهی آدم برضد عیسا» مسیح و دین مسیحیان را کوبیده بود. در باب‌های دیگر باعنوان‌ها «فرومایگان در دین» و «قول دیصانی‌ها درباره نفس و جسد» و «ردیه بر عقیده دیصانی‌ها درباره حیات» و «باب پیامبران» و «باب قیامت» و ابواب دیگر به نقد ادیان دیگر پرداخته است.(الفهرست:519-520)
کتاب پراگماتیا تعلیم راه و روش زهد و عبادت و روزه‌گیری و مهار نفس اماره از گرایش به شهوت‌ها و آموزش راه‌های گوناگون ندبه و زاری و خودآزاری به منظور خلاصی دادن نفس از عناصر ظلمانی بود.
در کتاب تکالیف مخاطبان مانی گناه و ثواب را برای عوام بیان کرده بود و یاد داده بود که عوام چگونه زندگی کنند و از چه‌چیز‌هایی دوری گزینند و از چه راه‌هایی رزق حلال کسب کنند و چه‌گونه عمل کنند تا مرتکب حرام نشوند.
همه این کتاب‌ها را مانی به زبان سریانی نوشت که زبان مقدس دین‌های سامی بود و گفته میشد خدا با همین زبان با پیامبرانش سخن میگوید. یعنی مانی چون‌که پیامبر خدا بود خدا با زبان سریانی با او سخن میگفت. محمدعلی باب و بهاالله نیز که 16 قرن پس از مانی دعوی رسالت کردند کتاب‌هاشان را به زبان عربی نوشتند که زبان مقدس وحی در دین اسلام بود و خدای اسلام با همین زبان سخن گفته بود و میگفت. این دو نیز معتقد بودند که خدا در هر زمانی که یک پیامبری پس از پیامبر اسلام مبعوث کند با زبان عربی با پیامبرش سخن میگوید لذا آنچه که برآنها وحی شده بود به زبان عربی بود. به بیان دیگر، خدای مانی زبانش سریانی بود و خدای باب و بهاالله نیز زبانش عربی بود و خدای یهودیان نیز زبانش عبری‌ست و همه اینها زبان‌های سامی هستند.
آن بخش از نوشته‌های پراکنده مانی که در ترکستان و مصر و شمال آفریقا به زبان‌های ایرانی‌شرقی(سغدی و باختری و پارتی) و قبطی(مصری) و لاتین تاکنون کشف شده ترجمه نوشته‌های مانی از سریانی به زبان‌های محلی‌ست که توسط رسولانش انجام گرفته بود.
در الاهیات مانی که او از دین کهن زروانی گرفته بود دو خدا در جهان وجود دارند که هردو آفریدگارند و از ازل با هم وجود داشتند یکی نور و خیر است و دومی ظلمت و شر. زروان خدای خیر و نور است و شیطان خدای شر و ظلمت. این دو خالق که اولی خالق خوبی‌ها و روحانیات است و دومی آفریننده بدی‌ها و مادیات؛ هردوشنوا و بینا و آگاه‌ند. این دو خدا نزد زروانیون یکی هُرمزد است و یکی اهریمن. و هردو از درون زروان پدید آمدند که دهر و خدای حقیقی‌ست و هرکدام از این دو نیز آفریدگار است. اولی خالق نور و خیر و دومی خالق شر و ظلمت.
نزد مانی زروان و اهریمن رو در روی یکدیگر قرار دارند و روشن‌یزد نیز جای زروان زروانی‌ها را گرفته است و فراتر از زروان و اهریمن است ولی خالق نیست و مخلوق هم نیست بلکه جهان نور ازلی و ابدی‌ست و نورعَلی‌نور است. ولی این نورعلی‌نور در مواردی در نوشته مانی با خدای نور یکی میشود و درهم‌می‌آمیزد و تمییزشان برای ما ناممکن میشود.
درباره صفات اهریمن نیز در نوشته‌های مانی آشفتگی بسیار دیده میشود و گاه می‌بینیم که خودش خالق است و گاه می‌بینیم که مخلوق خدای ظلمت(شهریار تاریکی) است.
اورمزد نیز در مواردی در نوشته‌های مانی دیده میشود که به گونه‌ای آشفته با زروان درهم‌آمیخته است. از این رو الاهیات مانی نیز آشفتگی بسیار دیده میشود که ناشی از چندگانگی کتب اوست که در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون نوشته بوده است.
در آموزه‌های مانی همچون زروانیان هرچه خیر و نفع و پسندیده‌ست مخلوق خدای نورست و هرچه بد و زیان و ناسپند است آفریده خدای ظلمت است. جهان این دو خدا از ازل(یعنی همیشه و از زمان بی‌آغاز) از هم جدا بوده است. نور دارای جهان ویژه خویش بود و در بالا قرار داشت(همان‌جایی که بعدها آسمان شد و ظلمت دارای جهان ویژه خویش بود و در پایین قرار داشت(همان‌جایی که بعدها زمین شد). پیش از آن‌که زمین و آسمان و خورشید و ماه و ستارگان پدید آیند این دو جهان از هم جدا بودند. ظلمت تصمیم گرفت که جهان نور را تسخیر کند و خیر و نیکی را از جهان براندازد. خدای نور و خیر برای آن‌که با خدای ظلمت مقابله کند عناصر نورانی را آفرید تا به‌عنوان لشکریان او باب لشکریان ظلمت بستیزند و نگذارند که آنها به جهان نور نزدیک شوند و عناصر نورانی که لشکریان ظلمت می‌ربایند را بازگیرند و نگاه دارند. خدای ظلمت و شر نیز لشکریان خویش را آفرید. در اثر تلاش‌های خدای ظلمت برای تسخیر جهان نور، ظلمت توانست که با نور هم‌کنار شود و با او درآمیزد. از این زمان ستیز ابدی نور و ظلمت آغاز شد. خدای نور برای آن‌که عناصر نورانی را از بند عناصر ظلمانی برهاند آسمان‌ها و زمین‌ها را آفرید و خندقی پهناور و ژرف با دیواره‌ئی بلند اطراف جهان کشید تا عناصر ظلمت را که از درون عناصر نور برمی‌کشید در آن اندازد و نور را بپالاید. از آن اندازه عناصر نور که از ظلمت پالوده