
سقراطِ افلاطون
اگر یک درس مقدماتی در فلسفه گذرانده باشید،به احتمال زیادی رساله آپولوژی افلاطون را خواندهاید. این مکالمه روایتِ افلاطون را از سخنرانی سقراط در دفاع از خود در برابر اتهام فساد جوانان و اتهام بیحرمتی به خدایان ارائه میدهد. اتهاماتی که سقراط در نهایت مجرم شناخته و به اعدام محکوم شد. این مکالمه حاوی یکی از استنادشدهترین سطور در کل تاریخ اندیشه غرب است. سقراط هنگام صحبت با هیئت منصفه توضیح میدهد که چرا حقیقتا نمیتواند از آنچه انجام میدهد دست بردارد؛چرا نمیتواند از خُردکردنِ اعصاب مردم با سوالات مدام از آنان دست بردارد، که به چه باور دارند و چرا باور دارند. سقراط میگوید که از سنجش زندگی خود نمیتواند دست بردارد زیرا زندگی نسنجیده ارزش زیستن ندارد. این عبارت در مورد فهمِ سقراط بینشی فوقالعاده فراهم میآورد؛ فهمِ او از اینکه خوب زیستن به چه معناست. آنچه سقراط به ما میگوید این است که فردی که فقط صبح بیدار میشود،سرکار میرود،کارش را انجام میدهد و به خانه میاید و تلوزیون تماشا میکند(بدیهیه که اینو نگفته) و میخوابد و سپس این روند را هرروز و هرروز در تمام عمر خود تکرار میکند و هرگز تاملی نمیکند که چه باید انجام دهد یا چه برایش ارزشمندست و چرا، چنین زندگی ارزش زیستن ندارد. اما از نظر سقراط، مشارکت در این نوع تامل عقلانی؛تامل عقلانی در مورد آنچه به آن ارزش میدهید و دلیل آن یعنی همان فلسفهورزی، خودش بهتنهایی برای خوب زیستن کفایت نمیکند. علاوه بر آن این هم لازم است که فرد فرمانروایِ خود شود؛با در دست گرفتن افسار احساساتش با استفاده از خردِ خود.و این هم به همان اندازه لازم است که فرد آنچه را قادر است برای کمک به ترویج ثبات در جامعه خود انجام دهد. این موضوعات در مکالمه جمهوری افلاطون به صراحت بررسی شدند. اگرچه اکثر مردم تصور میکنند جمهوری مکالمهایست که بر چیستیِ(ماهیت) عدالت متمرکزست،اما شاید این درک درستتری باشد که جمهوری مکالمهایست که بر فضیلت تمرکز دارد و بر نقشِ فلسفه،جامعه و دولت در کمک به ایجاد شرایطی که امکان خوب زیستن را فراهم میسازند. در ابتدای کتاب دوم،گلاوکُن(برادر بزرگ افلاطون) یکی از هممباحثهایهای سقراط در مکالمه، چالشی پیشِ روی سقراط میگذارد. گلاوکُن حکایت حلقه گایگس(گوگس) را بازگو میکند که مانند آن حلقه جادویی در فیلم اربابِ حلقهها کسی را که آن را به انگشت دارد نامرئی میکند. او یادآور میشود کسی که حلقه را به انگشت کردهست، از طریق انواع گوناگون فریبکاری،قادر است هرچیزی را که میخواهد بهدست آورد:قدرت،پول یا حتی شهرتِ نیک. به نظر میرسد درسِ اخلاقی این داستان این باشد که واقعا عادل بودن مهم نیست بلکه صرفا عادل بهنظر رسیدن مهم است. بنابراین چالش او در برابر سقراط این است: چرا یک فرد برایِ خوب زیستن باید عادل باش؟ آیا اینگونه نیست که چنین شخصی فقط لازم باشد وانمود به عادل بودن کند؟ و در هشت و نیم کتابِ باقیمانده از جمهوری، سقراط در تلاش است تا این چالش را رفع کند. راهحل او این است که عدالت را نه فقط بهعنوان یک وضعیت سیاسی، بلکه بهعنوان وضع و حالِ روح شخص هم ببینید. از نقطه نظر سیاسی، عدالت مستلزم اینست که هر شهروندی سرش به کارِ خودش باشد و وظیفه خاصی را که به او محول شده با بهترین تواناییهایش انجام دهد. سقراط ادعا میکند عمل کردن به این شیوه به شهر امکان رونق میدهد که بهترین سود برایِ همه است. وقتی جوانان اعتراض میکنند که نتیجه ضمنی این موضوع اینست که افراد یا طبقات خاصی از این ساختار خوشحال نخواهند بود،سقراط جواب داد که ادعای او راجع به شادکامی