قسمت دوم مقاله ادبیات باستانی(پست قبل)
رواقیگری حقیقی بسیار عمیقتر از آن نسخههای مزخرف لیبرالیستی تخدیریست که فرهنگ مصرفگرای لیبرالدمکرات آن را برای تخدیر انسانهای حیران پستمدرن دربرابر پوچی ذاتی لیبرالیسم و الحاد نهفته در آن به بشر عمیقا بیمار مدرن ارائه میکند. یکسری توصیه که از بافت عمیقا دینی و کیهانی رواقیان خارج شده و ابزاری برای تخدیر افراد در لیبرالدمکراسیها شده.
برای فهم رواقیگری، نباید از اخلاق آن آغاز کرد. اگر تنها به توصیههای اخلاقی رواقیان نگاه کنیم ــ اینکه انسان باید خویشتندار باشد، در برابر مصائب آرام بماند، بر امیال خود مسلط شود و آنچه را در اختیار او نیست بپذیرد ــ ممکن است رواقیگری را صرفاً نوعی اخلاق فردی و شیوهای برای رسیدن به آرامش تصور کنیم. اما چنین برداشتی اساس رواقیگری را از میان میبرد؛ زیرا اخلاق رواقی در خلأ پدید نیامده است، بلکه مستقیماً از متافیزیک و کیهانشناسی آن سرچشمه میگیرد.
رواقیگری پیش از آنکه به انسان بگوید «چگونه زندگی کن»، به پرسشی بنیادیتر پاسخ میدهد: جهان چیست و انسان چه جایگاهی در آن دارد؟
از دید رواقیان، جهان مجموعهای بیهدف از حوادث تصادفی نیست. جهان یک کل زنده، منظم و عقلانی است که در آن همه چیز در شبکهای از علل و روابط به یکدیگر پیوسته است. طبیعت، برای رواقیان، چیزی صرفاً مادی و بیجان نیست؛ بلکه نظمی عقلانی در سراسر عالم جاری است که آنان آن را با مفاهیمی چون «لوگوس»، «نوس» و «پنوما» توضیح میدادند. آتش عقلانی یا نیروی فعال الهی در سراسر جهان نفوذ دارد و جهان را همچون موجودی زنده و منظم سامان میدهد. بنابراین، انسان موجودی جداافتاده از جهان نیست. او جزئی از همان طبیعت است و عقل انسانی نیز، به تعبیر رواقیان، مشارکتی در لوگوس جهان دارد. اینجاست که تفاوت اساسی میان جهانبینی رواقی و جهانبینی انسانمحور مدرن آشکار میشود.
در جهانبینی مدرن، انسان غالباً نقطهٔ آغاز قرار میگیرد و جهان در برابر او به صورت موضوع شناخت، تصرف، تغییر و سازماندهی ظاهر میشود. پرسش اساسی این است که انسان چه میخواهد و چگونه میتواند جهان را مطابق خواست خود تغییر دهد.
اما در متافیزیک رواقی جهان پیش از من وجود داشته است؛ نظمی دارد که من آن را ایجاد نکردهام؛ قوانینی دارد که من وضع نکردهام؛ و رویدادهایی در آن رخ میدهند که ارادهٔ شخصی من قادر به متوقف کردنشان نیست. بنابراین مسئلهٔ اصلی انسان این نیست که چگونه جهان را وادار کند مطابق میل او رفتار کند، بلکه این است که چگونه خود را با نظم جهان هماهنگ کند. این همان نقطهای است که متافیزیک رواقی مستقیماً به اخلاق رواقی تبدیل میشود.
اگر جهان دارای نظم عقلانی و ضروری باشد، آنگاه بسیاری از چیزهایی که برای انسان رخ میدهند، در اختیار ارادهٔ شخصی او نیستند. تولد، مرگ، بیماری، ثروت، فقر، شهرت، شکست، پیروزی و بسیاری از حوادث زندگی در شبکهای از علل قرار دارند که انسان نمیتواند صرفاً با خواستن، آنها را تغییر دهد. رواقیان این نظم علّی را با مفهوم تقدیر یا heimarmenē توضیح میدادند.
رواقی نمیگوید چون همه چیز مقدر است، پس انسان هیچ کاری نکند. برعکس، انسان باید عمل کند؛ اما باید بفهمد که نتیجهٔ عمل او به طور کامل در اختیار او نیست. این همان معنایی است که بعدها در مشهورترین آموزههای اخلاقی رواقی به شکل تمایز میان امور «در اختیار ما» و امور «خارج از اختیار ما» ظاهر میشود.
من میتوانم تصمیم بگیرم که شجاع باشم، اما نمیتوانم تضمین کنم که پیروز شوم. میتوانم وظیفهٔ خود را انجام دهم، اما نمیتوانم نتیجهٔ آن را تضمین کنم. میتوانم سخن درست بگویم، اما نمیتوانم واکنش دیگران را کنترل کنم. میتوانم از بدن خود مراقبت کنم، اما نمیتوانم مرگ را از زندگی خود حذف کنم.
