سینما، در یکی از مهمترین وجوه خود، ادامهی همان سنتی است که رمان در ادبیات مدرن پدید آورد: تبدیل تجربهی انسانی، زندگی فردی، امیال، کشمکشهای درونی و نگاه شخص به جهان به روایت. از این منظر میتوان سینما را نوعی «رمانِ تصویری» دانست؛ روایتی که آنچه رمان با کلمات و توصیفهای مفصل بیان میکند، با تصویر، حرکت، صدا و بازی بازیگران به نمایش درمیآورد. البته سینما صرفاً شکل مصور رمان نیست و از سنتهای دیگری همچون تئاتر، نقاشی، موسیقی، آیین و نمایش نیز تأثیر پذیرفته است؛ اما در مرکز بسیاری از روایتهای سینمایی مدرن، همان فردیت و شخصیتمحوریای قرار دارد که در رمان به اوج رسید.
داستان و نمایش، بسیار پیشتر از پیدایش رمان و سینمای مدرن، در زندگی بشر حضور داشتند. انسان از نخستین تمدنها، جهان خود را در قالب اسطوره، حماسه، آیین، داستان و نمایش روایت کرده است. این روایتها صرفاً برای سرگرمی نبودند؛ بلکه یکی از ابزارهای اساسی جوامع برای انتقال نظم کیهانی، ارزشهای اخلاقی، قوانین اجتماعی، خاطرهی جمعی و نسبت انسان با خدایان و نیروهای حاکم بر جهان بودند. از این رو، نمایش در جهان باستان غالباً از آیین دینی جدا نبود. جشنهای آیینی در میان بابلیان و مصریان و نیز نمایشهای یونانی، همگی در بستری شکل میگرفتند که در آن انسان خود را جزئی از نظمی بزرگتر و مقدس میدید.
تراژدی یونانی را نیز باید در چنین زمینهای فهم کرد. تراژدی از آیینهای دیونیزوسی و جشنهای مذهبی یونان برآمد، هرچند بعدها به صورت یک هنر مستقل و پیچیده درآمد. در تراژدی، انسان موجودی منفرد و خودبنیاد نیست که جهان را بر اساس خواست خویش شکل دهد؛ او درون شبکهای از نیروهای کیهانی، الهی، خانوادگی، سیاسی و سرنوشت قرار دارد. مسئلهی اصلی اغلب این نیست که انسان چگونه جهان را مطابق میل خود تغییر دهد، بلکه این است که در برابر نظمی بزرگتر از خویشتن چگونه رفتار کند و چگونه پیامدهای جایگاه خود را در آن نظم بپذیرد.
حماسه کربلا و شهادت امام حسین(ع) دقیقاً یک تراژدیست و تعزیهی در عاشورا دقیقاً مثل تئاترهای یونانیست که ذاتاً مرثیهسرایی بودند. اساساً تراژدی در نهایت چیزی جز مرثیهسرایی برای فجایع که برسر آدمی در داستانهای آن رخ میدهد نیست.
این تفاوت را میتوان در اسطورهها و حماسههای بسیاری از تمدنهای باستان مشاهده کرد. در این جهانبینی، سرنوشت چیزی نیست که انسان بتواند بهسادگی آن را با ارادهی شخصی خود کنار بزند. انسان درون جهانی از پیش موجود متولد میشود؛ جهانی که قانون، تقدیر، خدایان، طبیعت و سنت بر آن حاکماند. او ممکن است انتخاب کند، مبارزه کند و حتی در برابر سرنوشت بایستد، اما همین انتخاب نیز در چارچوب نظمی بزرگتر معنا پیدا میکند.
نمونهی برجستهی این نگرش را میتوان در بهگودگیتا یافت؛ بخشی از حماسهی بزرگ مهابهاراتا. در میدان نبرد کوروکشتره، آرجونا هنگامی که خویشاوندان و استادان خود را در صف دشمن میبیند، دچار تردید و اندوه میشود. کریشنا، که در این روایت جلوهای الهی دارد، او را به انجام وظیفهی خویش فرامیخواند. یکی از بنیادیترین آموزههای گیتا این است که انسان باید وظیفهی خود را انجام دهد، بیآنکه خود را به ثمره و نتیجهی عمل وابسته کند.
