مقاله زیر ترجمهای از مقالهی زیرست:
https://gnosticismexplained.org/jesus-christ-in-gnosticism/

گنوسیها با مسیحیان « اولیه ارتدوکس » زمان خود - گروهی از مسیحیان که در نهایت کلیساهای کاتولیک، ارتدکس شرقی و پروتستان را به وجود آوردند - در مورد بسیاری از مسائل مربوط به عیسی مسیح اتفاق نظر داشتند. آنها او را امتداد خدایی میدانستند که پیش از آفرینش جهان وجود داشته و با مأموریتی الهی برای نجات بشریت به زمین آمده است. این مأموریت با غسل تعمید عیسی در رود اردن توسط یحیی تعمید دهنده به طور جدی آغاز شد، شامل ارائه آموزههای شفاهی بسیاری در مورد اسرار جهان و بهشت بود و با مرگی دراماتیک و پر از معنا با مصلوب شدن و رستاخیز شگفتانگیز بعدی به اوج خود رسید.
اما گنوستیکها و پروتو-ارتدوکسها در مورد چندین نکته دیگر درباره مسیح که آنها را برای الهیات و هویت خود ضروری میدانستند، به شدت با یکدیگر اختلاف نظر داشتند. این اختلافات در چهار دسته کلی قرار میگرفت: محتوای پیام مسیح، ماهیت وجود او، معنای مرگ و رستاخیز او، و اینکه او تا چه حد موجودی منحصر به فرد بود تا الگویی برای دیگران.
آموزههای مسیح
گنوستیکها در مقایسه با پیروان پروتو-ارتودوکس، اهمیت بسیار بیشتری برای آموزههای عیسی قائل بودند. پروتو-ارتودوکسها قطعاً آموزههای منجی خود را نادیده نگرفتند یا نادیده نگرفتند - به هیچ وجه - اما تفاوت در تأکید در نوشتههای دو گروه درباره عیسی آشکار است.
متون مقدس گنوستیکها عمدتاً شامل دیالوگهای منسوب به عیسی و تفاسیری بر سخنان اوست. [1] نمونهی بارز آن انجیل توماس است که تقریباً بهطور کامل شامل گفتههایی است که ظاهراً عیسی گفته است و تقریباً هیچ روایتی در آن وجود ندارد. [2] ( انجیل توماس ممکن است یک متن واقعاً گنوستیکی بوده باشد یا نباشد، اما حداقل، یک متن اولیه گنوستیکی بود که گنوستیکها آن را گرامی میداشتند.) عناصر روایی در متون گنوستیکی معمولاً به دو شکل ظاهر میشوند: «داستانهای چارچوببندیشده» پراکنده که عیسی را در حال پاسخ به سؤالات فوری شاگردانش نشان میدهد، یا داستانهایی که توسط خود عیسی بیان میشود، معمولاً در مورد خلقت آسمانها و زمین به گونهای که وضعیت انسان را روشن میکند. [3] از میان چهار انجیلی که بعدها در عهد جدید گنجانده شدند (عهدی که هنوز در دوران اوج عرفان در قرن دوم و سوم میلادی تثبیت نشده بود)، گنوسیها به طور خاص انجیل یوحنا را گرامی میداشتند و از آن الهام میگرفتند، که مانند انجیلهای خودشان، عمدتاً شامل سخنرانیهای طولانی، فصیح و الهامبخش عیسی است. [4]
پیروان پروتو-ارتدوکس، آموزههای مسیح را به خودی خود هدف میدانستند. پسر خدا به مردم گفته بود که باید به چه چیزی اعتقاد داشته باشند و چگونه عمل کنند؛ دیگر چه چیزی لازم بود که کسی بداند؟ آنها مسیحی بودن - پیرو مسیح - را بر اساس معیارهای ظاهری نسبتاً ساده و واضح میدانستند. آیا شخصی ادعای مسیحی بودن میکند؟ آیا حاضر است شهادت را بپذیرد؟ آیا غسل تعمید داده شده است؟ آیا در اعتقادات و اعمال خود از روحانیت (پروتو-ارتدوکس) اطاعت میکند؟ اگر چنین است، پس او مسیحی است. [5]
