در اینجا به درجاتی از «ترجمه» از یک اصطلاح به اصطلاح دیگر نیاز است، زیرا غنوصیان تمایل داشتند باورهای خود را از طریق اسطوره و تصاویر شاعرانه ملموس بیان کنند تا به زبان انتزاعی و مفهومی. با این حال، نوشتههای غنوصی یک جهانبینی روشن و منسجم ارائه میدهند ، به طوری که این وظیفه «ترجمه»، با وجود خطراتش، کاری است که میتوان انجام داد.

ایده اصلی که تمام گنوستیسیسم حول آن میچرخید، نوعی دوگانهگرایی به نام «ضد کیهانگرایی» (از anti- به معنای «ضد» و cosmos به معنای «جهان») بود: این باور که جهان روزمره ذاتاً شر و در تضاد با الوهیت است. الوهیت، همانطور که هانس یوناس به درستی بیان کرده است، «نه جوهر [این] جهان، بلکه نفی و لغو آن بود.» [1] انجیل فیلیپ، ضد کیهانگرایی گنوستیکها را به طور خاص و مختصر و شاعرانه بیان میکند: «زمستان جهان است، تابستان دیگری... قلمرو ابدی.» [2]
از دیدگاه ضد کیهانی گنوسیها، معنویت حقیقی هیچ ربطی به دستیابی به هماهنگی با این برهوت جهان یا خالق آن نداشت، بلکه در عوض همه چیز در مورد فراتر رفتن از آنهاست. گنوسی - بینش عرفانی و ماوراءالطبیعه که گنوسیها بیش از هر چیز دیگری تلاش میکردند تا آن را پرورش دهند - غیرطبیعی و حتی ضد طبیعی تلقی میشد . [3] به قول گنوسیها (یا حداقل گنوسیهای اولیه) انجیل توماس که از زبان عیسی نقل شده است: «هر که جهان را شناخته، لاشهای را کشف کرده است، و هر که لاشهای را کشف کرده، جهان شایسته آن شخص نیست.» [4]
کلمه «دوگانگی» بسته به دین یا جهانبینی مورد نظر میتواند معانی مختلفی داشته باشد. میتواند به این ایده اشاره داشته باشد که جهان توسط نیروهای معنوی متضاد، مانند خدا و شیطان در آنچه امروزه ما به عنوان مسیحیت «عادی» یا همتایان آنها در زرتشتیگری (اهورا مزدا و انگره مینیو یا اهریمن) در جهات مخالف کشیده میشود. میتواند به اخلاق پیوریتانی و سیاه و سفید اشاره داشته باشد. میتواند به «دوگانگی دکارتی»، شکاف بین ذهن و ماده، اشاره داشته باشد. یا میتواند به هر چیز دیگری اشاره داشته باشد. ضد کیهانگرایی نوع خاصی از دوگانهگرایی است و گنوسیها لزوماً با هیچ یک از انواع دیگر دوگانهگرایی موافق نبودند. [5]
اسطورههای اصلی گنوستیکها ، روایتهای آنها از خلقت و سفر مسیح بر روی زمین ، عملاً بیان ضد کیهانگرایی از طریق داستانهای زنده بود، نه از طریق زبان مفهومی و بیطرفانه فلسفه و الهیات. در آغاز، فقط خدای پدر و کمال بیآلایش او وجود داشت. سپس، تعدادی از موجودات آسمانی از خدا برخاستند و در بهشت ساکن شدند. جوانترین این موجودات، سوفیا ، از فیض الهی محروم شد و ناخواسته خالق هستی ، موجودی بدخواه و بدشکل را به دنیا آورد که گنوستیکها او را با خدای کتب مقدس عبری یکی میدانستند.