افراد یا طبقات خاص نیست، بلکه راجع به شادکامی شهر بهعنوان یک کل است. در اینجا میبینیم که از نظر سقراط یک جامعه بهسامان(مُنتَظَم) بر آزادی فردی برتری دارد. علاوه بر فهم عدالت از نظر سیاسی، سقراط عدالت را بهعنوان وضع و حالِ روح شخص هم میبیند. او روح را به ارابهای دو اسبه تشبیه میکند. سقراط قائل است که یکی از این اسبها که اون آن را به شهوات و امیالِ فرد ربط میدهد چموش است و باید کنترل شود و اسب دیگر که او آن را به سرزندگی ربط میدهد نجیب است و به منظور کنترل اسب چموش میتواند از طریق خرد به کار گرفته شود. خردی که او آن را به ارابهران ربط میدهد. اما اگر کسی یاد نگرفته باشد که چگونه خرد میتواند از سرزندگی برای دردست گرفتنِ افسار میل بهرهگیرد آنوقت این فرد دقیقا به همان اندازه به بیراهه خواهد رفت که ارابه تحت کنترل اسبِ چموش. وقتی موضوع به این شیوه فهمیده شود، به نظر میرسد روشن است که چرا از نظر سقراط عادل بودن هم علاوه بر مشارکت در کندوکاوهای فلسفی برای اینکه خوب زندگی کنیم ضروری است. شخص عادل نه تنها سهم خود را در حفظ ثبات جامعه انجام میدهد بلکه همچنین خودش را تحت کنترل دارد و بوسیله امیالش اداره نمیشود.
آیا موضع سقراط معقولست؟ اگرچه ما انسانهای مدرن ممکن است این را عجیبوغریب بدانیم که تصور او از زندگی خوب به گونهای تنگاتنگ با چیزی مرتبط شدهست که به نظر میرسد به گونهای قابل توجه محدودکردن آزادی فردیست. با این حال سقراط ممکن بود جواب بده که آزادی خارج از جامعه بهسامان و یا روحِ بهسامان صرفا هرجومرجست و هرجومرج با هر تصوری از بهروزی انسانی و با چیزی که به معنای خوب زیستنست ناسازگار است. که یعنی سقراط تاکید بر آزادی فردی را معادل هرجومرج میدیده و این به افلاطون هم رسیده و البته ارسطو. خب آنچه در مکالمات سقراطی مشاهده میکنیم تصوری از زندگی خوب و بهروزی انسان است که هم بر اهمیت تامل عقلانی تاکید میکند و هم بر انجام سهم خود فرد در کمک به ثبات جامعه بهعنوان یک کل.
زندگی خوب-ارسطو
این دید ارسطو به بهروزی براساس کتاب اخلاق نیکوماخوس و کتاب سیاست اوست. در ابتدای اخلاق نیکوماخوس ارسطو قصد دارد برترین خیر برای آدمیزاد را شناسایی کند. در حالی که اکثر مردم بر این باورند که برترین خیر ثروت مادی، طلبِ شهرت و یا ارضاء لذت جسمانی است ارسطو استدلال میکند که تمام این خیرها به عنوان برترین خیر به نوعی ناکافیاند. ثروت مادی همیشه برای دستیابی به چیزی دیگر اندوخته میشود. طلب شهرت به هیچ منشی از خودِ شخص ربطی ندارد بلکه به چگونگی تلقی دیگران از او ربط دارد و ارضاء امیال جسمانی خیرِ اختصاصی آدمیزاد نیست. در اینجا ارسطو به ما درباره مولفه مهمِ برترین خیر بصیرتی پیشکش میکند. این برترین خیر باید چیزی باشد که با حداکثر قابلیتهای ما بهعنوان انسان مطابقت داشته باشد. آنچه انسان را از حیواناتِ غیرانسان سواء میکند توانایی ما برای تفکر است. و ارسطو مدعیست که زندگیای که فقط ارضاء امیال جسمانی را هدفگیری کرده باشد زیبنده انسان نیست بلکه مناسب احشام است. و بنابراین او استدلال میکند که زندگی خوب برای انسان تا حد قابلی توجهی معطوف است به تامل و یادگیری یا کسب فضایل عقلی. ارسطو فضایل عقلی را با چیزی پیوند میزند که ما ممکن است بهعنوان دانش علمی بشناسیم. اینجا دو نوع دانش وجود دارد: دانش اصول اولیه یا حقایق اساسی طبیعت و دانشی که از استنتاج یا برهان نشات میگیرد یا در نتیجه اِعمالِ آن اصول روی میدهد. لیکن زندگی خود را صَرف تامل کردن به تنهایی کافی نیست. ارسطور ادعا میکتد شخصی که خوب زندگی میکند