خورشید و ماه و ستارگان را ساخت تا هرکدام به نوبه خود عناصر نورانی را از عناصر ظلمانی بپالایند. علاوه بر ذوات نورانی، آب و نسیم نیز از لشکریان خدای نور بود. زیرا خدای ظلمت برای خویش دود و سوزندگی و مِه و سرما و گرما را آفریده بود. سرما را خورشید بی‌اثر میکرد؛ سوزندگی را آب بی‌اثر میکرد، گرما را نسیم بی‌اثر میکرد، تاریکی را خورشید و ماه و ستارگان بی‌اثر میکردند. چنین بود که نبرد اینها به پدید آمدن روز و شب و فصول طبیعت انجامید و خلقت جهان به توسط این دو خدای ستیزنده آغاز شد که یکی همه نیکی‌ها و یکی همه بدی‌ها را. در آغاز این نبردها اهریمن از درون ظلمت پدیدار شد تا به یاری ظلمت(شهریار تاریکی) بشتابد. ذات اهریمنی که مخلوطی از عناصر ظلمت است ازلی نیست ولی گوهرش که تاریکی‌ست ازلی‌ست و همراه با تاریکی وجود داشته است. اهریمن صفت ابلیس گرفت و فرمانده سپاه ظلمت(شهریار تاریکی) بود. اهریمن دست به کار ساختن ماده شد تا نور را در ماده محبوس کند و روشن‌یزد کوشید که مانع او برای آفرینش ماده شود. خدای نور(روشن‌یزد-زروان) یک ذات نیرومند نورانی و روح خالص به نام اورمزد آفرید و به نبرد اهریمن فرستاد و پنج ایزد که نسیم و بوی‌خوش و نور و آب و آتش بودند را به فرمان او نهاد. چون اورمزد با این لشکرها از آسمان فرود آمد تا به پیکار اهریمن برود، اهریمن با لشکریانش که دود و سوزندگی و سیاهی و یخ‌باد و مِه بودند به پیکار او برخاست. اهریمن بر اورمزد پیروز شد و او را در میان عناصر ظلمت گرفت و عناصر پنج‌گانه نورانی را به عناصر پنج‌گانه ظلمانی آمیخته کرد.
تلاش‌های اورمزد برای رهایی از حصار عناصر ظلمت به جایی نرسید و از ترکیب عناصر مادی و نورانی موجودی پدید آمد که آدم نامیده شد. آدم موجودی بود که از نور و ظلمت پدید آمده بود و هم عناصر شر. اورمزد برای یاری به آدم و رها کردن او از دست شیطان و عناصر ظلمت عیسای آسمانی را فرستاد که ذاتش نورانی و روح خالص بود. اهریمن نیز حوا را از عناصر مادی که در درون آدم بود پدیدار کرد تا آدم را به‌عناصر ظلمانی علاقه‌مند سازد. عیسای نورانی که یکی از خدایان ازلی‌ست به آدم گفت که از حوا بپرهیز زیرا برای آن است که عناصر نورانی که در تو هست را نابود کند و تو را به جهنم فرستد. جهنم را نیز به او نشان داد که شکنجه‌گاهی در زمین بود(زمین). حوا آن‌گونه که ابلیس به او تلقین کرده بود خوردنی‌های لذیذ به آدم نشان داد و آدم هوس خوردن کرد و چون خورد شهوت بر او غالب شد اختیار از دست داد و با حوا آمیزش کرد. از این آمیز دختری پدید آمد که نامش آز بود(یعنی هوای نفس) پس از آن فرزندان دیگری نیز از آمیزش‌های بعدی آدم و حوا پدید آمدند.
آز کارآترین ابزار اهریمن برای فریب‌دادن فرزندان آدم و کشاندن‌شان به مرحله خوردن غذاهای لذیذ شهوت‌زا و آمیزش با زنان شد؛ به وسیله خوردن و آمیزش جنسی بود که عناصر نورانی در آدم‌ها تضعیف میشد و آدم‌ها را از عناصر ظلمت می‌انباشت تا جایی که تبدیل به لشکریان اهریمن میشدند و به ستیز با لشکریان اورمزد می‌رفتند.
در دنباله این نبردها بود که موجودات روی زمین پدید آمدند که بخش عمده وجودشان از عناصر ظلمانی یعنی تن یا ماده و ساخته اهریمن تشکیل شده بود و عناصر نورانی نیز روح آنها را تشکیل میداد.(یعقوبی1/159-160،شهرستانی،269-273،الفهرست،511-515).
این‌گونه روح انسان که عناصر نورانی بود در کالبد مادی تن که متعلق به جهان شیطان بود زندانی شده بود. از آن هنگام انسان در این جهان مبتنی بر ستیز خیر و شر مجموعه هردو ضد شد؛ یعنی از سویی دارای روحی بود نورانی و آسمانی و متعلق به جهان نور و ملکوت و از سوی دیگر دارای جسمی بود ظلمانی مادی و متعلق به جهان تاریکی و دارای هوس‌های نفسانی و تمایلات شیطانی. وظیفه انسان آن بود که با سرکوب آز و هوا و هوس و با خودداری از خوردن گوشت و نوشیدن باده و از آمیزش با زن، خویشتن را بپالاید و عناصر ظلمانی را از خویشتن براند و دور کند(شهرستانی،515)
ماده در آموزه‌های مانی اساس و مایه شر و بدی‌ست و تا زمانی که تمایل انسان به مادیات از بین نرفته باشد شر و بدی برجا خواهد بود.
تعریفی که مانی از بدی بدست میداد شامل زن و گوشت و میوه و خوراکی‌های لذیذ و مِی و همه‌چیزهایی میشد که بشر به طور فطری به آنها گرایش و نیاز داشت و این تمایل و نیاز فطری را مانی هوای نفس نامید. هرچه برای آدم‌ها خوشی و لذت می‌آورد از ماده بود و مانی میگفت که تمایل به اینها از تحریکات شیطان است و انسان باید از آنها دوری جوید. قدرت سیاسی نیز از تجلیات ماده و ناشی از تحریکات شیطان بود. لذا سلطنت در عقیده مانی یک پدیده شیطانی بود که انسان پرهیزکار باید از آن دوری جوید و امور جهان را به خود رها کند تا لشکر نور بتواند ظلمت را شکست دهد و ماده را نابود کند برای آن‌که نور در جهان فراگیر شود.