خالق هستی، جهان مادی را آفرید - چیزی که هرگز قرار نبود در برنامههای خدا اتفاق بیفتد - به همراه موجودات شیطانی به نام آرکونها تا به او در اداره حکومتش کمک کنند. انجیل فیلیپ به صراحت بیان میکند: «جهان از طریق یک اشتباه به وجود آمد.» [6] سپس خالق سقوط کرده، جرقههای الوهیت را از بهشت در ماده زندانی کرد تا بتواند بر آنها حکومت کند. بدن و ذهن موجوداتی که این جرقهها در آنها وجود داشت، کاملاً تحت سلطه آرکونها بود و این امر، تصرف شیطانی و سوءاستفاده را به حالت پیشفرض زندگی آنها تبدیل میکرد و باعث میشد ذات الهی آنها نادیده گرفته شود و مورد توجه قرار نگیرد.
اما در نقشه شیطانی خالق هستی، نقصی وجود داشت: این احتمال همیشگی که آن جرقههای الوهیت بتوانند به معرفت دست یابند، به دانش اینکه واقعاً چه کسانی و چه هستند، که آنها را قادر میسازد از زندان خالق هستی فرار کنند. به همین دلیل است که خداوند، موجود آسمانی، مسیح را در کالبد مردی به نام عیسی به زمین فرستاد: تا معرفت را به مردم منتقل کند و از این طریق آنها را از دنیا آزاد کند و به بهشتی که به آن تعلق داشتند، بازگرداند.
بنابراین، ضد کیهانگرایی، دیدگاهی عمیقاً پوچگرایانه از زندگی زمینی ارائه میداد. [7] گنوسیها با این اعلامیهی غمانگیز مکبث شکسپیر موافق بودند که
زندگی چیزی جز سایهای متحرک نیست، بازیگری بیچاره
که ساعتی را بر صحنه میخرامد و با شور و شوق میگذراند
و سپس دیگر صدایی از او شنیده نمیشود: داستانی است که
توسط ابلهی روایت میشود، پر از هیاهو و خشم و بیمعنا. [8](Life’s but a walking shadow, a poor player
That struts and frets his hour upon the stage
And then is heard no more: it is a tale
Told by an idiot, full of sound and fury,
Signifying nothing.)
اما برخلاف بسیاری از اشکال پوچگرایی، ضدیت با کیهان به معنای انکار معنویت نبود. در عوض، انگیزهای برای معنویت بود - و به ویژه نوعی شدید از معنویت.
نکته قابل توجه این است که ضد کیهانگرایی همچنین مستلزم این بود که انسانها - یا حداقل خود گنوسیها - از جهان، خالق آن(دمیورژ) و حاکمان(آرکونها) آن برتر باشند. در نسخه گنوسی مسیحیت، گناه نخستین وجود نداشت، بلکه بیگناهی نخستین وجود داشت. آدم و حوا سقوط نکردند - مادر خالق سقوط کرد و خالق محصول آن سقوط بود. در روایت خلقت در کتاب اسرار گنوسی یوحنا ، «آدم از خالقان و حاکم(ارکون) اول باهوشتر بود. وقتی فهمیدند که آدم روشنضمیر است و میتواند واضحتر از آنها فکر کند و از شر عاری شده است، آدم را گرفتند و به پایینترین قسمت کل قلمرو مادی انداختند.» [9] پس از خلقت حوا، «انسانها توسط حاکم(ارکون) اول مجبور به نوشیدن آب فراموشی شدند تا ندانند از کجا آمدهاند.» [10] بدین ترتیب معضل آشنای انسان آغاز شد. اما ظرفیت تعالی، برای یادآوری برتری ذاتی ذره الهی درونی بر کیهان، همچنان باقی ماند. فقط خفته بود و به یک ناجی آسمانی نیاز داشت تا آن را بیدار کند.
ضد کیهانگرایی و مسیحیت پروتو-ارتدوکس
از آنجایی که گونهی دوگانهانگاریِ گنوسی تلویحاً تمام جامعهی بشری را به همراه بقیهی جهان مادی محکوم میکرد، جای تعجب نیست که تقریباً همه به جز گنوسیها، آنها و باورهایشان را محکوم میکردند. و ضدیت با کیهانگرایی معمولاً جنبهای از گنوسیگرایی بود که منتقدان گنوسیها بیشترین انتقاد را از آن میکردند.