گنوستیکها به شدت مخالف بودند. آنها آموزههای عیسی را نه در درجه اول به عنوان هدفی در خود، بلکه به عنوان وسیلهای برای هدفی دیگر میدیدند: تحول عرفانی درونی که آنها آن را « گنوسیس » مینامیدند، ریشه کلمه «گنوسیس». هدف اصلی آمدن مسیح به زمین، انتقال گنوسیس به مردم با بیدار کردن آنها به طبیعت حقیقی و الهیشان بود که توسط دنیای مادی پوشیده و فراموش شده بود. [6] در حمایت از این دیدگاهها، آنها میتوانستند به آیاتی مانند انجیل لوقا 17: 20-21 اشاره کنند:
وقتی فریسیان از او پرسیدند که پادشاهی خدا کی خواهد آمد، او در پاسخ به آنها گفت: «پادشاهی خدا با مشاهده نمیآید؛ و نخواهند گفت: «اینجا را ببین!» یا «آنجا را ببین!» زیرا پادشاهی خدا در درون شماست.» [7]
و در انجیل مرقس ۴: ۱۰-۱۱، عیسی میگوید که تعالیم او معانی درونی «مخفی» دارند که اکثر شنوندگانش آنها را نمیفهمند:
وقتی او تنها بود، اطرافیانش به همراه دوازده [شاگرد] دربارهٔ مَثَلها از او پرسیدند. او به ایشان گفت: «به شما راز پادشاهی خدا عطا شده است، اما برای آنان که بیرونند، همه چیز با مَثَلها بیان میشود.» [8]
بر این اساس، گنوسیها فکر میکردند کسی که فقط پوسته بیرونی آموزههای عیسی را درک میکند و نه قلب درونی او را، در بهترین حالت یک مسیحی نابالغ است. همانطور که انجیل گنوسی فیلیپ میگوید، بسیاری از مردم «به آب [غسل تعمید] فرو میروند و بدون اینکه چیزی دریافت کرده باشند، بالا میآیند.» [9] یک مسیحی بالغ کسی بود که دارای معرفت بود، نه فقط توانایی تلاوت اعتقادنامهای که توسط یک روحانی به او آموخته شده بود.
به همان اندازه مهم، گنوسیها معتقد بودند که مسیحیان اولیه ارتدوکس نه تنها بیش از حد بر پوسته بیرونی پیام مسیح تأکید میکنند، بلکه حتی خود آن پوسته بیرونی را نیز اشتباه فهمیده و تفسیر میکنند - اتهامی که البته توسط مسیحیان اولیه ارتدوکس نیز به گنوسیها وارد شد.
ایرنائوس اهل لیون ، یک جدلگرای ارتدکس اولیه که مطالب زیادی علیه گنوسیها نوشت، معتقد بود از آنجایی که آموزههای عیسی که در کتاب مقدس ثبت شدهاند اغلب مبهم هستند، یک «قاعده ایمان» (regula fideli) که توسط سلسله مراتب کلیسا منتقل شده است، تنها وسیله مطمئن برای دستیابی به تفسیر صحیح است. این تفکر وجود داشت که اسقفها و کشیشان، که «قاعده ایمان» خود را از حواریون و در نهایت از خود عیسی به دست آورده بودند، صاحبان واقعی آموزه ناب مسیح بودند. [10] (از آنجایی که فقط روحانیون ارتدکس اولیه مشروع شمرده میشدند، این استدلال دور باطل بود؛ به این نتیجه میرسید که «الهیات ما درست است زیرا الهیات ماست.»)