آموزه‌ی مانی در برابر باور اکید ایرانی‌ها به تقدس سلطنت نوعی فعالیت بر ضد حکومت هم بود و شاید از اینجا بود که شاهان ساسانی و قیصر روم به فکر کوبیدن این افراد پرداخت چون اساسا حکومت و حاکمان را شرور توصیف میکرد چیزی که به مذاق ساسانیان که سلطنت خود را به دین زرتشت وصل کرده و مقدس دانسته و یا قیصران رومی که جایگاه نیمه‌خدایی داشتند خوش نمی‌آمد که شرور و اهریمنی توصیف شوند. البته این حرف مانی انعکاسی از حقیقت و رفتار این حکام بود. و برای این بود که دربار ساسانی و موبدان بشدت از مانی احساس خطر کردند و فعالیت‌ش را در ایران ممنوع کردند و برای این فشار دستگاه سلطه ساسانی و موبدان زرتشتی او مجبور به ترک کشور شد و در بیرون از ایران به پرورش عقاید خود پرداخت.
شاید به پایین‌کشیدن اورمزد از مقام الوهیت قدسی و هم‌پایه‌قراردادن او با اهریمن نیز به خاطر ضدیتی بود که در او نسبت به موبدان زرتشتی ایجاد شده بود. اورمزد در آموزه‌های او آفریده زروان است و وظیفه‌‌اش نبرد با اهریمن است ولی با اینکه حمایت کامل زروان را با خود دارد در برابر اهریمن شکست می‌خورد و به بند و حصار ماده و ظلمات می‌افتد. و در اینجا نوعی ضدیت شدید با زرتشتیان را در مانی می‌بینیم. و برای همین نیز او شاهان و حکام زیردست ساسانیان را گمراهان حق‌ستیز نامده که با توان بسیاری که دارند مانع از گسترش حق و حقیقت به توسط مانی و پیروانش میشوند و می‌خواهند که مردم جهان همچنان در بدراهی خویش بمانند و یاور ظلمت باشند.
اساس آموزه‌های مانی که بر زهد و دنیاگریزی و بر شالوده‌ئی که به جهان با دید بدبینانه می‌نگریست بنا شده بود. انزواگرایی و بی‌توجهی به امور جهان اساس آموزه‌های او بود. آموزه‌های او انسان را به زهد میکشد که از زندگی در این دنیای جهنمی که مخلوق اهریمن و شهزاده تاریکی‌ست دست بشوید و در خوابی بیدارنشدنی بزید و با دست شستن از دنیا و لذت‌هایش و با ازدواج نکردن سعادت جاودانی در دنیای دیگر را برای خودش تضمین کند.
مانی کشاورزی و دام‌داری را بدترین کارها میدانست که به خدای ظلمت کمک میکرد و لذات زندگی را حرام میدانست که کمک به خدای ظلمت است و رنج و اندوه دائمی از مستحبات است. خودآزاری از فضائل بزرگ است زیرا سبب کشته‌شدن عناصر ظلمانی و شیطانی در انسان و تقویت عناصر نورانی و آماده شدن انسان برای انتقال به بهشت برین میشود. گرسنگی اختیاری یعنی روزه‌گرفتن نزد مانی از واجبات دین و عامل پالایش روح شمرده میشود و ندبه و زاری برای آمرزش خواهی از خدا جایگاه والای خاصی دارد. در نزد مانی زن نیز موجود پلیدی بود که می‌بایست انسان از آن دوری جوید تا به رستگاری برسد و هرکه به زن که ماده اصلی شر و بدی‌ست علاقه نشان دهد رستگاری‌ش محال است.
انسان مادی از آمیزش روح و ماده آفریده شده بود و تا زمانی که این دو به‌هم آمیخته بودند حیات بشر تداوم داشت و در جهنم که همین جهان مادی‌ست به زندگی ادامه میداد. بشر زمانی به سعادت ابدی و بهشت جاویدان نورانی می‌رسید که از ماده و عناصر ظلمت رهایی یافته از زندان تن رهیده و به عالم نور برگشته باشد. عالم نور نیز جهان بیرون از این جهان مادی و بیرون از این زمین است و جهان ملکوت آسمانی‌ست. انسان فقط زمانی می‌تواند به سعادت برسد که از زندان مادی تن رهیده باشد یعنی دیگر به شکل مادی فعلی وجود نداشته باشد. به‌عبارت دیگر سعادت انسان با مرگ او آغاز میشود زیرا روح که عنصر نورانی‌ست با مرگ انسان از قفس تن مادی که ظلمانی‌ست رهایی می‌یابد. اما رها شدن روح از اسارت تن نیز شروطی دارد که نخستین آن گرویدن به دین مانی و پایبندی به آموزه‌های اوست. کسی که پیرو مانی نباشد وقتی بمیرد باز روحش را اهریمن و ماده و لشکریان ظلمت تسخیر می‌کنند و در تن دیگری به همین زمین که دوزخ و شکنجه‌گاه همیشگی‌ست برمیگردد. مخلوقات اهریمن به گفته مانی در مِی، و زن و گوشت لانه کردند تا هرگاه کسی مِی بنوشد یا با زنی هم‌خوابی کند یا گوشت یکی از جانوران را بخورد وارل کالبدش شوند و روح را هرچه بیشتر به سوی شر و ظلمات بکشانند و به شکنجه جاوید گرفتار سازند. خطرناک‌ترین دیوی که اهریمن برای فاسد کردن روح بشر آفرید به گفته مانی آز(حرص و دنیاطلبی) بود. آز می‌توانست که همراه همه احسام مادی وارد کالبد بدن انسان شود. آز در همه ذرات ماده وجود داشت و همین که کسی به یکی از مادیات دنیایی علاقه‌مند میشد بی‌درنگ لشکر آز از آن ماده وارد بدنش میشد و او را وسوسه و مفتون میکرد و وامی‌داشت که برای حصول آن چیز مادی دست به کارهای ناشایسته بزند و به سپاه شیطان بپیوندد. آموزه‌های مانی تبلیغ فنای بشریت بود. او مومنین را به گریز از همسرگزینی تشویق میکرد و به این وسیله راه را برای انقراض نسل بشر هموار می‌ساخت؛ زیرا وقتی انسان زن نمی‌گرفت زادولد انجام نمی‌گرفت و نسل بشر ورمی‌افتاد. این بخش از آموزه‌هایش را مانی از آموزه‌های یک شاخه از پیروان عیسی مسیح گرفته بود. در آموزه‌های این شاخه انسان مومن کسی‌ست که زن نگیرد. براساس همین دستور در این مذهب بود که مومنین واقعی آنها ازدواج نمی‌کردند یعنی دختران مومن واقعی شوهر نمی‌کردند و مردان مومن واقعی زن نمی‌گرفتند. مانی تعلیم میداد که انسان وظیفه دارد که از سپاه اهریمن دوری جوید؛ زن نگیرد و گوشت نخورد و مِی ننوشد و شادی نکند و دزدی نکند و دروغ نگوید، بخل نورزد، دستش را به خود هیچ انسانی آلوده نکند؛زنا نکند و به سحر و جادو متوسل نشود. دیگر وظیفه انسان در آموزه‌های او آن بود که انسان با کارهای پسندیده لشکر شیطان را از خودش براند و روح خویش را بپالاید و ذرات ظلمت را از خودش دور کند و چنان کند که نور خالص و شایسته انتقال به جهان نور و لذات ابدی که جهان زروان و روشن‌یزد است شود.