یکی از سرسختترین مخالفان غنوصیان، فیلسوف بتپرست افلاطونی، پلوتینوس بود. پلوتینوس به اثر خود، علیه گنوستیکها ، عنوان دیگری داد: علیه کسانی که میگویند جهان و خالق آن شر هستند . سرزنش اصلی او این بود که گنوستیکها، به گفتهی او، «خود را بسیار خوب و جهان را بسیار بد میدانستند» - چیزی که یک بتپرست رومیِ پارسا و سنتگرا مانند خودش، آن را به شدت توهینآمیز و توهین به مقدسات میدانست. [11]
حتی مسیحیان همکیش گنوستیک، علیرغم تفاوتهای بین جهانبینی خود و جهانبینی فلوطین، تمایل به توافق داشتند. این امر بهویژه در مورد گونهی به اصطلاح «پیشین-ارتدوکس»(مسیحیت اولیه جریان اصلی) مسیحیت اولیه صادق بود - گونهای که در نهایت به دین دولتی امپراتوری روم تبدیل شد و شاخههای اصلی مسیحیت را که از آن زمان تاکنون پدید آمدهاند (برجستهترین آنها کاتولیک، ارتدکس شرقی و پروتستانتیسم) به وجود آورد. به عنوان مثال، ایرنائوس لیونی ، بدعتشناس بسیار تأثیرگذار پیشین-ارتدوکس («شکارچی بدعت») در اثری در نقد غنوصیان نوشت: «گفتن اینکه جهان محصول سقوط و جهل است، بزرگترین کفر است.» [12] ضد کیهانگرایی، بهویژه آموزهی خالق بدخواه، ایدهای بود که جاستین شهید، همکار ایرنائوس، آن را به عنوان ایدهای قطعی که مسیحیان «واقعی» مانند او را از مسیحیان «دروغین» مانند گنوستیسیسم جدا میکرد، برجسته کرد. [13]
با این حال، مسیحیان اولیه ارتدوکس خود دیدگاههایی داشتند که به ضد کیهانگرایی نزدیک بود، البته نسخهی رقیقشدهای از آن. اگرچه آنها اصرار داشتند که همان خدا جهان را آفریده و مسیح را به آن فرستاده است، اما همچنین معتقد بودند که جهان از زمان خلقتش به طرز وحشتناکی فاسد شده است. گذشته از همه اینها، اگر هیچ چیز وحشتناکی در جهان وجود ندارد، چرا مردم باید از آن نجات یابند؟
به نظر میرسد این دوگانهگرایی «خدا در مقابل جهان» از نوشتههای یوحنا و پولس سرچشمه گرفته باشد، که هم توسط گنوسیها و هم توسط پروتو-ارتودوکسها به عنوان کتاب مقدس در نظر گرفته میشدند. به عنوان مثال، در یوحنا 17:25، عیسی دعا میکند: «ای پدر عادل، جهان تو را نمیشناسد.» [14] یوحنا 1:10 نیز همین را در مورد عیسی میگوید: «جهان او را نشناخت.» [15] اول یوحنا 5:19 اعلام میکند: «ما میدانیم که فرزندان خدا هستیم و تمام جهان تحت قدرت شیطان قرار دارد.» [16] بعداً، در 2:15-16، اول یوحنا خوانندگان خود را ترغیب میکند: «جهان یا چیزهای جهان را دوست نداشته باشید. عشق پدر در کسانی که جهان را دوست دارند نیست. زیرا هر آنچه در جهان است - هوس جسم، هوس چشم، غرور ثروت - نه از پدر بلکه از جهان میآید.» [17] پولس بارها از اصطلاح «آرکون» و سایر اصطلاحات مرتبط با آن برای اشاره به موجودات شومی که از بخشی از آسمان زیر بلندترین آسمان بر جهان حکومت میکنند، استفاده میکند. [18] و در فیلیپیان 3:20، در پیشگویی از زبان «بیگانگی» که در نوشتههای غنوصی بسیار برجسته بود ، در مورد مسیحیان ادعا میکند که «شهروندی ما در آسمان است»، نه در هیچ ملت دنیوی. [19] ( برای اطلاعات بیشتر در مورد این نکات به ریشههای غنوصیه مراجعه کنید.)