اگرچه «قانون ایمان» تا زمان اعتقادنامه رسولان و اعتقادنامه نیقیه در قرن چهارم هرگز به تدوین دقیقی نرسید، اما عوامل متعددی وجود داشتند که از قرن دوم به بعد ثابت ماندند. بارت ارمن آنها را خلاصه میکند:
معمولاً در فرمولهای مختلف این آییننامه، اعتقاد به تنها یک خدا، خالق جهان، که همه چیز را از هیچ آفرید؛ اعتقاد به پسرش، عیسی مسیح، که توسط پیامبران پیشبینی شده و از مریم باکره متولد شده است؛ اعتقاد به زندگی، مرگ، رستاخیز و عروج معجزهآسای او؛ و اعتقاد به روحالقدس، که تا پایان، زمانی که داوری نهایی انجام خواهد شد که در آن صالحان پاداش میگیرند و ناصالحان به عذاب ابدی محکوم میشوند، بر روی زمین حضور دارد، گنجانده شده است. [11]
گنوستیکها با همه اینها مخالف نبودند ، اما با بخشهایی از آن مخالف بودند و با تأکیدات آن مخالفت میکردند و در نهایت آن را بسیار سطحی میدانستند که فایده چندانی نداشت. آنها در نوشتههای خود درباره مسیح و آموزههای او، با این استدلال مخالفت کردند که مسیح آموخته است که خدای حقیقی که او را به زمین فرستاده، زمین را خلق نکرده است. در عوض، خلقت کار موجودی پستتر، نادانتر و عمدتاً شرور بوده است. آن موجود، یعنی خالق ، ناخواسته بخشهایی از الوهیت را با خلقت پوچ خود آمیخته است. خدای پدر، مسیح پسر را به جهان فرستاده بود تا فاجعهای را که خلقت ایجاد کرده بود، جبران کند. جهان و حاکمان شیطانی آن، عیسی را مصلوب کردند، اما پسر خدا به زندگی بازگشت و بدین ترتیب بر جهان غلبه کرد. کار مسیح هر زمان که کسی به معرفت میرسید، پیش میرفت، نه هر زمان که کسی فهرستی از باورهای صرفاً کلامی را تلاوت میکرد یا مجموعهای از اعمال صرفاً فیزیکی را انجام میداد.
غنوصیان، مانند پروتو-ارتودوکسها، برای توجیه دیدگاههای خود اصرار داشتند که دیدگاههایشان از حواریون عیسی و در نهایت از خود عیسی به آنها رسیده است. [12] ناگفته نماند که پروتو-ارتودوکسها این را به همان اندازه غیرقابل قبول میدانستند که گنوستیکها ادعاهای پروتو-ارتودوکسها را غیرقابل قبول میدانستند.
عیسی چه نوع موجودی بود؟
مسیحیان پروتو-ارتدوکس معتقد بودند که عیسی مسیح هم کاملاً انسان و هم کاملاً الهی بوده است و این دو ذات در او به طور جداییناپذیری در هم تنیده شدهاند. همانطور که به زودی با جزئیات بیشتری بررسی خواهیم کرد، پروتو-ارتدوکسها این دیدگاه را با این استدلال توجیه میکردند که لازم است عیسی به عنوان یک انسان کاملاً رنج بکشد تا مصلوب شدن و رستاخیز او در نجات بشریت مؤثر باشد. [13]
گنوسیها - و برخی دیگر از مسیحیان اولیه نیز - با این دیدگاه مخالف بودند. این دیدگاه دلالت بر این داشت که روح مسیح تحت قدرت ماده است و از دست ماده رنج میبرد، که برای آنها مضحک و حتی کفرآمیز به نظر میرسید. چگونه یک روح کامل - روح خدا، به همان اندازه - میتواند رنج بکشد؟ برای گنوسیها، دیدگاه پروتو-ارتدوکس، کمال و قدرت مسیح را به سخره میگرفت. [14]
گنوستیکها میپرسیدند، پس چگونه مسیح میتوانست بدون اینکه دنیا او را به خطر بیندازد، برای مأموریتش به این دنیا بیاید؟
برای اقلیتی از گنوسیها، پاسخ به این سوال، موضع الهیاتی بود که محققان مدرن آن را «دوسِتیسم» مینامند، که از کلمه یونانی dokein به معنای «به نظر رسیدن» گرفته شده است. [15] دوسِتیستها وقتی پولس در رومیان 8:3 گفت که عیسی «به شکل جسم گناهکار آمد»، حرف او را به معنای واقعی کلمه برداشت کردند. عیسی فقط به نظر میرسید که یک انسان از جنس گوشت و خون باشد، اما در واقع او روحی بود که صرفاً بدنی خیالی داشت. [16]