در اینجا مسئله تنها «جنگیدن» نیست؛ مسئله نسبت انسان با وظیفه، میل، نتیجه و نظم کیهانی است. آرجونا باید از اسارت امیال شخصی و عواطف فردی فراتر رود و جایگاه خود را در نظمی بزرگتر بشناسد. انسان در این جهانبینی مرکز مطلق هستی نیست؛ او بخشی از نظمی است که پیش از او وجود داشته و پس از او نیز ادامه خواهد یافت.
همین مضمون را، البته با تفاوتهای بنیادین، در تراژدی یونانی نیز میتوان مشاهده کرد. ادیپ، آنتیگونه و دیگر قهرمانان تراژیک در جهانی زندگی میکنند که قوانین آن صرفاً با ارادهی فردی انسان تعیین نمیشود. قهرمان ممکن است علیه سرنوشت بشورد، اما تراژدی دقیقاً از همین رویارویی میان ارادهی انسان و نظمی بزرگتر شکل میگیرد. عظمت تراژیک انسان نیز تا حدی در همین است: او میداند که توان تغییر همهچیز را ندارد، اما همچنان باید نقش خود را ایفا کند و مسئولیت عمل خویش را بر عهده بگیرد.
با ظهور رمان، وضعیت تا حد زیادی تغییر کرد. رمان برخلاف حماسه و تراژدی کلاسیک، بیش از هر چیز به جهان فردی انسان توجه نشان داد. زندگی روزمره، افکار، احساسات، خاطرات، تردیدها، روابط شخصی، امیال و تجربهی درونی فرد به موضوع اصلی روایت تبدیل شدند. اگر در حماسه، انسان غالباً در برابر سرنوشت، خدایان، شهر، خانواده و نظم کیهانی تعریف میشد، در رمان مدرن این جهان درونی فرد است که اهمیت فزاینده پیدا میکند.
از همینجاست که تفاوت مهمی میان دو سنت ادبی پدیدار میشود. ادبیات حماسی و تراژیکِ کهن غالباً بر الگوهای اسطورهای، شخصیتهای نمونهوار، کنشهای بزرگ و ساختاری نسبتاً فشرده استوار بود؛ در حالی که رمان میتواند ساعتها و روزها و حتی سالها از زندگی یک فرد را روایت کند. میتواند وارد ذهن شخصیت شود، افکار او را دنبال کند، خاطراتش را بازگو کند، کوچکترین تغییرات روانی او را توضیح دهد و جهانی کامل پیرامون تجربهی شخصی او بسازد.
به این ترتیب، «سوژهی انسانی» به تدریج جایگاه مرکزیتری پیدا میکند. جهان دیگر صرفاً صحنهای نیست که انسان در آن وظیفهی ازپیشتعیینشدهی خود را ایفا کند؛ بلکه جهان از دریچهی تجربهی فردی او دیده میشود. آنچه برای انسان معنا دارد، آنچه میخواهد، آنچه میترسد، آنچه دوست دارد و آنچه در ذهن خود میسازد، به موضوع اصلی روایت تبدیل میشود.
سینما نیز در ادامهی همین تحول، این فردیت را به زبان تصویر منتقل کرد. دوربین میتواند جهان را از منظر یک شخصیت نشان دهد؛ میتواند وارد اتاق خصوصی او شود، چهرهاش را در لحظهی تردید به تصویر بکشد، خاطراتش را بازسازی کند و مخاطب را مستقیماً در تجربهی روانی او قرار دهد. بنابراین، بسیاری از آثار سینمایی مدرن در نهایت روایتی دربارهی «فرد» هستند: دربارهی خواستههای او، شکستهای او، آزادی او، تنهایی او، هویت او و تلاش او برای معنا بخشیدن به زندگی.
از این منظر، پیوند میان رمان، سینما و ظهور فردگرایی مدرن قابل توجه است. البته نمیتوان گفت رمان ذاتاً لیبرال است یا هر فیلمی الزاماً بیانگر لیبرالیسم است. رمان و سینما میتوانند حامل ایدئولوژیهای کاملاً متفاوت، حتی ضدلیبرال، مذهبی، محافظهکارانه، انقلابی یا جمعگرایانه باشند. با این حال، خودِ شکل روایی مدرن اغلب بر تجربهی فردی و سوژهی انسانی تأکید میکند و همین امر باعث میشود با جهان فکری مدرنیته و فردگرایی پیوند تاریخی عمیقی پیدا کند.