بنابراین، کسی مانند ترتولیان، یکی دیگر از فرقهشناسان راستکیش اولیه، میتواند به مسیحیانی که با شهادت روبرو هستند بنویسد: «و نگذارید این جدایی از دنیا شما را بترساند؛ زیرا اگر تأمل کنیم که دنیا در واقع زندان است، خواهیم دید که شما از زندان بیرون آمدهاید، نه وارد آن.» [20]
اما پیش-ارتدوکسها و غنوصیان، میراث مشترک الهیاتی و اسطورهای خود را در مسیرهای بسیار متفاوتی فراتر از این اشتراکات پیش بردند. گنوستیکها دوگانهگرایی رایج مسیحی «خدا در برابر جهان» را به ضدکیهانگرایی تمامعیار تبدیل کردند، در حالی که پیش-ارتدوکسها آن را تضعیف کردند و کوشیدند حداقل تا حدی شکاف بین خدا و جهان را پر کنند.
از نظر پیروان پروتو-ارتدوکس، خدا جهان مادی را آفریده بود، مسیح علاوه بر الهی بودن کامل، یک انسان کاملاً مادی نیز بود و رستگاری از طریق رستاخیز جسمانی و نه روشنگری معنوی حاصل میشد. جهان مادی ممکن است فاسد بوده باشد، اما برای کمال آفریده شده بود و بنابراین در درون خود ظرفیت کمال را داشت، که دوباره با بازگشت عیسی به زمین برای بار دوم در روز داوری محقق میشد. [21] شر نهایی و موقت جهان به دلیل خالق شرور نبود، بلکه به دلیل گناه انسان بود. هبوط قبل از خلقت در بهشت رخ نداده بود؛ بلکه پس از خلقت از طریق آدم و حوا در باغ عدن رخ داد . [22]
بنابراین، نگرش پروتو-ارتدوکس نسبت به جهان، نگرشی دوپهلو و قابل توجه بود. در حالی که آنها گاهی اوقات اظهاراتی میکردند که بسیار مطابق با موضع ضد کیهانی گنوسیها بود، کم و بیش میتوانستند هر دو رویکرد را داشته باشند، بسته به اینکه کدام رویکرد در هر موقعیت خاص برای آنها مناسبتر باشد. آنچه آنها از الهیات گنوسی انتقاد میکردند، سیستماتیکتر، قاطعتر و افراطیتر بودن آن در رابطه با گرایشهای خاصی بود که هر دو گروه در آن مشترک بودند، و در این فرآیند، سایر گرایشهای موجود در مسیحیت اولیه که پروتو-ارتدوکسها به آنها اهمیت میدادند را حذف میکردند.
نتیجهگیری
اما آیا ضد کیهانگرایی گنوسیها به این معنی بود که آنها نمیتوانستند در هیچ کجا جز در اعماق درون خود با الوهیت روبرو شوند؟ آیا جهان اطراف آنها منحصراً مانعی برای تجربه الوهیت بود و هرگز مجرایی برای آن نبود؟ طبق نوشتههای خودشان، جهان بیرونی گاهی اوقات میتوانست وسیلهای برای دسترسی به الوهیت فراهم کند، اما فقط تحت شرایط استثنایی خاص.
نامه پطرس به فیلیپ احتمالاً واضحترین نمونه این موضوع است. طبق این متن، دوازده حواری مسیح پس از مصلوب شدن رهبرشان در کوه زیتون گرد هم آمدند. از ترس اینکه آنها نیز به زودی با سرنوشت وحشتناک مشابهی روبرو شوند، به مسیح دعا کردند تا آنها را از دست دشمنانشان نجات دهد. سپس «نوری عظیم ظاهر شد و کوه از رؤیای آن کسی که ظاهر شد، درخشید. و صدایی آنها را صدا زد و گفت: به سخنان من گوش دهید تا با شما سخن بگویم. چرا به دنبال من میگردید؟ من عیسی مسیح هستم که تا ابد با شما هستم.» [23] صدای مسیح که از کوه درخشان بیرون میآمد، سپس سخنرانی طولانی و اسطورهای به آنها ارائه داد که قلب آنها را آرام کرد.