درست هم عمل میکند و وضع و حال شایستهمنش را برای انجام آن اعمال درست پرورش میدهد. در حالی که فضایل عقلی براثر یادگیری بدست میایند، فضایل اخلاقی مثل شجاعت، اعتدال و سخاوت براثر خوگیری و تجربه زندگی بدست میایند. این فضایل در ارتباط با هر فردی، در حد وسطی از افراط و تفریط قرار میگیرند. بنابراین مثلا فضیلت شجاعت در حد وسط بزدلی و بیپروایی قرار دارد. کسب فضایل عقلی و فضایل اخلاقی باهم برترین خیر ارسطو را میسازند. برترین خیری که تو آن را با کلمه یونانی یودایمونیا مشخص کرد که در ترجمههای آثار ارسطو اغلب به کلمه سعادت ترجمه میشود. گرچه وقتی شخص دارای همه فضایل هست به یودایمونیا دست یافته اما کسب بعضی از این فضایل نیازمند چیزیسیت بیش از مطالعه یا کسب مقدار مناسبی خوگیری. برای پرورش این فضایل شرایط بیرونی خاصی باید فراهم باشد؛ شرایط بیرونیای که اغلب خارج از کنترل افراد است. شاید مهمترین شرط بیرونی این باشد که فرد در نوع درستی از نظام حکومتی متولد شود. ارسطو استدلال میکند که حکومت برای این مقصود نیست که امکان زیست مردم را فراهم کند بلکه برای این مقصود است که برای مردم امکان زیستی خوب فراهم آورد. او همچنین مدعیست که یکی از اهداف قانونگذاران این است که از قوانین برای کمک به بهبود منش افراد بهره گیرند. منش شخصی در امتداد طیفی از بدترین به بهترین رشد میکند. طیفی که دارای دامنهای از رذیلتمندی تا فضیلتمندیست. با افراد ناپرهیزگار و پرهیزگار که در این میانه به خط شدهاند. اینست که این افراد برخوردار از خِرَداند و فرق بین رفتار خوب و بد را میفهمند. آدم رذل بدترین است. او از بدعملی لذت میبرد. آدم ناپرهیزگار نفر بعدیست.او به نادرست عمل کردن تمایل دارد و به سبب ضعفش تسلیم این تمایلات میشود. بنابراین گرچه امیالش را برآورده میسازد اما با این حال ناخشنود است. همانطور که ما وقتی به لحظاتِ ضعفِ خود مینگریم از خود ناخشنودیم. آدم پرهیزگار دارای قدرت اراده است و برخلاف آدم ناپرهیزگار درست عمل میکند گرچه او هم تمایل دارد آنچه نادرست است را انجام دهد. اما شخص پرهیزگار هم کاملا خشنود نیست. چون نتوانسته است تمایلاتش را برآورده سازد. انسان فضیلتمند ارسطو قادر است هم تمایلات خود و هم خواستههای عقلانیاش را برآورده سازد زیرا این دو همراستا شدند و او آنچه درست است را میخواهد انجام دهد و آن را انجام میدهد در نتیجه از رفتار خوب لذت میبرد. ارسطو استدلال میکند که یکی از کارکردهای حکومتِ بهسامان اینست که به مردم کمک کند از بدترین به بهتر پیش روند. قوانین میتوانند مردم را به انجام اَعمالِ صحیح عادت دهند.بنابراین عملکردن به آنچه درست است در طول زمان تبدیل به عادت میشود و افراد به این نوع رفتار خوب کشش پیدا میکنند. به همین دلیل است که ارسطو استدلال میکند قانونگذار باید برخوردار از فضیلت عقلی فرونسیس[حکمت عملی] باشد. فضیلتی که به دوچیز مرتبط است: یکی فهم اینکه رفتار فضیلتمندانه و رذیلتمندانه چیست و دیگری دانش چگونگی هدایت مردم به انجام آنچه درست است. بنابراین از نظر ارسطو انسان زمانی خوب میزید که درست عمل کند و دارای تمام فضایل باشد. هم فضایل عقلی و هم فضایلی که مربوط به منش خوب است اما بعضی از مولفههای زندگی خوب کاملا در کنترل شخص نیستند. در حالی که ملاحضات ارسطو در اینجا میتوانند درست باشند این اجازه را هم به ما میدهند که معضلات مربوط به حوزه عدالت اجتماعی را طرح کنیم و بپرسیم ما در قبال مردمی که اقبال کمتری داشتن چه وظایفی داریم برای اینکه به آنان کمک کنیم تا جایی که ممکن است خوب زندگی کنند.