چنین گنوسیهایی با تصویر عیسی در متن (غیر گنوسی) اولیه مسیحی به نام اعمال یوحنا موافق بودند . ارمن اظهار میکند:
یوحنا اشاره میکند که عیسی همزمان بر افراد مختلف با چهرههای مختلف ظاهر میشد (مثلاً به عنوان یک پیرمرد و به عنوان یک جوان، همزمان بر افراد مختلف)، هرگز پلک نمیزد، گاهی سینهاش صاف و لطیف و گاهی سخت مانند سنگ بود. همانطور که یوحنا بعداً میگوید: «گاهی اوقات وقتی میخواستم او را لمس کنم، با جسمی مادی و جامد روبرو میشدم؛ در مواقع دیگر دوباره او را احساس میکردم، آن جسم غیرمادی و بیجسم بود و گویی اصلاً وجود نداشت» (فصل ۹۳). یوحنا اشاره میکند که یک بار متوجه شد که عیسی هرگز هیچ ردپایی از خود به جا نگذاشته است - به معنای واقعی کلمه خدایی بود که روی زمین قدم میزد. [17]
اما موضع غالب گنوسیها [18] موضعی بود که محققان مدرن آن را «جداییگرایی» مینامند: این ایده که عیسی بدن مادی داشت، اما بدن و روح او دو موجودیت جداگانه بودند، به طوری که مهم نبود چه دردی به بدنش وارد میشد، روحش هرگز رنج نمیبرد.[19] این موضوع در جهانبینی به شدت دوگانهگرایانه گنوسیها کاملاً منطقی بود ، چرا که در آن روح و ماده از نظر مقولهای متفاوت و حتی متضاد بودند.
در این دیدگاه، موجود آسمانی مسیح به طور موقت وارد بدن عیسی مسیح شده و آن را تصاحب کرده است. متن عرفانی « سه شکل از اندیشه اول» اعلام میکند که یک قدرت الهی مانند یک جامه «عیسی را پوشید». [20] در رساله دوم ست بزرگ از قول مسیح آمده است: «من به یک خانه فیزیکی نزدیک شدم و ساکن قبلی را بیرون کردم و وارد شدم.» [21]
این اتفاق در غسل تعمید عیسی رخ داد، زمانی که طبق مرقس ۱:۱۰، «درست هنگامی که از آب بیرون میآمد، آسمان را شکافته دید و روح القدس مانند کبوتری بر او نازل شد.» [22] انجیل لوقا ۳:۲۲ اضافه میکند که در همان لحظه، «صدایی از آسمان آمد که تو پسر من هستی؛ امروز تو را به دنیا آوردم.» [23] گنوسیها جای تعجب نداشتند که این رویداد به طور جهانی به عنوان آغاز رسالت عیسی گفته میشد، زیرا وقتی عیسی بدین ترتیب توسط خدا تسخیر شد، توانست معجزات انجام دهد و آموزههای فوقالعاده حکیمانه و بصیرتآمیزی ارائه دهد. [24]
همانطور که مسیح در لحظهای خاص وارد وجود عیسی شد، در لحظهای خاص نیز او را ترک کرد: مصلوب شدن عیسی. انجیل مرقس (15:34) و انجیل متی (27:46) میگویند که عیسی فریاد عجیبی بر روی صلیب سر داد: «خدای من، خدای من، چرا مرا رها کردی؟» [25][26] انجیل فیلیپ تفسیر گنوسی از آن فریاد ناامیدیِ سرگشته را خلاصه میکند: «او این سخنان را بر روی صلیب گفت، زیرا آن مکان را ترک کرده بود.» [27] مسیح رفته بود و عیسیِ صرفاً انسانی را رها کرده بود تا به تنهایی رنج بکشد و بمیرد. [28] سه شکل از اندیشهی نخستین میافزاید که موجودی آسمانی «او [مسیح] را از جنگل نفرینشده حمل کرد و او را در خانههای پدرش مستقر ساخت.» [29]
مسیح گنوسی دیدگاه خود را در مورد مصائب در رساله دوم ست بزرگ بیان میکند : «در مورد من، آنها مرا دیدند و مجازات کردند، اما شخص دیگری... صفرا و سرکه را نوشید؛ من نبودم. آنها مرا با تازیانه میزدند، اما شخص دیگری... صلیب را بر دوش خود حمل میکرد. شخص دیگری تاج خار را بر سر داشت. و من در بالا بودم و به تمام زیادهرویهای حاکمان [ آرکونها ، موجودات شیطانی که بر جهان حکومت میکنند] و ثمره خطا و غرور آنها میخندیدم. من به جهل آنها میخندیدم.» [30] اگرچه او هنوز در درون عیسی است در حالی که این شکنجههای فراوان بر او وارد میشود، آنچه اتفاق افتاده را طوری روایت میکند که گویی از دور به عنوان یک تماشاگر آن را تماشا میکند.