این آشکارا موردی نبود که «طبیعت» یا جهان به عنوان یک کل، الوهیت را آشکار کند یا از آن سخن بگوید. در عوض، بخش خاصی از جهان بود که در یک لحظه خاص، الوهیت را آشکار میکرد. پیش از ظهور مسیح بر حواریونش، هیچ چیز الوهیتی در مورد کوه زیتون وجود نداشت و پس از پایان ظهور مسیح و محو شدن نوری که از کوه میتابید، دوباره به یک کوه کاملاً زمینی تبدیل شد (بدون شک، با توجه به اهمیت آن در سنتهای اولیه مسیحی، کوهی خاص، اما با این وجود زمینی بود تا الهی). مسیح به طور موقت آن را از بیرون تصاحب کرد، گویی آن را رها کرد و سپس آنجا را ترک کرد - درست همانطور که با بدن عیسی مسیح انجام داده بود .
علاوه بر این، در یک زمینه ضد کیهانی، بهترین کاری که عناصر طبیعت میتوانستند انجام دهند، کمک به فراتر رفتن از جهانی بود که خود بخشی از آن بودند. در متن عرفانی دیگری، کتاب توماس ، توماس از عیسی درباره خورشید میپرسد و عیسی پاسخ میدهد: «ای توماسِ متبرک، مطمئناً این نور مرئی برای تو درخشیده است نه برای اینکه تو را اینجا نگه دارد، بلکه برای اینکه بتوانی آنجا را ترک کنی.» [24] هدف از ظهور مسیح رستاخیز یافته بر حواریونش از طریق کوه زیتون نیز همین بود. تفسیر عرفانی از تجسم مسیح نیز مشابه همین را ارائه میدهد - او نه برای رهایی ماده، بلکه برای غلبه بر آن، شکلی مادی به خود گرفته بود.
References:
[1] Jonas, Hans. 2001. The Gnostic Religion: The Message of the Alien God and the Beginnings of Christianity. Beacon Press. p. 271.
[2] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 179.
[3] Jonas, Hans. 2001. The Gnostic Religion: The Message of the Alien God and the Beginnings of Christianity. Beacon Press. p. 42-43.
[4] Meyer, Marvin. 2008. “The Gospel of Thomas with the Greek Gospel of Thomas.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 146.
[5] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 171-172.
[6] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 179.
[7] Jonas, Hans. 2001. The Gnostic Religion: The Message of the Alien God and the Beginnings of Christianity. Beacon Press. p. 332.
[8] Shakespeare, William. MacBeth, Act 5, Scene 5.
[9] Turner, John D., and Marvin Meyer. 2008. “The Secret Book of John.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 125.
[10] Ibid. p. 128.
[11] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 144-145.
[12] Jonas, Hans. 2001. The Gnostic Religion: The Message of the Alien God and the Beginnings of Christianity. Beacon Press. p. 254.
[13] Brakke, David. 2010. The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity. Harvard University Press. p. 108-110.
[14] John 17:25, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=john+17%3A25&version=NRSV Accessed on 3-15-2019.
[15] John 1:10, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=john+1%3A10&version=NRSV Accessed on 3-15-2019.
[16] 1 John 5:19, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=1+john+5%3A19&version=NRSV Accessed on 3-18-2018.
[17] 1 John 2:15-16, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=1+john+2%3A15-16&version=NRSV Accessed on 3-15-2018.
[18] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 52-53.
[19] Burns, Dylan M. 2014. Apocalypse of the Alien God: Platonism and the Exile of Sethian Gnosticism. University of Pennsylvania Press. p. 103.
[20] Ehrman, Bart. 2003. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 139.
[21] Ibid. p. 211.
[22] Ehrman, Bart, 2014. How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee. HarperOne. p. 307.
[23] Meyer, Marvin. 2008. “The Letter of Peter to Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 590.
[24] Turner, John D., and Marvin Meyer. 2008. “The Book of Thomas.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 240.