از این منظر، حتی هنگامی که سینما به سراغ جهان باستان میرود، مسئلهای مهم باقی میماند: آیا واقعاً در حال بازسازی جهان انسان باستان هستیم، یا در حال بازسازی گذشته از خلال ذهن انسان مدرن؟
فیلمی که دربارهی وایکینگها، یونانیان، رومیان یا مردمان ایران باستان ساخته میشود، ممکن است از نظر لباس، معماری، سلاح و جغرافیا تا حد زیادی به گذشته وفادار باشد؛ اما شخصیتهایی که در آن زندگی میکنند ممکن است همچنان با مفاهیم انسان امروزی بیندیشند: آزادی فردی، هویت شخصی، انتخاب فردی، عشق رمانتیک، تحقق خویشتن، اعتراض به سنت و جستوجوی معنای شخصی زندگی.
در چنین حالتی، گذشته صرفاً به صحنهای برای نمایش مسائل انسان معاصر تبدیل میشود. وایکینگِ سینمای مدرن ممکن است از نظر ظاهری وایکینگ باشد، اما از نظر جهانبینی، انسان قرن بیستویکم است که لباس وایکینگ بر تن کرده است. یونانی باستان ممکن است در یک فیلم سخن بگوید، اما ممکن است دغدغهها، اخلاق و مفهوم آزادی او متعلق به انسان مدرن باشد.
البته این امر لزوماً نقص نیست؛ زیرا هنر معاصر ناگزیر از سخن گفتن با زبان زمانهی خویش است. مسئله زمانی اهمیت پیدا میکند که بخواهیم از چنین اثری برای شناخت جهانبینی واقعی انسان باستان استفاده کنیم. در آن صورت باید میان «بازنمایی گذشته» و «بازتاب ذهنیت معاصر در گذشته» تمایز بگذاریم.
از این منظر، تاریخ سینما و رمان را میتوان بخشی از تاریخ بزرگتری دانست: تاریخ تغییر جایگاه انسان در تصور خود از جهان. در جهان اسطورهای و دینیِ کهن، انسان درون کیهان قرار داشت؛ در جهان تراژیک، در برابر سرنوشت و نظمی برتر ایستاده بود؛ و در رمان مدرن، بیش از پیش به درون خود بازگشت و تجربهی شخصی خویش را به مرکز روایت آورد. سینما این تحول را از کلمات به تصویر منتقل کرد و انسان، با همهی امیال، ترسها، خاطرات و آرزوهایش، به یکی از مهمترین موضوعات هنر مدرن بدل شد.
از همین رو، شاید پرسش اساسی دربارهی سینما این نباشد که «این فیلم دربارهی چه دورهای از تاریخ است؟»، بلکه این باشد که «این فیلم انسان را چگونه میبیند؟» آیا انسان را جزئی از نظمی کیهانی و اخلاقی میداند که پیش از او وجود داشته است، یا او را موجودی خودبنیاد میبیند که باید معنا، هویت و سرنوشت خویش را خود بسازد؟
پاسخ به همین پرسش میتواند نشان دهد که یک اثر، با وجود تمام تفاوتهای ظاهریاش، تا چه اندازه متعلق به جهان باستان است و تا چه اندازه بازتاب انسان مدرن.
دربارهی رمان سخن گفتم و از امتداد منطقی برخی ویژگیهای آن در سینما و نمایش نوشتم. اکنون اما باید خودِ رمان را موضوع بحث قرار داد؛ اینکه رمان از کجا آمد، چه زمانی به صورت یک قالب ادبی مستقل پدیدار شد و مهمتر از همه، چه دگرگونیای در نسبت انسان با جهان پشت پیدایش آن قرار داشت.
برای فهم رمان، شاید بهتر باشد یک گام به عقب بازگردیم؛ به جهانی که هنوز «رمان» به معنای مدرن آن وجود نداشت.
در جهان باستان، انسان با مجموعهای از اسطورهها، حماسهها، سرودها، آیینها و نمایشها زندگی میکرد. این آثار صرفاً داستانهایی برای سرگرمی نبودند. داستان در جهان قدیم یکی از مهمترین ابزارهای انتقال میراث یک تمدن بود؛ وسیلهای برای آنکه یک نسل آنچه را از نیاکان خود آموخته بود به نسل بعد منتقل کند.