بنابراین، نویسندهی نامهی گنوسی پطرس به فیلیپ میتوانست تأیید کند که منجی «برای ما رنج کشید»، [31] اما در عین حال معتقد باشد که مسیح «با این رنج بیگانه است». [32] عیسیِ انسان واقعاً از وحشتهای تقریباً وصفناپذیری رنج برد، همانطور که هر انسانِ دارای گوشت و خون از آنها رنج میبرد. اما مسیح، موجود نامرئی که عیسی را به منجی تبدیل کرد، ذاتاً در برابر رنج آسیبناپذیر بود و بنابراین از مصلوب شدن بدون آسیب جان سالم به در برد.
بر این اساس، در حالی که پروتو-ارتدوکسها اصرار داشتند که بدن مادی عیسی پس از مصلوب شدنش رستاخیز یافته است، گنوسیهای جداییطلب معتقد بودند که بدن عیسی درست مانند هر بدن انسانی دیگری در قبر پوسیده شده است. روح او چیزی بود که در آنجا زندگی میکرد و به آسمان صعود میکرد. بنابراین، مسیح رستاخیز یافته موجودی کاملاً روحانی بود. [33]
معنای مصلوب شدن و رستاخیز
برای درک تفاوت بین دیدگاههای گنوستیکها و دیدگاههای پروتو-ارتدوکسها در مورد مرگ و رستاخیز مسیح، لازم است تفاوتهای بین این دو گروه در مورد ماهیت شر را درک کنیم. هر دو گروه موافق بودند که مصلوب شدن و رستاخیز، مردم را قادر ساخته است تا از شر نجات یابند، اما دیدگاههای متناقضی در مورد معنای دقیق آن داشتند.
برای پیروان پروتو-ارتدوکس، شر (به یونانی kakia ) به کاستیهای اخلاقی انسان اشاره داشت. شر به حوزه اجتماعی زندگی تعلق داشت. چیزی بود که فرد علیه همنوع خود انجام میداد . انسان بودن به معنای مسئول بودن در قبال شر بود. [34]
در حالی که گنوسیها با این نظر کاملاً مخالف نبودند - آنها نیز تشخیص میدادند که مردم به وضوح میتوانند و مرتکب اعمال شیطانی علیه یکدیگر میشوند - آنها دیدگاهی کاملاً متفاوت و گستردهتر از آنچه «شر» بود، داشتند. برای آنها، کاکیا در درجه اول به معنای «رنج» بود. آنها رنجهای بیشماری را که جهان مادی و همه ساکنان آن متحمل میشوند، با سعادت و آسیبناپذیری الوهیت مقایسه میکردند. بشر، در اصل، بیگناه بود و بدون هیچ حق انتخابی به این دنیای رنج پرتاب شده بود. در حالی که شر در موارد کمی یک موضوع انتخابی بود، که در آن فرد میتوانست انتخاب کند که به دیگری شر وارد نکند، در سطح اساسیتر، شر صرفاً بخشی از طبیعت بود. انتخابهای بهتر، به خودی خود، به طرز اسفناکی ناکافی بود. برای غلبه بر شر، باید به طور کلی از طبیعت فراتر میرفت. [35]
دیدگاه پروتو-ارتدوکس در مورد اهمیت مرگ عیسی در سخنان یحیی تعمید دهنده در انجیل یوحنا (1:29) خلاصه شده است: «این است بره خدا که گناه جهان را برمیدارد!» [36] مرگ عیسی قربانیای برای کفاره تمام گناهانی بود که توسط هر انسانی انجام شده بود، برای پاک کردن این گناه تا بتوانند در نظر خدا بیعیب و نقص باشند و از این طریق برای خود رستگاری به دست آورند. [37] برای بهرهمندی از این رستگاری معجزهآسا، تنها کاری که باید انجام میدادیم این بود که به آنچه پروتو-ارتدوکسها میگفتند ایمان داشته باشیم و به شیوهای که پروتو-ارتدوکسها میگفتند عمل کنیم.