زندگی خوب-کانت
از نظر کانت بالاترین خیر برای انسان رسیدن به فضیلت تمامعیار و همزمان با آن رسیدن به شادکامیست. ولی بین این دو نه فقط رابطه ضروری وجود ندارد بلکه به کرات اتفاق میافتد که فعل درست در تضاد با کاریست که ما را خوشحال میکند. از میان دو مولفه بالاترین خیر تمرکز کانت در نوشتههای اخلاقی و سیاسیش بر فضیلت است و بر آنچه افراد برای پرورش شخصیتی فاضل باید انجام بدهند. از نظر کانت، فضیلت قدرتیست که آدمها در اختیار دارند تا در برابر امیال جسمانی مقاومت کنند و آنچه را درست است انجام بدهند صرفا به این خاطر که عملی درست است. استعداد دستیابی به فضیلت خاصِ انسانست زیرا امیال جسمانی بر اراده انسانی اثر میگذارند ولی تعیینکننده آن نیستند. این ویژگی اراده ما را بین اراده حیوانات غیرعقلانی و موجودات الوهی قرار میدهد که اراده اولی با امیال جسمانی معین میشود و اراده دومی با عقل. کانت مدعیست وظیفه واقعی عقل بشر این نیست که به ما کمک کند تا شادکام شویم بلکه این است که ما را شایسته شادکامی کند با یاریدادن ما در فضیلتمند شدن. او اخلاق،عقل و آزادی را به گونهای تنگاتنگ به هم وابسته میکند. شرط لازم برای افعال اخلاقی قابل ستایش اینست که آزادانه انجام شوند. اما در اینجا فهم کانت از آزادی ممکنست کمی متفاوت از آنچه باشد که ما آن را متصوریم. عمل فرد وقتی آزادانهست که پند یا اصلی را که موجب آن عمل بوده است عقلِ خودِ فرد تولید کرده باشد. این یعنی اگر فردی تحت تاثیر یک میل جسمانی مثل گرسنگی یا شهوت برانگیخته شود یا اگر وادار به اتخاذ اصولی خاص شده باشد یا اگر به آن اصول عادت کرده باشد در این صورت اعمال او آزادانه نیست و حتی اگر عمل صحیحی هم انجام داده باشد او از نظر اخلاقی قابل ستایش نیست. اما برای اینکه فردی از نظر اخلاقی قابل ستایش باشد صرف انتخاب آزادانه اصول کفایت نمیکند و اصول باید درست یا سازگار با قانون اخلاقی باشند و کانت قانون اخلاقی را مستقیما به عقل پیوند میزند و استدلال میکند که عقل حُکم میکند که افراد باید فقط مطابق توصیهای عمل کنند که در عین حال حاضر باشند آن توصیه به یک قانون جهانی تبدیل شود. این از نظر کانت امر مطلق است و تمام اصول عمل را میتوان با امر مطلق آزمود تا ببینید آیا پذیرفته میشوند و با مقتضیات اخلاق سازگارند و بر آن اساس میتوان عمل کرد یا مردود میشوند و باید کنار گذاشته شوند. چالش شخص فضیلتمند دوچندان است او نه فقط باید دلایل خود را تدوین کند تا بتواند اصول سازگار با امر مطلق را مشخص کند بلکه باید براساس آن اصولِ درست عمل هم بکند. کانت مدعیسا این نوع پرورش عقل از طریق آموزش روی میدهد و در نتیجه فقط برای فردی میتواند رخ بدهد که عضو یک جامعه مدنی است. زندگی در جامعه مدنی این فایده مضاعف را هم دارد که کمک میکند شرایط بیرونی لازم فراهم شوند تا فرد فضیلتمند شود. فردی که در ترس دائم از مرگ ناگهانی و بیرحمانه زندگی میکند یا گرسنهست و نمیداند وعده غذایی بعدیاش از کجا خواهد آمد نمیتواند فضیلتمندانه عمل کند زیرا فاقد حد لازم آزادی بیرونیست. بعد