یونانیان برای دانش و شناخت از واژهی ἱστορία (historia) استفاده میکردند؛ واژهای که در اصل به معنای جستوجو، تحقیق و کسب شناخت بود و بعدها معنای «تاریخ» نیز از آن پدید آمد. بنابراین نباید «ایستوریا» را دقیقاً مترادف اسطوره(میث) دانست. اسطوره در زبان یونانی بیشتر با مفهوم mythos پیوند داشت. اما هر دو در جهان فرهنگی یونانی در انتقال شناخت و فهم انسان از جهان نقش داشتند. اساسا اسطوره همان درک باستانیان از تاریخ بود(ایستوریا) چیزهایی که باید دانست چیزهایی که ارزش دانستن دارند. برای همین کتاب ایستوریای هرودوت در مورد همهچیز هست و یا کتاب ایستوریای پلینی اکبر. مثلا در مورد مصریان حرف میزنه بعد وسط بحث به طور مفصل به دین مصری و عقاید اونا میپردازد و یا وسط بحث در مورد بابل در مورد کالاها و تجارت و قیمت و... شاید بهترین تصویر از ایستوریا یا اسطوره این است که آن را شبیه روزنامه در نظر بگیرید.
در کنار این مفاهیم، چیزی قرار داشت که یونانیان آن را پایدیا (paideia) مینامیدند: فرایند پرورش و شکلدادن انسان. هدف تعلیم تنها انباشتن اطلاعات در ذهن نبود؛ قرار بود انسان از خلال آموزش، شعر، موسیقی، فلسفه، ورزش، تاریخ و میراث گذشتگان، به موجودی شایستهتر و کاملتر تبدیل شود. از همین رو، حماسههایی چون ایلیاد و اودیسه تنها داستانهایی دربارهی جنگ و سفر نبودند؛ بخشی از حافظهی فرهنگی و تربیتی یونانیان بودند و در شکلگیری تصور آنان از فضیلت، شجاعت، افتخار، خشم، وفاداری و سرنوشت نقش داشتند.
به همین معناست که میتوان گفت داستان در جهان قدیم حامل «میراث» بود. آنچه نسلهای پیشین دربارهی جهان، خدایان، انسان، فضیلت و سرنوشت آموخته بودند، در قالب شعر و حماسه و نمایش به اخلاف منتقل میشد. فرهنگ، در معنای عمیق خود، چیزی جز همین انتقال و پرورش نیست: انسان خام به واسطهی میراث تمدنی، از حالت طبیعی و ابتدایی خود فاصله میگیرد و درون یک نظم معنایی قرار میگیرد.
در مرکز این میراث، یک آموزهی بنیادین وجود داشت: انسان مالک مطلق جهان نیست.
انسان در جهانی از پیش موجود متولد میشود؛ جهانی که طبیعت، خدایان، تقدیر، خانواده، شهر، سنت و نیروهایی بزرگتر از ارادهی فردی بر آن حاکماند. انسان نمیتواند همهچیز را مطابق میل خود شکل دهد. مرگ، بیماری، جنگ، قحطی، طبیعت، سرنوشت و ارادهی خدایان همگی یادآور محدودیتهای او هستند.
از این منظر، رشد انسان تنها در افزایش قدرت او خلاصه نمیشد؛ بلکه بخشی از بلوغ او در فهم محدودیت خویش بود. انسان بالغ کسی نبود که گمان کند جهان باید مطابق خواستهی او رفتار کند؛ بلکه کسی بود که جایگاه خود را در نظمی بزرگتر بشناسد و بیاموزد که چگونه درون آن زندگی کند.
این مضمون را در حماسه و تراژدی به شکلهای گوناگون میتوان دید. قهرمان تراژیک یونانی اغلب در برابر نظمی قرار میگیرد که از ارادهی شخصی او بزرگتر است. او ممکن است انتخاب کند، مقاومت کند و حتی سرنوشت خود را به چالش بکشد؛ اما دقیقاً همین رویارویی میان ارادهی فرد و نظمی بزرگتر است که تراژدی را پدید میآورد.
با این حال، داستانی که بعدها در اروپای قرون وسطی شکل گرفت، مرحلهی دیگری از این سنت بود.