به همین دلیل است که پیروان پروتو-ارتدوکس از اصرار گنوسیها مبنی بر اینکه مسیح واقعاً رنج نکشیده و نمردهاند - فقط بدنی که موقتاً در آن ساکن بوده، رنج کشیده و مرده است - و رستاخیز فقط در روح اتفاق افتاده و نه در جسم. اگر مسیح، پسر خدا، خونریزی نکرده است، پس چگونه میتوانسته با خون خود رستگاری بشریت را بخرد؟ [38]
گنوسیها پاسخ دادند که خون، و به طور کلیتر، ماهیت مادی که خون بخشی از آن است، دقیقاً همان چیزی بود که منجی برای نجات ما از آن به زمین آمده بود . به گفته انجیل فیلیپ ، مسیح «آمد تا جهان را مصلوب کند.» [39] و او موفق شد، حتی با وجود اینکه آرکونها، حاکمان شیطانی جهان، سعی کردند او را مصلوب کنند تا مأموریتش را متوقف کنند و شکست خوردند.
مسیحِ گنوسی با نزول به دنیای مادی و غلبه بر آن با زنده ماندن پس از مرگ جسمش، دیگران را نیز قادر ساخت تا بر آن غلبه کنند و به رستاخیز معنوی (گنوسیس) دست یابند. [40] همانطور که در رساله گنوسی رستاخیز آمده است، «منجی مرگ را بلعید... هنگامی که دنیای فانی را کنار گذاشت، آن را با قلمرو جاودانه فسادناپذیری جایگزین کرد. او برخاست و مرئی را از طریق نامرئی بلعید و بدین ترتیب راه جاودانگی را به ما عطا کرد.» [41]
بنابراین، آموزه نجات روح جدا از بدن، که اکنون در مسیحیت چنان جریان اصلی است که توسط اکثر مسیحیان بدیهی تلقی میشود، دیدگاه گنوسیها بود (حتی اگر برخی از جزئیات آن متفاوت باشد). در مقابل، ارتدوکسهای اولیه این ایده را به عنوان بدعت محکوم میکردند. (میتوان تصور کرد که آنها از شیوع آن در مسیحیت امروز مبهوت میشوند.) نجاتی که ارتدوکسهای اولیه به آن اعتقاد داشتند، نجات بدن بود . آنها معتقد بودند که وقتی آخرین داوری فرا برسد، بدن همه مردگان به زندگی بازگردانده میشود. کسانی که شایسته سعادت ابدی هستند، آنگاه برای همیشه در بدن با خدا زندگی خواهند کرد. برای ارتدوکسهای اولیه، چنین رستاخیز بدنی همان چیزی است که عیسی ممکن ساخته بود. [42]
گنوسیها چیزی جز تمسخر دیدگاه اولیه-ارتدوکس در مورد رستاخیز نداشتند. رساله دوم ست بزرگ با تمسخر میگوید که برخی افراد - و متن به وضوح دیدگاه اولیه-ارتدوکس را در نظر دارد - «آموزه یک مرده را اعلام میکنند.» [43] انجیل توماس نیز با این نظر موافق است:
شاگردانش [عیسی] به او گفتند: «بیست و چهار پیامبر در اسرائیل سخن گفتهاند و همه آنها درباره تو سخن گفتهاند.»
او به ایشان گفت: «شما آن زندهای را که در حضور شماست نادیده گرفتهاید و از مردگان سخن گفتهاید.» [44]
موجودی منحصر به فرد یا الگویی برای دیگران؟
هم مسیحیان گنوسی و هم مسیحیان اولیه ارتدوکس، عیسی را موجودی منحصر به فرد و الگویی برای پیروی مردم میدانستند. اما تفاوت زیادی در تأکید بین این دو گروه بر این نکته وجود داشت.