از اینکه فرد حد مناسبی از عقل را برای شناسایی اصولی که باید براساس آن عمل کند پرورش داد. آخرین مرحله در واقع عمل براساس آن اصول است. در اینجا کانت مفهوم عزتنفس(احترام به خود) را پیش میکشد و استدلال میکند که انگیزه عمل شایسته باید درونی باشد و مدعیست که بزرگترین مجازات رفتار بد اینست که فرد در جشم خود احساس بیارزشی و حقارت کند بنابراین فرد فاضل این قدرت و این عزتنفس را دارد که تسلیم تمایلات جسمانی نشود و آزادامه اصول خوب عمل را اتخاذ کند و بعد براساس این اصول خوب عمل کند. اما فضیلت فقط نیمی از برترین خیر است. نیم دیگر شادکامیست. نوشتههای دینی کانت به ما این بینش را میدهد که او چطور بر این باور است که فرد میتواند امیدوار باشد که هم به فضیلت نائل شود و هم به شادکامی. حتی با این وجود که ظاهرا بین این دو مقصود تنش هست راهحل او اینست. رسیدن به بالاترین خیر فقط در صورتی امکانپذیرست که یک خالق متعال وجود داشته باشد که بتواند توامانی فضیلت و شادکامی را تضمین کند. از آنجا که ما باید بالاترین خیر را تحقق ببخشیم و باید تحقق بخشیم متضمن اینست که میتوانیم تحقق بخشیم و اینکه بتوانیم تحقق بخشیم تنها وقتی ممکنست که خدا وجود داشته باشد و بتواند فضیلت و شادکامی را کنار هم گردآورد. پس ایمان به وجود خالق متعال معقولست. در اینباره که چگونه فضیلت و شادکامی کنار هم گرد میآیند چه استدلال کانت رو قبول کنیم و نکنیم، درک او از بالاترین خیرِ انسان با هردو ماهیت عقلانی و احساسی ما پیوند دارد. عقل که با زندگی در جامعه مدنی پرورش مییابد و هم این امکان را به ما میدهد که قانون اخلاقی را تولید کنیم و هم مشخص کنیم که کدام اصول عمل با آن سازگار است. قدرت کنار گذاشتن امیالمان و عمل به این اصول نیز از درون میآید.
زندگی خوب-نیچه
نگرش نیچه به دیدگاههای رایج در مورد اعتقادات مردم و اینکه چگونه باید زندگی کنند جالبست. نیچه بیشتر از همه به خاطر این بیانیهش مشهورست که خدا مردهست و مرده باقی خواهد ماند. اگرچه او این ادعا را با جزئیاتِ زیادی توضیح نمیدهد و اهمیت آن هم در جایگاه فلسفه نیچه همچنان مورد تردید است. ولی واضحست که نیچه معتقد است که این مرگ استعاری خدا بخصوص خدای مسیحی به ما امکان زندگی معنادارتر و رضایتبخشتری را میدهد. بررسی لوازم این امکان یکی از دغدغههای اصلی نیچه در بحثش از اخلاق است. اگرچه نیچه نسبت به اخلاق موضع انتقادی میگیرد و غالبا با افتخار خود را غیراخلاقی توصیف میکند ولی بر لزوم ارزشیابی دوباره ارزشها و بررسی انتقادی ارزش خودِ اخلاق هم تاکید میکند. با این روش او میتواند بحث از اخلاق رایج را مثل اخلاق یهودی-مسیحی(ادیان ابراهیمی) که خود از منتقدین نیرومندش بود از سوالات کلیتر فلسفی در مورد ارزش و ماهیت شکوفایی انسان متمایز کند. به نظر میرسد نیچه به گونهای عمیق به سوالاتِ مربوط به ارزش میپردازد و معتقدست نظامهای اخلاقی رایج به این سوالات به نحوقابل قبولی نپرداختند مثلا او از نظامهای اخلاقی سنتی انتقاد میکند به خاطر اهمیتی که به زُهد میدهند به خاطر اینکه معتقدند