زروان و روشن‌یزد در آموزه‌های مانی عالم مجرد بود که بدایت و نهایت و زیر و بالا و حد و مرز نداشت و کسی که مومن و پارسا و دنیاگریز و پرهیزنده از مادیات بود روحش پالایش می‌یافت و نور خالص میشد و می‌توانست به آن عالم انتقال یابد. چون سپاه اهریمن در مِی و زن و گوشت و اشیای هوس‌انگیز وجود داشتند، وظیفه انسان پرهیز از زن و مِی و شهوات نفسانی و از خوردن گوشت بود. اینها برای شاگردان طراز اول مانی که روحانیونی در بدن مادی تلقی میشدند به کلی حرام بود اما مردم عادی مجاز دانسته میشدند که به اندازه نیازشان از آنها برخوردار شوند ولی مواظب باشند که وسوسه دیو آز بر آنها اثر نگذارد و آزمند نسازد. کسی که در این زندگی نمی‌توانست از متاع دنیا چشم‌پوشی کند اما به دین مانی و بریدن از تعلقات مادی علاقه داشت در زندگی بعدیش طاهر(پاک) بدنیا میآمد و آنگاه هوس و متاع دنیایی را در دل نداشت و می‌توانست که پالوده و روحانی شده، شایسته انتقال به عالم زروان و ملکوت آسمان شود.(الفهرست،514-518؛شهرستانی،269-273؛کریستین‌سن،273 به بعد).. این عقیده را بوداییان و مسیحیان هم دارند که این آموزه‌های رهبانی برای افراد خاصی‌ست برای راهبان و کشیشان است و بقیه مردم نیازی نیست که به این آموزه‌ها عمل کنند بلکه یکسری کارهای آسان‌تری را باید انجام دهند و باید باور و ایمان به حرف‌های راهبان داشته باشند.
مانی اساس عقیده به پالایش روح و آمادگی برای انتقال به عالم نور را از آموزه‌های بودا گرفته بود و میگفت که انسان آفریده شده تا مراحل کمال را پیموده روحش را بپالاید و نورانی سازد و آنگاه به ملکوت آسمان‌ها و بهشت برین منتقل شود. کسی که در زندگی‌ش موفق به تزکیه نفس و پیمودن مراتب کمال نشود وقتی دوران عمرش به سر رسید روحش دوباره در بدن دیگری به جهنم زمین برمیگردد تا به راهش ادامه دهد. یک نفر ممکن‌ست که در اثر آن‌که در زندگی‌ش راه شیطان را در پیش‌گیرد بارها به دنیا بازگردد و هربار مراتبی از درجات کمال یا سقوط را طی کند. کسی که در این زندگی از مانی و آموزه‌هایش پیروی کند و بکوشد که به اندازه توانش از ماده و شر و عناصر ظلمت دوری جوید در زندگی آینده‌ش یک انسان روحانی بدنیا می‌آید و برای صعود به ملکوت اعلی آمادگی می‌یابد. انسان مومن و پیرو مانی برای آن‌که به مرحله کمال مطلق برسد ممکن‌ست که بارها و بارها در زندان تن و در زندگی‌های متعدد به این دنیا بیاید و از دنیا برود و هربار مراتبی از مراحل را پشت سر بگذارد و به کمال نزدیک شود. سرانجام زمانی فرامی‌رشد که همه مومنین روی زمین به مانی ایمان داشته‌اند این مراتب و مراحل را گذرانده و به کمال رسیده‌‌ند و آن‌زمان هنگام شکست کامل شیطان و ظلمت و هنگام جدایی جهان زروان از جهان ظلمت(شهریار تاریکی) و اهریمن است.
دوران سعادت انسان زمانی آغاز میشود که خود انسان در این دنیا وجود نداشته باشد و هرگاه که همه‌انسان‌های روی زمین از دنیا رفته باشند آنگاه پیروزی نهایی نور بر ظلمت و زروان بر اهریمن تحقق یافته و آن‌گاه‌ست که نور و خیر سراسر جهان را فرا می‌گیرد و ظلمت و شر برای همیشه ناپدید میشود.
مومنینی که با پیروی از آموزه‌های مانی از عناصر مادی پالوده شده و تبدیل به روح خالص شده‌ند(روحانی شدند) پس از مرگ‌شان به عالم نور و بهشت برین خواهند رفت و کسانی که نتوانسته‌ند خود را از عناصر مادی بپالایند در دوزخ خواهند ماند که همین زمین مادی‌ست. بهشت جایگاه لذت ابدی‌ست و دوزخ جایگاه شکنجه همیشگی(زمین شکنجه‌گاه و دار مکافات ابدی انسان است.) به این‌سان جهان نور و جهان ظلمت از هم جدا میشوند و به همان حالتی برمی‌گردند که پیش از وجود کائنات داشتند. همه عناصر نورانی و روحانی به بهشت عالم نور خواهند پیوست و همه عناصر ظلمانی در دوزخ جهان ظلمت(زمین) خواهند ماند و برای همیشه در شکنجه خواهند بود. دوزخیان به بهشتیان التماس می‌کنند که کاری برایشان انجام دهند ولی جواب بهشتیان به آنها سرزنش است که چرا در زندگی‌شان کارهایی کردند تا این‌گونه در شکنجه‌گاه بمانند. بهشتیان برای همیشه در بهشت و دوزخیان برای همیشه در دوزخ خواهند بود.(الفهرست،519)
عقیده به تناسخ را مانی در سفرهایش به هند و ترکستان چین از پیروان بودا گرفته بود. تناسخ در آیین‌های هندی یک عقیده کهن بود و بودا نیز آن را پرورده کرده بود تا به برخی از چرایی‌ها در رابطه با قضا و قدر برایش مطرح بود جواب دهد و علت سعادت و شقاوت انسان‌ها بدون دخالت خودشان را توجیه کند. او میدید که برخی از انسان‌ها در محیطی پیدا میشوند و رشد می‌کنند که همیشه در رنج و محنت‌ند و برخی دیگر در محیطی که همیشه در ناز و نعمت‌ند. دنبال این بود که چرا چنین است و آیا انسان در این سرنوشت دخالتی دارد و اگر دخالت ندارد آیا این امر تصادفی‌ست یا مقدر از پیش تعیین‌شده‌ست؟ و به این نتیجه رسید که چگونگی زیست انسان از لذت و درد و خوشبختی و بدبختی بازتاب زندگی او در مرحله گذشته‌ست و آنچه او اکنون در آن‌ست خودش در زندگی گذشته برای خودش گره زده است و انسان بارها و بارها بدنیا می‌آید و از دنیا می‌رود و در این زندگی‌ها مسیر کمال را طی میکند تا به کمال مطلق و نیروانا برسد و به روح خالص تبدیل شود.