همانطور که دیدهایم، برای پیروان پروتو-ارتدوکس، عیسی تنها موجودی بود که جان خود را به عنوان قربانی برای کفاره تمام گناهان تمام بشریت فدا کرده بود - و او تنها موجودی بود که قادر به انجام این کار بود، زیرا او تنها موجودی بود که تا به حال تجسم خود خدا بوده یا میتوانست باشد. او متعاقباً اولین و (حداقل تا آخرین داوری) تنها موجودی شد که در جسم رستاخیز یافت. بنابراین، عیسی از دیدگاه پروتو-ارتدوکس موجودی بسیار منحصر به فرد بود، اگرچه پروتو-ارتدوکسها البته هنوز زندگی و سخنان او را به عنوان الگویی برای عمل و اعتقاد صحیح میدیدند که سعی میکردند در زندگی خود از آن پیروی کنند.
گنوسیها موافق بودند که تجسم خدا توسط عیسی چیزی بود که کم و بیش قبل از عیسی هرگز انجام نشده بود. و آنها موافق بودند که مسیح عامل نجات بشریت بود. زندگی او یک وقفه تعیینکننده در تاریخ بود. قبل از عیسی، نجات ممکن نبود، اما پس از عیسی، ممکن شد. [45] همانطور که انجیل حقیقت گنوسی بیان میکند، عیسی «میدانست که مرگ او برای بسیاری زندگی خواهد بود.» [46] تئودوتوس ، معلم گنوسی والنتینیایی ، اضافه میکند که «همانطور که تولد منجی ما را از تولد و سرنوشت دور میکند، غسل تعمید او ما را از آتش و شور و اشتیاق او را از شور و اشتیاق دور میکند.» [47]
اما اگرچه، همانطور که دیدیم، عیسی مسیحِ گنوسی به یک معنای مهم، نسبت به عیسی مسیحِ پیشا-ارتدوکس، فرازمینیتر و کمتر انسانی بود، به این معنا که بخش معنوی او هرگز رنج انسانی را متحمل نشد، اما به معنای دیگری نیز وجود داشت که او در واقع نسبت به همتای پیشا-ارتدوکس خود، انسانتر بود . عیسیِ گنوسی، به تعبیر فرخندهی اینار توماسن، یک «ناجیِ نجاتیافته» بود. [48] عیسی درست مانند هر شخص دیگری نیاز به نجات داشت.
او هنگامی که غسل تعمید گرفت و مسیح آسمانی به درون او وارد شد، به رستگاری دست یافت. تئودوتوس ادعا میکند که «فدیهای... که بر عیسی نازل شد، کبوتر بود [مطابق با مرقس ۱:۱۰] و او را فدیه داد. زیرا فدیه حتی برای عیسی نیز ضروری بود.» [49]
بدین ترتیب، عیسی الگویی از فرد نجاتیافته ارائه داد که هر کسی که میخواست نجات یابد، میتوانست از آن پیروی کند. عیسی با تبدیل شدن به مظهر مسیح نجات یافت، که از دیدگاه عرفانی، کاری بود که هر کسی میتوانست در صورت دستیابی به معرفت انجام دهد. در نهایت، معرفت همین بود: اتحاد عرفانی با خدا. به تعبیر انجیل حقیقت :
او [عیسی] به درختی میخکوب شد و میوهی دانش [عرفان] پدر گشت. با این حال، این میوهی درخت، هنگام خوردن، نابودی به بار نیاورد، بلکه باعث شد کسانی که از آن خوردند، به وجود آیند. آنها از این کشف شادمان شدند و او آنها را در درون خود یافت و آنها او را در درون خود یافتند. [50]
انجیل فیلیپ نیز معتقد است کسی که به عرفان دست مییابد «دیگر [فقط] یک مسیحی نیست، بلکه مسیح است» [51] و مسیحی ایدهآل کسی است که «به آب [غسل تعمید] فرو رفت و به عنوان سرور همه بالا آمد.» [52] کتاب مخفی یعقوب نیز با این نظر موافق است: عیسی به پیروانش اعلام میکند که خدا میتواند «شما را با من برابر کند» و او آنها را ترغیب میکند که حتی «از من بهتر شوند» [53] (!).