پس مسئلهٔ اخلاقی این نیست که چگونه تمام جهان را تحت ارادهٔ خود قرار دهیم؛ بلکه این است که ارادهٔ خود را در جای درست قرار دهیم. رواقی از انسان نمیخواهد جهان را شکست دهد؛ از او میخواهد نسبت خود را با جهان درست کند.
از همینجا مفهوم «فضیلت» در رواقیگری معنای خاص خود را پیدا میکند. فضیلت صرفاً مجموعهای از رفتارهای پسندیده نیست. انسان فاضل کسی است که عقل و ارادهٔ خود را با عقلانیت طبیعت هماهنگ کرده است. او میکوشد مطابق طبیعت زندگی کند؛ و «مطابق طبیعت» بودن نیز به معنای تسلیم شدن کورکورانه در برابر هر میل طبیعی نیست، بلکه یعنی زندگی کردن مطابق با عقل و جایگاه واقعی انسان در کل طبیعت.
در اینجا رواقیگری به همان مسئلهای بازمیگردد که در بسیاری از آثار و جهانبینیهای باستانی مشاهده میکنیم: انسان معیار مطلق جهان نیست. انسان بخشی از یک کل بزرگتر است. او نمیتواند همه چیز را انتخاب کند. نمیتواند سرنوشت خود را از ابتدا تا انتها طراحی کند. نمیتواند مرگ را از جهان حذف کند. نمیتواند طبیعت را مطابق میل خود بازسازی کند. اما میتواند نحوهٔ مواجههٔ خود با آنچه رخ میدهد را سامان دهد.
از این منظر، آزادی رواقی نیز معنایی کاملاً متفاوت با آزادیای پیدا میکند که در جهان مدرن بیشتر با مفهوم انتخاب و امکان انتخابهای گوناگون شناخته میشود. برای رواقی، آزاد بودن لزوماً به معنای این نیست که هرچه خواستم بتوانم به دست آورم. چنین آزادیای اساساً ناممکن است، زیرا جهان مستقل از ارادهٔ من جریان دارد.
آزادی عمیقتر آن است که انسان بردهٔ امیال، ترسها، خشمها و دلبستگیهای خود نباشد. آزادی که ما امروزه میشناسیم که اصل لیبرالیسم هم هست دقیقا همین را میگوید که انسان باید دنبال ارضای نفسانیات و امیال و شهواتش باشد و این فضیلت یک لیبرالست. چیزی که خلاف دیدگاه رواقیست و برای همین رواقیگری مدرن چیزی جز یک نقاب نیست.
انسانی که همه چیز را میخواهد، با هر اتفاقی که برخلاف میلش رخ دهد، شکست میخورد. اما انسانی که خواست خود را با واقعیت هماهنگ کرده است، دیگر برای آزادی خود به کنترل جهان نیاز ندارد.
اینجاست که یکی از مشهورترین تصاویر رواقی معنا پیدا میکند: انسان مانند سگی است که به ارابهای بسته شده است؛ ارابه خواهناخواه حرکت میکند. سگ میتواند با ارابه همراه شود یا در برابر آن مقاومت کند و خود را بر زمین بکشد. حرکت ارابه در اختیار او نیست؛ اما نحوهٔ همراه شدن او با آن میتواند متفاوت باشد.
جهان حرکت میکند؛ مسئله این است که من چگونه با آن حرکت کنم. از همین رو، رواقیگری برخلاف آنچه گاهی تصور میشود، صرفاً فلسفهٔ تحمل رنج نیست. مسئلهٔ آن این نیست که انسان به موجودی بیاحساس تبدیل شود و در برابر هر حادثهای هیچ واکنشی نشان ندهد. «بیتفاوتی» رواقی در معنای دقیق خود به معنای حذف احساس انسانی نیست؛ بلکه به معنای رهایی از ارزشگذاریهای نادرست و انفعال عقل در برابر اموری است که حقیقتاً خیر یا شر اخلاقی نیستند.
مرگ، فقر، بیماری یا از دست دادن مقام، به خودی خود انسان را فاسد یا فاضل نمیکنند. آنچه از نظر اخلاقی اهمیت دارد، نحوهٔ داوری و کنش انسان در برابر آنهاست.
بنابراین رواقی میتواند در برابر مرگ آرام باشد، نه به این دلیل که مرگ را دوست دارد، بلکه به این دلیل که مرگ را بخشی از نظم طبیعت میداند.
در اینجا دوباره اخلاق به کیهانشناسی بازمیگردد. اگر طبیعت یک کل عقلانی است، پس مرگ نیز چیزی بیرون از طبیعت نیست. اگر تغییر قانون طبیعت است، پس نابودی نیز بخشی از همان قانون است. اگر انسان جزئی از طبیعت است، پس نباید انتظار داشته باشد که قوانین طبیعت فقط برای دیگران اجرا شوند.
به همین دلیل است که رواقیگری با مفهوم «زندگی مطابق طبیعت» پیوندی عمیق دارد. این عبارت را نباید به معنای بازگشت ساده به زندگی حیوانی یا پیروی از هر میل طبیعی فهمید. طبیعت نزد رواقیان دارای ساختاری عقلانی است و انسان نیز به واسطهٔ عقل خود قادر است جایگاهش را در این نظم دریابد.