این عقیده دو نیروی خیر و شر واضحا از ادیان ایرانی میاد(نه فقط زرتشتی) که این دو گوهر که درون ذات انسان است دو خدای رقیب ازلی‌ند که در بیرون از وجود انسان وجود دارند و جهان در آغاز خلقت بین این دو خالق تقسیم شده ولی او در اینجا این دو رو فرزند زروان میداند در صورتی که زرتشتیا اهورمزدا و اهریمن رو ازلی میدونن که اینها همیشه بودند و پدری ندارند. تاریکی و نور از ازل بودند و همیشه هم خواهند بود. خیر و شر خالق و مدبر حقیقی کائنات هستند که هرکدام قلمرو خاص خویش را دارد و پیروان خویش را به سوی آن می‌کشاند. و در پایان دنیا سرانجام خیر و نور به پیروزی نهایی خواهد رسید و شر با همه سپاهیانش برای همیشه از عالم زروان جدا خواهند شد. البته زرتشت پیشبینی کرده بود که بعد از این سعادت مادی بشر به تحقق میرسد و ستم از جهان رخت برمی‌بندد و همگان از نعمت‌های روی زمین برخوردار میشوند و دیگر محرومیت و ستم وجود نخواهد داشت و عدالت مطلق و سعادت همگانی در سراسر گیتی حکم‌فرما خواهد شد(خلاصه توهم‌فروشی به مردم میکرد و فریب‌شون میداد با این وعده‌های دروغین.) ولی مانی در این مرحله قناعت مطلق و چشم‌پوشی از لذت‌های مادی و دنیایی را می‌بیند که چون دیگر دیو آز وجود ندارد کی به خورد و نوش و زن میل نخواهد کرد و رغبت به لذت‌های مادی از بین خواهد رفت و بشر در آسودگی خیال و رضایت کامل و زهد مطلق خواهد زیست و از آن پس هیچ نیازی به مادیات دنیایی را در خود احساس نخواهد کرد و این زمانی خواهد بود که بشر نه در این دنیا بلکه در عالم زروان و روشن‌یزد و روشن‌وَهِشت بوده باشد که دنیای دیگری سوای این دنیاست.(یعنی اینکه میگفت توی این دنیا توی زندگی ما هرگز سعادت‌مند نمی‌شویم و قراره عذاب و رنج و درد بکشیم و هرگز هم قرار نیست جهان مادی درست بشه و فقط توی قصه‌ها همچین چیزایی هست.)
پیروان مانی مکلف بودند که حداکثر ساعات شبانه‌روز را به نماز و نیایش و ورد خوانی اختصاص دهند(البته اینها برای طبقه برگزیدگان بود نه برای محبین و یا شنوندگان که خیلی از این کارها رو نیاز نبود انجام بدن) تا فکرشان را از هرگونه مشغولیت به امور مادی و دنیایی دور نگاه دارند و تا می‌توانند روزه بگیرند و در گرسنگی به سر ببرند و ریاضت بکشند و هوای نفس را بکشند و فقیرانه بزیند. او برای پیروانش مقرر کرده بود که روی چهار نوبت نماز بگزارند و در نمازهاشان آیات وحی او که در کتاب وحی برایشان نوشته شده بود را با آواز خوش و دل‌کش تلاوت کنند و برای هر نمازی وضوی جداگانه بگیرند. اوقاتی که برای نماز مقرر کرده بود یکی سر ظهر و دیگری بین ظهر و مغرب و سومی اندکی پس از غروب خورشید و چهارمی سه‌ساعت پس از غروب خورشید بود. پیش از نماز می‌بایست که وضو بگیرند و آنگاه در برابر خورشید(در روز) و ماه در شب بایستند و به‌ترتیب خاصی که همراه با رکوع و سجود و ذکر و تسبیح بود نماز بگذارند(این ترتیب را ابن‌ندیم آورده‌ست). نماز مانویان شش سجده طویل داشت. در سجده تسبیح می‌خواندند و ذکر میکردند و خدا و مانی را می‌ستودند و در قیام‌ها(ایستاده) آیات وحی را تلاوت میکردند. هر نمازشان همراه با ده تلاوت طولانی آیات وحی بود و معمولا حدود دوساعت ادامه داشت و هر مومنی در روزی بیش از هشت ساعت مشغول نماز بود، نمازی که بسیار خسته‌کننده بود ولی این خستگی که رنج‌دادن عناصر مادی و ظلمانی تن بود روح را پالوده میکرد. نیز او مقرر کرده بود که پیروانش سالی سی‌روز روزه بگیرند(یک ماه روزه بگیرند) و روزه نیز چون‌که رنج می‌آورد عناصر مادی و ظلمانی تن را ضعیف و روح را تقویت میکرد. ماه روزه مانویان ماه بهمن بود. روزه از سپیده‌دمان آغاز میشد و دقایقی پس از غروب آفتاب به پایان می‌رسید. نیز پیروان مانی وظیفه داشتند که در هر ماه از یازده ماه دیگر سال را در دو روز و سه روز و هفت روز به ترتیبی که او مقرر کرده بود روزه بگیرند و در این روزها از هرگونه کردار و رفتاری که باعث تقویت ماده و ظلمت میشود(هم‌خوابی با زن، خوردن غذای لذیذ و شادی‌کردن) خودداری ورزند.(شهرستانی،272-273. الفهرست،515-516)
آداب روزه‌داری مانویان همان بود که اکنون در اسلام هست با این تفاوت که مانویان در ماه روزه و روزهای زوره مجاز نبودند که گوشت و هرگونه غذای لذیذ بخورند یا با زنان آمیزش کنند. در اسلام نیز در اوایلی که روزه مقرر شده بود آمیزش با زنان ممنوع شده بود ولی در سالهای بعد در مدینه با فرمانی که از آسمان آمد آمیزش با زنان در شب مجاز شد و در روزها همچنان ممنوع ماند.