رمانسهای قرون وسطایی، بهویژه رمانسهای پهلوانی و شوالیهای، اگرچه در ظاهر داستانهایی دربارهی سفر، جنگ، عشق، اژدها، قلعه و بانوی گرفتار بودند، در بسیاری از نمونههای خود حامل معناهای اخلاقی و دینی نیز بودند. ریشههای آنها را باید در سنتهای گوناگون، از حماسهها و روایتهای باستانی گرفته تا ادبیات مسیحی و سنتهای شفاهی اروپایی، جستوجو کرد. برخی از این آثار نیز از روایتهای مربوط به اسکندر، روم و جهان کلاسیک تأثیر پذیرفتند.
در اینجا، داستان شوالیه را میتوان در سطحی نمادین، داستان تربیت انسان دانست.
شوالیهی جوان در آغاز، انسانی خام، مغرور و گرفتار شور جوانی است. او باید از جهان جنگ و خشونت عبور کند و به انسانی صاحب فضیلت تبدیل شود. سفر او تنها حرکت از یک مکان به مکان دیگر نیست؛ سفری است از خامی به پختگی، از بیمهاری به انضباط، از غرور به فروتنی و از اسارت امیال به مهار نفس.
از این منظر، بسیاری از عناصر رمانس را میتوان به صورت تمثیلی خواند: قلعه، جنگل، اژدها، دشمن، سفر و بانوی دور از دسترس، همگی میتوانند در سطحی فراتر از داستان ظاهری، صورتهایی از مبارزهی انسان با خویشتن باشند.
شوالیه در این خوانش، تنها یک جنگاور نیست؛ خودِ انسان است. قلعه میتواند تصویر جهانی باشد که انسان در آن گرفتار شده و اژدها میتواند نماد نیروهای شر، آشوب یا نفس سرکش باشد. بانوی گرفتار نیز میتواند صورت نمادین غایت مطلوب، فضیلت، روح یا کمالی باشد که انسان باید از خلال مبارزه به آن دست یابد.
البته نباید همهی رمانسهای قرون وسطایی را به یک رمزگشایی واحد تقلیل داد. رمانسها آثار متنوعی بودند و بسیاری از آنها در کنار مضامین اخلاقی و دینی، سرگرمی، عشق، ماجراجویی و مناسبات اجتماعی و درباری را نیز دنبال میکردند. اما نکتهی مهم این است که در جهان رمانس، قهرمان هنوز در جهانی زندگی میکند که معنا پیش از او وجود دارد. او باید خود را با حقیقتی فراتر از خویش هماهنگ کند، نه اینکه حقیقت را صرفاً از درون امیال شخصی خود استخراج کند.
به بیان دیگر، قهرمان رمانس باید «خود» را بسازد، اما ساختن خود به معنای رها کردن نفس نیست؛ بلکه به معنای تربیت و مهار آن است.
و همینجا میتوان به تفاوت بنیادی رمان مدرن رسید.
رمان مدرن در یک فرایند طولانی تاریخی پدیدار شد و نمیتوان تاریخ پیدایش آن را به یک لحظه یا یک اثر مشخص فروکاست. از رمانسهای قرون وسطایی، داستانهای پیکارسک، ادبیات سفر، نامهنگاری، روایتهای عاشقانه و دیگر اشکال داستانی، به تدریج قالبی پدید آمد که در آن زندگی فردی، تجربهی شخصی و جهان درونی انسان اهمیت بیسابقهای پیدا کرد.
در رمان مدرن، دیگر تنها این پرسش مطرح نیست که انسان در جهان چه وظیفهای دارد؛ بلکه پرسش دیگری نیز به مرکز میآید: انسان در درون خود چه میخواهد؟
قهرمان دیگر صرفاً شوالیهای نیست که باید به فضیلت برسد. او میتواند فردی عادی باشد؛ انسانی با خانواده، شغل، شکست، عشق، حسادت، اضطراب، خاطرات، امیال و تناقضهای درونی. زندگی روزمرهی او خود به موضوع ادبیات تبدیل میشود.
رمان، جهان درونی انسان را به همان اندازهی جهان بیرونی جدی میگیرد.
در اینجا، نفس دیگر صرفاً چیزی نیست که باید بر آن غلبه کرد؛ خودِ نفس تبدیل به موضوع شناخت میشود. رمان به سراغ میل، عشق، حسادت، جاهطلبی، ترس، شهوت، تنهایی، شکست و آرزوهای انسان میرود و آنها را با جزئیاتی بسیار بیشتر از ادبیات حماسی و اسطورهای بررسی میکند.