نتیجهگیری
هم گنوستیکها و هم پروتو-ارتدوکسها میتوانستند به کتابهای مشترک یکسانی (متی، مرقس، لوقا، یوحنا، نامههای پولس و غیره) استناد کنند و هنگام دفاع از دیدگاههای خود در مورد عیسی، به مرجعیت همان حواریون استناد کنند. تفاوت در دیدگاههای دو گروه به این دلیل نبود که یکی از آنها پایه محکمتر یا کاملتری در «کتاب مقدس» (به هر حال، مفهومی تا حدودی مبهم قبل از تأسیس مجموعه عهد جدید) نسبت به دیگری داشت.
همچنین دیدگاههای هیچ یک از طرفین به طور خاص منعکس کننده آنچه عیسی تاریخی واقعاً تعلیم داده یا انجام داده بود، نبود؛ آن پیامبر شکست خورده آخرالزمانی مطمئناً از دیدگاههایی که پیروان قسم خوردهاش - چه پروتو-ارتدوکس، چه گنوسی یا غیره - بر زبان میآوردند، شگفتزده و مبهوت میشد.
تفاوتهای بین دیدگاههای این دو گروه، در واقع امتداد اهداف متفاوت آنها بود. پیروان پروتو-ارتدوکس خواهان هماهنگی بین قلمروهای مرئی و نامرئی بودند - بین جسم و روح، بین اعمال زمینی و اراده آسمان، و بین مردم عادی و خدا که از طریق روحانیون نمایندگی میشد. از سوی دیگر، گنوسیها میخواستند از قلمرو مرئی به طور کامل فراتر روند و از طریق روشنبینی معنوی در قلمرو نامرئی جذب شوند.
این خواستههای متفاوت، دو گروه را به سمت توسعه الهیاتهای متفاوت سوق داد و به نوبه خود، مطالب مشترک دین خود را از طریق آن الهیاتهای متفاوت تفسیر کردند. عیسی مسیحِ گنوسی همان چیزی بود که بود زیرا گنوسیها میخواستند و نیاز داشتند که او اینگونه باشد، درست همانطور که عیسی مسیحِ پروتو-ارتدوکس برای پروتو-ارتدوکسها اینگونه بود.
Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 125.
[25] Mark 15:34, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=mark15%3A34&version=NRSV Accessed on 12-31-19.
[26] Matthew 27:46, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=matthew+27%3A46&version=NRSV Accessed on 12-31-19.
[27] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 174.
[28] Ehrman, Bart. 2003. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 125.
[29] Turner, John D. 2008. “Three Forms of First Thought.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 735.
[30] Meyer, Marvin. 2008. “The Second Discourse of Great Seth.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 480.
[31] Meyer, Marvin. 2008. “The Letter of Peter to Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 592.
[32] Ibid. p. 593.
[33] Ehrman, Bart, 2014. How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee. HarperOne.
[34] Pagels, Elaine. 1989. The Gnostic Gospels. Vintage Books. p. 146-147.
[35] Ibid.
[36] John 1:29, NRSV. https://www.biblegateway.com/passage/?search=john+1%3A29&version=NRSV Accessed on 1-2-20.
[37] Ehrman, Bart. 2003. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. 15-16.
[38] Ibid. p. 42.
[39] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 170.
[40] Thomassen, Einar. 2008. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” Brill. p. 83.
[41] Thomassen, Einar, and Marvin Meyer. 2008. “The Treatise on Resurrection.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 53.
[42] Pétrement, Simone. 1990. A Separate God: The Origins and Teachings of Gnosticism. Translated by Carol Harrison. Harper San Francisco. p. 168-169.
[43] Meyer, Marvin. 2008. “The Second Discourse of Great Seth.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 482.
[44] Meyer, Marvin. 2008. “The Gospel of Thomas with the Greek Gospel of Thomas.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 146.
[45] Thomassen, Einar. 2008. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” Brill. p. 138-139.
[46] Thomassen, Einar, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Truth.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 38.
[47] Thomassen, Einar. 2008. The Spiritual Seed: The Church of the “Valentinians.” Brill. p. 136.
[48] Ibid.
[49] Ibid. p. 144.
[50] Thomassen, Einar, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Truth.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 37.
[51] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Gospel of Philip.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 173.
[52] Ibid. p. 178.
[53] Scopello, Madeleine, and Marvin Meyer. 2008. “The Secret Book of James.” In The Nag Hammadi Scriptures. Edited by Marvin Meyer. HarperOne. p. 25.
امی حقوق محفوظ است.