مومنین به دین مانی موظف بودند که سه‌قفل داشته باشند یکی بر دل تا هیچ‌گاه یقین‌شان به آموزه‌های مانی تبدیل به شک نشود؛ دیگری برزبان تا از گفتن هر سخن آزارنده یا لغو بپرهیزند و سومی بر دست تا از انجام هر کردار بدی از قبل دزدی و زدن به دیگران و ذبح حیوانات و بریدن درختان خودداری کنند.
اخوت ایمانی، تسلیم، فروتنی، صبر، ایثار، قناعت، رضا، عفاف، صداقت، محبت، صلح و دگردوستی دوازده فضیلتی بود که در آموزه‌های مانی برروی آنها تاکید میشد. کشتن حیوان و تلف کردن درخت از معاصی بود زیرا این دو گرچه جسم‌شان ماده و ساخته اهریمن بود ولی در تن‌شان عناصر نورانی وجود داشت که روح‌شان(جان‌شان) بود و کشتن آنها آسیب رساندن به عناصر نور تلقی میشد. آتش از نور بود و آلودن آن با افکندن گوشت در آن از گناهان کبیره بود. در آب نیز ذرات دارای نور وجود داشت و آلودن آب با اجسام ناپاک از گناهان بزرگ شمرده میشد. پرهیز از آلودن آب و آتش را مانی از آموزه‌های زرتشتی گرفته بود و ممنوعیت کشتن حیوان را از آموزه‌های بودا و دین هندو.
چون که کشتن حیوان و انسان از گناهان کبیره بود پیروان مانی اجازه نداشتند که وارد ارتش شوند یا در هیچ جنگی شرکت کنند و این آموزه باعث ترس زیادی در حکومت ساسانی و روم شد که هردو ارتش‌های دائمی و مدام در حال جنگ و کشتار بودند. و یکی از دلایل اصلی مخالفت رومیان و پارسیان با مانی همین بود.
مانی برآن بود که با تاثیرگذاری بر سلطه سیاسی از این سلطه یک حکومت زهدپیشه و آرمانی عدالت‌گرا و بی‌آزار بسازد و سلطه دیو آز را برای همیشه از جهان براندازد و فقر و قناعت مطلق را بر جامعه بشری حاکم سازد. چون به این طریق میشد که انسان را از طبیعت زیاده‌خواه خودش برید و به این شکل جامعه را از شر دخالت‌های حکومت‌ها که برای جاه‌طلبی‌های خود خون انسان‌ها را می‌ریخت و البته برای انباشت ثروت از آنها مالیات می‌گرفت رها کند. آنچه او میگفت مبارزه با کلیت تمدن بود و در اصل مانی عین روسو عقیده داشت که همین نهاد‌های سیاسی و تمدن هست که انسان را فاسد کرده و دچار حرص و طمع و البته جنگ و قتل دیگری میشود.
تشکیلات مانوی
مانی برای نشر دینش تشکیلات بسیار منظمی ایجاد کرد و پیروانش را به پنج درجه تقسیم بندی کرد. نخستین درجه از آن 12 شاگرد برجسته او بود که راس هرم تشکیلات ایمانی را تشکیل میدادند و فریشتگان(فرشته‌ها!) نامیده میشدند. فریشته به معنای فرهیخته و معصوم و روحانی‌ست. اینها اصحاب خاصه مانی بودند که علم دین را بی‌واسطه از شخص مانی(از منبع وحی) دریافت میکردند. اینها ذات‌های مقدس و معصوم و روحانی و نورانی با ظاهر انسانی بودند که از عناصر ظلمانی پالوده شده بودند و اینها در صفاتشان شبیه خود مانی و خلیفه‌های(امامان) مانی بودند. پس از اصحاب دوازده‌گانه، 72 تن اصحاب طراز دوم قرار می‌گرفتند که اپسیسگان نام داشتند. اپسیسگان به معنای تعلیم‌یافتگان و اولوالعلم است زیرا اینها زیردست آن دوازده معصوم بودند و علم دین را از معصومان دوازده‌گانه فراگرفته بودند. وظیفه اینها سفر به دور دنیا و تبلیغ برای دین و آموزه‌های مانی بود. در مرحله پایین‌تر از اینها 360 آموزنده قرار می‌گرفتند که مهیستگان(کلانتران) لقب داشتند. اینها در دسته‌هایی به دور دنیا سفر میکردند، وظیفه تبلیغ رسالت مانی به مردم جهان را انجام میدادند، مراکز تبلیغ دین و عبادت و ریاضت و نیز خوان‌گاه(سفره‌خانه خیریه) و مدرسه تاسیس میکردند و مردم را با اصول و فروع دین آشنا می‌ساختند.
اعضای این سه گروه مجاز نبودند که ازدواج کنند و مجاز نبودند که گوشت و غذای لذیذ بخورند و یا مِی بنوشند و یا لباس نو و زیبا بر تن کنند و مجاز نبودند که هیچ‌گاه بیش از دو دست لباس-یکی برای زمستان و یکی برای تابستان- داشته باشند، مجاز نبودند که کشاورزی یا دام‌داری کنند و مجاز نبودند که درخت و بوته بزنند و برکنند و حتی مجاز نبودند که غذا بپزند چه غذای گوشتی باشد چه گیاهی. وظیفه اینها فقط و فقط تبلیغ دین و آموزاندن آموزه‌های دین مانی به مردم جهان بود.