این همان نقطهای است که فرد به تدریج به «سوژه» تبدیل میشود.
جهان دیگر تنها عرصهای نیست که انسان باید جایگاه خود را در آن پیدا کند؛ جهان از منظر تجربهی شخصی انسان نیز روایت میشود. آنچه من میبینم، آنچه من احساس میکنم، آنچه من میخواهم و آنچه برای من معنا دارد، اهمیت پیدا میکند.
این تحول را البته نباید به معنای سادهی «پایان دین و آغاز لذت» دانست. رمان مدرن آثار دینی، اخلاقی، فداکارانه و حتی ضد فردگرایانهی فراوانی پدید آورده است. اما از نظر ساختار روایی، اتفاق مهمتری رخ داده است: زندگی درونی فرد به یکی از عالیترین موضوعات ادبیات تبدیل شده است.
در این معنا، رمان دیگر صرفاً داستانِ «آنچه انسان باید باشد» نیست؛ بلکه داستانِ «آنچه انسان هست» نیز هست.
رمان به جای آنکه تنها الگویی برای انسان ترسیم کند، انسان واقعی را با تمام ضعفها، تناقضها و امیالش به روی صحنه میآورد. میخواهد بداند انسان چرا خیانت میکند، چرا عاشق میشود، چرا دروغ میگوید، چرا حسادت میکند، چرا از مرگ میترسد و چرا گاه چیزی را میخواهد که خود میداند به زیان اوست.
از این منظر، رمان مدرن را میتوان نقطهای دانست که در آن ادبیات از «تربیت انسان» به سوی «کشف انسان» حرکت میکند.
در رمانس، قهرمان باید خود را از نفسِ خام خویش آزاد کند تا به مرتبهای بالاتر برسد؛ در رمان مدرن، نویسنده اغلب به درون همین نفس فرومیرود تا آن را بشناسد، تحلیل کند و تمام پیچیدگیهای آن را آشکار سازد.
تفاوتی ظریف اما بنیادی در این میان وجود دارد.
در جهان قدیم، مسئله این بود که انسان با نفس خود چه کند؟
در جهان مدرن، مسئله بیش از پیش این شد که نفس انسان چه میخواهد؟
در اولی، تربیت عبارت است از شکلدادن به میل؛ در دومی، شناخت میل و تجربهی آن به موضوعی اساسی تبدیل میشود.
از همینجا میتوان آنچه را «وارونگی رمانس» نامید، فهم کرد. در رمانس، سفر قهرمان معمولاً سفری از خودِ خام به سوی صورتی برتر از خود است؛ اما در بسیاری از اشکال رمان مدرن، سفر داستانی به جای آنکه انسان را از خویشتن فراتر ببرد، او را هرچه عمیقتر به درون خویشتن میبرد.
قهرمان دیگر الزاماً در جستوجوی نجات از نفس نیست؛ او در جستوجوی فهم نفس، تحقق نفس و گاه ارضای نفس است.
بدین ترتیب، تاریخ رمان را میتوان، در یکی از خوانشهای ممکن، بخشی از تاریخ تغییر تصور انسان از «خود» دانست: از انسانی که باید خود را مطابق نظمی برتر تربیت کند، به انسانی که خود را موضوع اصلی شناخت قرار میدهد؛ از قهرمانی که باید بر نفس خویش غلبه کند، به شخصیتی که باید امیال و تجربههای درونی خود را کشف و بیان کند.
و شاید به همین دلیل است که رمان مدرن تا این اندازه با جهان جدید پیوند خورده است. زیرا در جهانی که فرد بیش از پیش به مرکز تجربهی خویش تبدیل میشود، ادبیاتی نیز پدید میآید که همین فرد، همین ذهن، همین میل و همین زندگی خصوصی را موضوع اصلی خود قرار میدهد.
رمان، در نهایت، فقط داستان انسان نیست؛ داستانِ کشف شدن انسان برای خودش است.
و شاید بتوان تاریخ آن را از همین منظر خواند: گذار تدریجی از جهانی که در آن انسان میپرسید «من در این جهان چه وظیفهای دارم؟» به جهانی که در آن بیش از هر چیز میپرسد:
«من چه میخواهم؟»