هماهنگی میان انسان و طبیعت. هماهنگی میان خواست فرد و آنچه ضرورت طبیعت اجازه میدهد. از این منظر، رواقیگری را میتوان یکی از روشنترین نمونههای اخلاقی دانست که در آن، اخلاق از دل یک جهانشناسی خاص بیرون میآید. اگر انسان موجودی کاملاً مستقل از طبیعت باشد، توصیه به هماهنگ کردن ارادهٔ خود با طبیعت معنای دیگری خواهد داشت.
اینجاست که تفاوت رواقیگری با نوعی بدفهمی رایج از تقدیرگرایی آشکار میشود. رواقی نمیگوید: «هیچ کاری نکن، چون همه چیز از قبل تعیین شده است.». انسان تصمیم میگیرد، تلاش میکند، استدلال میکند و عمل میکند؛ اما خود این تصمیم و عمل نیز درون طبیعت و شبکهٔ علل آن قرار دارند.
از این جهت، رواقیگری تصویری بسیار متفاوت از انسان مدرن ارائه میدهد. انسان مدرن، در یکی از صورتهای مهم خود(لیبرالیسم)، خود را همچون سوژهای میبیند که در برابر جهانی از امکانات قرار گرفته است و باید آیندهٔ خویش را بسازد. رواقی، در مقابل، خود را در جهانی مییابد که پیش از او وجود داشته، قوانینی دارد که او وضع نکرده و نظمی دارد که نمیتواند به دلخواه خود آن را تغییر دهد.
بنابراین پرسش اصلی این دو جهانبینی نیز متفاوت میشود.«من با جهان چه میتوانم بکنم؟» و دیگری میپرسد: «من در این جهانی که پیش از من وجود داشته است، چگونه باید زندگی کنم؟». این تفاوت در نهایت به تفاوتی عمیقتر دربارهٔ معنای انسان بودن منجر میشود.
در یک نگاه(لیبرالیسم)، انسان زمانی آزادتر میشود که قلمرو انتخاب و کنترل خود را گسترش دهد.(یعنی انسان هرچه بیشتر بتواند به ارضای امیال و نفسانیات خودش بپردازد و این آرمان لیبرالیسم است.)
برای اطلاع بیشتر از این نگاه لیبرالیسم یعنی ارضای امیال و نفسانیات قبلا مقاله درباب افکار هلوسیوس از لیبرالهای فرانسوی قرن هجدهم نوشته بودم. البته افراد دیگری هم بودند ولی هلوسیوس رُک و صریح در این مورد سخن گفته بود.
ولی در نگاه رواقی، انسان زمانی آزادتر میشود که بداند چه چیزهایی اساساً در قلمرو اختیار او نیستند و خود را از وابستگی به آنها رها کند. به همین دلیل، رواقیگری را میتوان ادامهٔ فلسفی همان جهانبینیای دانست که در بسیاری از اسطورهها، حماسهها و تراژدیهای باستانی دیده میشود: جهانی که در آن انسان مرکز مطلق هستی نیست، بلکه موجودی است که باید جایگاه خود را در نظمی بزرگتر بشناسد.
حماسه به انسان میآموخت که قهرمان بودن صرفاً به معنای پیروز شدن نیست؛ گاهی به معنای پذیرفتن سرنوشت و انجام وظیفه است. تراژدی نشان میداد که قدرت، دانش و ارادهٔ انسان محدودند و جهان همیشه مطابق خواست او رفتار نمیکند. و رواقیگری همین مسئله را از سطح روایت و نمایش به سطح فلسفهٔ اخلاق و متافیزیک منتقل میکند.
در اینجا دیگر آشیل یا ادیپ تنها شخصیت یک داستان نیستند؛ مسئلهٔ خود انسان است که باید بفهمد در برابر نظمی بزرگتر از خود چه نسبتی باید داشته باشد. انسان باید جایگاه خود را در خانواده، شهر، جامعه، طبیعت و در نهایت در کل کیهان بشناسد. وظیفه از همین جایگاه ناشی میشود. پدر بودن، فرزند بودن، شهروند بودن، دوست بودن یا انسان بودن، هر یک اقتضائاتی دارند.
بنابراین اخلاق رواقی تنها دربارهٔ «من» نیست؛ دربارهٔ نسبت «من» با کل است. «چگونه میتوانم همه چیز را آنگونه که میخواهم داشته باشم؟»بلکه میپرسد:
«چگونه میتوانم آنگونه باشم که در جایگاهی که طبیعت به من داده است، شایسته است باشم؟»
در این معنا، رواقیگری فلسفهٔ تسلیم محض نیست؛ فلسفهٔ هماهنگی است. در نهایت، رواقیگری همان پرسشی را که ادبیات و اسطورهٔ باستانی در قالب داستان و تراژدی مطرح میکردند، به زبان فلسفه بیان میکند: با شناخت نظم جهان، پذیرش آنچه در اختیار او نیست، انجام وظیفهای که در اختیار اوست، و تربیت نفس برای هماهنگ شدن با کل.