چهارمین مرتبه از آن وزیدگان(گزیدگان-اصفیاء) بود که ایمان آوردگان به دین مانی و آشنا به آموزه‌های دین بودند و در سراسر جهان پراکنده بودند و اینها که شمارشان نامحدود بود در مراکز تبلیغی و عبادی یعنی صومعه و خوان‌گاه‌ها خدمت میکردند وظیفه گردآوری زکات و صدقات را انجام میدادند؛ درآمدهای موقوفات و سفره‌خانه‌های عمومی را اداره میکردند. زنان مومنه تنها در این طبقه حق حضور داشتند زیرا مردان این طبقه مجاز بودند که زنان‌شان را برای خودشان نگه دارند یعنی چون که زن داشتند گریزی از وجود زن در کنار اینها نبود. برخی دیگر از کردارها که برای سه طبقه بالایی حرام بود نیز برای اینها در یک حداقلی و بعنوان ضرورت گریزناپذیر مجاز شمرده شده بود.(گفتم که این دین مثل دین بودا و مسیحیت این کارها را برای افراد خاصی مقرر میکند و نه برای همه)
پنجمین طبقه از جامعه ایمانی مانی عوام مومنین بودند که نیوشگان(مستمعین) نامیده میشدند و اینها مومنانی بودند که چندان آشنایی با آموزه‌های مانی نداشتند ولی به دین مانی علاقه داشتند و اعضای این طبقه چون که منبع درآمد برای گذران زندگی اعضای چهار طبقه بالاتر از خودشان شمرده میشدند مجاز بودند که کشاورزی و دام‌پروری کنند و به کارها و پیشه‌های دیگر نیز بپردازند و اینها می‌بایست که ده‌درصد از درآمدشان را به‌عنوان زکات(تطهیر مال) به مهیستگان تحویل دهند تا به مصرف امور ضروری از قبیل تاسیس مراکز عبادی و سفره‌خانه‌های همگانی برسد. تنها کار ثوابی که از دست اعضای این طبقه ساخته بود همین بود. ولی آنها با کشاورزی و دام‌داری و ازدواج و پختن غذا مرتکب گناه میشدند و این گناهی بود که گریزی از آن نبود. با این حال اینها چون که به مانی ایمان آورده بودند امید بود که وقتی پس از این زندگی‌شان به دنیا برگردند باز هم با کارهای نیکی که انجام میدادند روح‌شان بیش از پیش پالوده شود تا در مرحله بعدی زندگی به درجه بالاتری از تقوا برسند. اینها پس از چندین بار که به‌حسب کردارهاشان به دنیا برمی‌گشتند و زندگی ایمانی را ادامه میدادند روح‌شان پالوده میشد و به مرتبه گزیدگان می‌رسیدند سپس در مرحله بعدی زندگی‌شان با پالایش بیشتر روح‌شان به مرتبه مهیستگان می‌رسیدند و آنگاه بود که پس از مرگ به بهشت برین و عالم ارواح جاودانه و جهان زروانِ روشن‌یزد و روشن‌وَهِشت انتقال می‌یافتند. نیوشگان اگرچه مجاز بودند که گوشت بخورند ولی مجاز نبودند که جانور را ذبح کنند بلکه می‌توانستند گوشت حیوانی که یک غیرمومن یعنی غیرمانوی ذبح کرده بود را بخورند. مانی تاکید کرده بود که مومنینی که گوشت می‌خورند تا می‌توانند خودشان از پختن گوشت خودداری کنند و چنان‌چه برایشان مقدور باشد بهتر است که دیگرانی که از مومنین نیستند برایشان پخته کنند. پختن نان و غذاهای گیاهی نیز شامل همین رهنمود بود.
زنان به هراندازه که باایمان بودند در هیچ شرایطی نمی‌توانستند که به مرتبه فریشتگان 12گانه و اپسیسگان 72گانه و مَهیستگان 360گانه دست یابند. زنان مومنه در حد طبقه چهارم(طبقه گزیدگان) می‌ماندند و در خدمت گزیدگان بودند.
زن نزد مانی(و البته بودا و مسیح و زرتشت) یک موجود ناپاک و متعلق به جهان ظلمت بود. زن و جانور حلال‌گوشت و مِی بزرگترین عامل فساد ایمان بودند. آنچه سبب میشد که گزیدگان پس از مرگ‌شان به بهشت نروند همین سه‌عامل بودند زیرا گزیدگان ازدواج میکردند و گوشت می‌خوردند و ممکن بود مِی هم بنوشند.
در بهشت و عالم ارواح جاویدان برای زن جایی نبود و همه زنان به دوزخ می‌رفتند(یعنی در زمین می‌ماندند) حتی حوا زن آدم و نیز دختر آدم نیز به دوزخ رفته بودند یعنی به این دنیا و به این زمین برگشته بوند و گرفتار شکنجه جاودانی(زندگی) بودند.(الفهرست،514)
نزد مانی هیچ‌گناهی بدتر از زن بودن نبود چنان‌که اهریمن و زن دو روی یک سکه بودند با این تفاوت که اهریمن خالق بود ولی زن خالق نبود. زنان مومنه نیز اهل دوزخ بودند(یعنی هرگز به بهشت نمی‌رسیدند و محکوم به زندگی پی‌درپی در زمین بودند) و پس از مرگ‌شان تبدیل به یک زن دیگر و یا یکی از جانوران خزنده یا چرنده و پرنده میشدند تا همواره در رنج باشند(یعنی همواره برای همیشه در همین دنیا زندگی کنند) ولی زن مومنه هرگز تبدیل به یک جانور درنده نمیشد بلکه باز هم زن میشد. مانی هیچ راهی برای رستگاری زن تعیین نکرد و در دین او هیچ امیدی به رستگاری زن وجود نداشت و زن ذاتا اهریمنی و پلید بود.(بودا و زرتشت و مسیح هم مشابه همین عقیده ولی با شدت کمتر را داشتند مخصوصا بودا).
جامعه ایمانی مانی شکل یک هرم را داشت که شخص مانی به عنوان پیامبر خدا در نوک آن ایستاده بود. پس از او معصومان دوازده‌گانه در راس هرم جای می‌گرفتند. کمر هرم را دو طبقه اپسیسگان و مهیستگان تشکیل میدادند، شالوده هرم از طبقه گزیدگان تشکیل میشد و قاعده هرم را نیوشگان و عوام می‌ساختند که در مراحل نخستین ایمان بودند.
اگر بخواهیم تشکیلات مانوی را به زبان امروزین بیان کنیم چنین میشود: رهبر و اعضای مرکزی، مسئولان تشکیلات جهانی؛ مسئولان تشکیلات محلی؛ اعضای تشکیلات محلی؛ هواداران. به زبان دیگر نیز چنین میشود: امام و مراجع تقلید؛ فقهای عظام و مُدَرسین غیر مرجع، واعظان و مداحان و عوام و مقلدان.