خویشتنداری ریشه رفتار درخور ستایشست. او مدعیسا که اخلاق زاهدانه مانند چیزی که توسط افلاطون و کانت و کلیسا اقامه شدهاند ما آدمها را ترغیب میکنند تا امیال و هیجانات خود را به عنوان چیزهایی ببینیم که اگر بخواهیم خوب زندگی بکنیم و به رستگاری برسیم باید بر آنها غلبه کنیم و آنها را از زندگیمان ریشهکن کنیم. این نظامهای اخلاقی ارزشهایی مثل برابری، شفقت و از خودگذشتگی را به بهایِ برتری، شکوفایی فردی و اصالت در خود جای دادند در نتیجه زندگی را نفی میکنند و برای حفظ ارزشهای دمکراتیک و بهتر کردن زندگی همه به پستکردن و سرکوب عظمت انسانی ترغیب میکنند و با اینکار دشمنی خود را نسبت به زندگی و آنچه معنای خوب زیستنست ابراز میدارند. در عوض نیچه استدلال میکند که ارزشهای مرتبط با شکوفایی انسان باید تاییدکننده زندگی باشند. شفقت و ازخودگذشتگی بیرون قرار دارند و برتری و شکوفایی فردی در درون. اگرچه شفقت و از خودگذشتگی ممکنست در کوتاهمدت به مردم کمک کند تا رنجهایشان تشکین یابد اما نیچه میگوید سیطره این ارزشهای نفیکننده زندگی به این منجر میشود که ما از آن میزان رنج و مبارزهای هم که شرط لازم برای شکوفایی فردی و برتری انسانیست چشمپوشی کنیم. با اینکه نیچه شکوفایی انسان را به ارزشهای تاییدکننده زندگی پیوند میزند ولی مراقبست تا از این بپرهیزد که وانمود کند منظورش تجویز یک روش یا مجموعهای از ارزشهای مناسب همه افراد است. عدم تمایل نیچه به صدور نسخههای عام را این واقعیت بهتر میتواند توضیح دهد که شکاکیت نیچه فراتر از سوالات خاص درباره اخلاق تا سوالات کلیتر درباره شناخت و امکان گریز از نظرگاه خودمان امتداد دارد. نیچه دنبال پیرو نمیگردد و به بسط یک تئوری اخلاقی یا بسط آنچه قصدش بهروزی انسانست هم علاقهای ندارد. در عوض نوشتههای اون سعی دارند طرحهای مفهومی قدیمی را برهم بزنند. او میخواهد افراد را ترغیب کند تا خودشان فراتر از دستهبندیهای رایج نیک و بد درباره آنچه مهمست فکر کنند و آنها را ترغیب کند که بر همان اساس زندگیشان و جوامعای را که در آن زندگی میکنند بسازند. این تاکید بر خودتاملی در سنجهای به اوج خود میرسد که نیچه از آن بعنوان معیار اندازه بزرگی انسان ذکر میکند:عشق به سرنوشت خود. فردی که موفق میشود به سرنوشت خود عشق بورزد باید به تمام تجربیات خود نه تنها به موفقیتها بلکه به رنجها و سختیهای خود نیز نگاه کند و نخواهد چیزی متفاوت باشد و به یک معنا بفهمد که نمیتوانسته متفاوت باشد. گاهی نیچه اظهار میکند که فرد وقتی قادر به اتخاذ چنین نگرشی به سرگذشت شخصی خودست که زندگی واقعا معناداری داشته است. اما گاهی دیگر هم ظاهرا تردیدهایی در مورد امکان اتخاذ این نوع نگرش پیش میکشد. هر فکری که در مورد امکان تایید کامل گذشته خود داشته باشیم، موافقت همیشگی نیچه نسبت به اشتیاق انجام چنین کاری روشن میسازد که زندگی کامل انسانی تا چه اندازه نیاز به تامل فردی و اتخاذ نگرش محتاطانهای به دستهبندیهای رایج اخلاقی دارد.
منبع:براساس درسگفتارهای کریس سوپرنانت استاد فلسفه دانشگاه نیواورلئان آمریکا در یوتیوب