پس از مانی نیز این ترتیب در مانویت استمرار یافت و همیشه یک خلیفه جانشین مانی بود و 12 دستیار برجسته داشت تا آخر تشکیلات. راه انتقال از طبقات پایین به طبقات بالاتر نیز برای همه مردان مومن باز بود؛ و هر فرد طبقه پایین‌تر می‌توانست که با شرایطی و انجام کارهایی و خودداری از انجام کارهایی به طبقه بالاتر از طبقه خودش ارتقا یابد. ولی ارتقای طبقه نه در مرحله کنونی از زندگی بلکه در مرحله بعدی که به دنیا برخواهد گشت تحقق خواهد یافت. مثلا درباره شروط انتقال به مرتبه مهیستگان، ابن‌ندیم از نوشته مانویان چنین آورده‌ست.
مانی گفته کسی که می‌خواهد وارد دین شود ابتدا باید خودش را بیازماید و اگر دید که می‌تواند آز و هوای نفس و شهوت‌ها را سرکوب کند و خوردن گوشت و نوشیدن مِی را ترک کند و از زنان دوری جوید و ازدواج نکند و آب و آتش و درخت و گیاه را مورد تعرض قرار ندهد در چنین صورتی وارد دین شود و اگر دید که توان سرکوب آز و شهوت‌های نفسانی را ندارد هر اندازه هم که دین را دسوت داشته باشد نباید که وارد دین شود. چنین شخصی باید در برابر کارهای بدی که انجام میدهد اوقاتی را برای انجام کارهای نیک و نماز و تضرع و ندبه اختصاص دهد. این عمل‌ها زود یا دیر او را به دست‌کشیدن از زن و گوشت و مِی و خودداری از آسیب‌رساندن به درخت و گیاه و آب و آتش خواهد کشاند و در دور بعدی زندگی‌ش بریا وارد شدن در دین آمادگی خواهد داشت.(الفهرست:515)
مانی و شاگردانش و پیروان عموما لباس سفید کرباسی برتن میکردند زیرا به پاکی لباس نیز همچون پاکی دل و تن اهمین بسیار میدادند و لباس سفید کوچک‌ترین لکه چرک را نیز نشان میداد.
شاگردان مانی به هرجا که می‌رفتند اولین کاری که میکردند آن بود که یک صومعه‌ئی برای مرکز تبلیغ دین و برای عبادت و ریاضت دایر میکردند. مانی چون که می‌خواست نوشته‌هایش در میان مردم سراسر جهان پراکنده و خوانده شود و چون که بخش اصلی آموزه‌های دینش آن بود که پیروانش همه روزه آیات و دعاهای کتاب وحی را بخوانند و بعلاوه آموزه‌های او را از روی کتاب‌ها و رساله‌های او(آیات وحی) یاد بگیرند و منتشر کنند. شاگردانش در کنار هر صومعه‌ئی مدرسه‌ئی برای آموزش دادن خواندن و نوشتن می‌ساختند. شاگردان مانی نه تنها تبلیغ‌گران دین او بلکه آموزش‌دهندگان خواندن و نوشتن نیز بودند. پیروان مانی وظیفه داشتند که خواندن را بیاموزند تا بتوانند نوشته‌های او یعنی کلام خدا را تلاوت کنند. این جنبه از آموزه‌های مانی در گسترش یافتن باسوادی در میان مردم نقاط بسیاری از جهان که دین مانی به آنجاها رسید اثرگذار بود. مردم اروپای زمان مانی و مردم شمال آفریقا و ایران به خلاف بین‌النهرین و مصر عموما و بیش از 99 درصدشان مطلقا بی‌سواد بودند(البته بقیه جاها هم بهتر از این نبود) برای گسترش دین مانی در بین‌شان سواد خواندن و نوشتن نیز در جاهای بسیاری از اروپا و شمال آفریقا گسترش یافت.
علاوه بر مدرسه یک خوان‌گاه نیز در کنار هر صومعه می‌ساختند. خوان‌گاه که سفره‌خانه همگانی بود هزینه‌اش از راه زکات‌ها و صدقاتی تامین میشد که مومنین معمولی نیوشگان می‌پرداختندو زکات دادن برای پیروان مانی اجباری بود. مانی مقرر کرده بود که همه مومنین باید ده درصد از درآمدشان را به‌عنوان زکات بپردازند. مهیستگان و اپسیسگان و فریشتگان این زکات‌ها را از مومنین تحویل می‌گرفتند و حق داشتند که بخش ناچیزی از این درآمدها را برای تهیه خوراک و پوشاک بسیار فقیرانه خودشان برداند.
مانی در کِفَلایَه به این برجستگان تعلیم میدهد که شما باید گرسنگی بکشید و بسیار اندک بخورید و باید لباس بسیار ساده بپوشید و چون که خودتان حق کارکردن ندارید اجازه دارید که برای چنین خورد و پوشی از مال زکات و صدقات با احتیاط بسیار و قناعت بسیار استفاده کند.
معجزه و کشف و کرامات نیز از وسایلی بود که شاگردان مانی برای جذب عوام مورد استفاده قرار میدادند. بخشی از تالیفات مانی در زمینه اخترشناسی و طب بود و بیماران نیز برای مداوای بیماری‌هاشان به این صومعه مراجعه میکردند و توسط پیروان مانی که چیزی از داروسازی و پزشکی آموخته بودند مداوا میشدند و مردم فکر میکرند که این معجزه مانی‌ست.
در نتیجه صومعه مانوی هم عبادت‌گاه بود و هم مدرسه بود و هم مرکز درمانی بیماری بود و هم خوان‌گاه و سفره‌خانه همگانی برای نیازمندان و نیز برای عبادت‌کارانی که برای ریاضت‌کشی دست از کار و فعالیت کشیده بودند. طبیعی بود که این نقش آخری صومعه مانوی کارکرد بیشتری داشت و گدایان بسیاری را به سوی آنها جذب کند. همچنان که خانقاه‌های صوفیان دوره اسلامی گدایان را جذب میکرد تا تبدیل به مریدان شیخ خانقاه شوند.
بسیاری از صومعه‌های مانوی معمولا بر سر راه جاده‌های کاروان‌رو دایر شده بود و مبلغین که در این صومعه‌ها مستقر بودند صفت «راهبان»(نگهبان طریقت) داشتند و این نامی است که در سریانی و عربی به شکل رُهبان و راهب درآمد و بعدها در مسیحیتی که برآمده از مانویت بود در صومعه‌هایی که ازآن رهبانان مسیحی شده بود استمرار یافت.
منبع: کتاب بازخوانی تاریخ ایران،امیرحسین خنجی،صص822-872
