همه ما اسم آرتور را شنیدیم و یا بهترست گفت که داستان کودکانه که والت دیزنی آن را ساخته بود دیدیم و یا حتی نسخه جدیدتر آن را در سریال و فیلم ولی در واقع افسانه آرتور خیلی خیلی عمیقتر از آن چیزی است که در این وجود دارد. و البته اساسا به مرور زمان هم شکل گرفت و به صورت یک رمانس درآمد که بسیار عمیق بود.
برای فهم افسانههای شاه آرتور، نخست باید به بریتانیایی بازگردیم که هنوز انگلستانِ قرون وسطایی به معنای متأخر آن پدید نیامده بود. امپراتوری روم در سده پنجم میلادی از بریتانیا عقبنشینی کرده بود و جوامع بریتونی، که زبانها و فرهنگهایشان به شاخه بریتونیِ زبانهای سلتی تعلق داشت، در شرایطی از ناامنی، کشمکشهای سیاسی و مهاجرت اقوام ژرمنی زندگی میکردند. در چنین جهانی، خاطره یک فرمانده یا پادشاه نیرومند که بتواند قبایل پراکنده را گرد آورد و در برابر دشمنان از سرزمین دفاع کند، زمینه مناسبی برای شکلگیری یک قهرمان اسطورهای فراهم میکرد.
بااینحال، درباره شخصیت تاریخی آرتور اطلاعات قطعی چندانی در اختیار نداریم. ممکن است نام او با خاطره یک فرمانده بریتونی در اواخر سده پنجم یا اوایل سده ششم میلادی ارتباط داشته باشد، اما شواهد موجود اجازه نمیدهند زندگینامهای مطمئن از او بنویسیم یا تمام داستانهای مشهور بعدی را به یک شخص تاریخی نسبت دهیم. از نخستین روایتهای مهم درباره آرتور، گزارشی است که در تاریخ بریتونها، اثری لاتین که معمولاً به اوایل سده نهم نسبت داده میشود، آمده است. در آنجا آرتور بیشتر در هیئت فرماندهای جنگاور ظاهر میشود تا پادشاهی که بعدها در قلعه کملوت بر تخت مینشیند و شوالیههای میز گرد را گرد خود جمع میکند.
این تفاوت بسیار مهم است. آرتورِ نخستین روایتها هنوز همان آرتورِ داستانهای متأخر نیست. کملوت، میز گرد، عشق لانسلوت و گوئینویر و جستوجوی جام مقدس در یک مرحله تاریخی واحد پدید نیامدهاند؛ هرکدام در دورهای به این مجموعه افزوده شدهاند و معنای آن را دگرگون کردهاند.
در میانه سده دوازدهم، جفری مونموث در کتاب تاریخ پادشاهان بریتانیا، که حدود سال ۱۱۳۶ نوشته شد، تصویری بسیار گستردهتر از آرتور ارائه کرد. او آرتور را به پادشاهی بزرگ تبدیل کرد که سرزمینهای پهناوری را فتح میکند، با دشمنان میجنگد و شکوه سیاسی بریتانیا را به نمایش میگذارد. روایت جفری تاریخ مستند به معنای امروزی نبود؛ آمیزهای از سنتهای پیشین، تخیل ادبی و تاریخنگاری افسانهای بود. بااینهمه، تأثیر آن چنان گسترده شد که آرتور را از قهرمانی باستانی در حافظه بریتونی به پادشاهی با جایگاهی اروپایی تبدیل کرد.
از اینجا پرسشی اساسی پیش میآید: چرا مردمان یک سرزمین به پادشاهی نیاز پیدا میکنند که شاید تاریخ واقعی او هرگز بهروشنی معلوم نشود؟ زیرا قهرمان اسطورهای فقط یادگار گذشته نیست؛ او تصویری از نظمی است که جامعه آرزوی آن را دارد. آرتور میتواند نماینده بریتانیایی باشد که وحدت خود را از دست داده، سرزمینی که در برابر مهاجمان آسیب دیده، یا جامعهای که میخواهد در گذشته خود شکوهی بیابد که در زمان حال از آن محروم است. اسطوره در این معنا، صرفاً شرح آنچه رخ داده نیست؛ روایتی است از آنچه یک جامعه میخواهد درباره گذشته، هویت و سرنوشت خود باور کند.
برای شناخت ریشههای سلتیک افسانههای آرتوری، باید میان دو مفهوم تمایز بگذاریم: نخست، سنتهای بومی بریتونی که در ولز، بخشهایی از بریتانی و دیگر مناطق بریتونیزبان باقی مانده بودند؛ دوم، مجموعه گستردهتر فرهنگهای سلتیک که سنتهای ایرلندی و گالی نیز به آن تعلق دارند. این فرهنگها خویشاوند بودند، اما یکسان نبودند. بنابراین، هر شباهتی میان افسانههای آرتوری و اسطورههای ایرلندی را نباید بیدرنگ به معنای اقتباس مستقیم از یک روایت مشخص دانست.
بخش مهمی از مواد کهن آرتوری را باید در ادبیات ولزی جستوجو کرد؛ بهویژه در آثاری که بعدها در مجموعهای شناختهشده با نام مابینوگیون گرد آمدند. این مجموعه یک کتاب باستانی واحد نیست که از روزگار پیش از مسیحیت دستنخورده باقی مانده باشد. داستانهای آن در نسخههای قرون وسطایی حفظ شدهاند و زمان شکلگیری، انتقال شفاهی و نگارش نهایی آنها یکسان نیست. بااینحال، این آثار برای شناخت جهان داستانی ولزی و بقای برخی عناصر اسطورهای بومی اهمیت فراوان دارند.
در این جهان داستانی، قهرمان همیشه جنگجویی نیست که صرفاً با نیروی بازوی خود دشمن را شکست دهد. او ممکن است به سرزمینی ناشناخته وارد شود، با موجوداتی روبهرو شود که قوانین جهان عادی بر آنها حاکم نیست، مأموریتی ناممکن را بپذیرد یا برای بازگرداندن چیزی که از نظم جهان خارج شده است، دست به سفر بزند. مرز میان جهان انسانها و جهان شگفتیها نیز همیشه روشن نیست. آنچه در نگاه امروزی به نظر میرسد خیالپردازی محض باشد، در ساختار این داستانها میتواند بخشی از واقعیت روایی و معنوی جهان باشد.
در اینجا باید احتیاط کرد: از این ویژگیها نمیتوان نتیجه گرفت که همه سلتها جهان را به شیوهای واحد میفهمیدند یا هر عنصر جادویی در داستانهای آرتوری مستقیماً از یک آیین پیشامسیحی سرچشمه گرفته است. سنتهای سلتیک خود متنوع بودند و آنچه به ما رسیده، از قرنها انتقال شفاهی، تغییرات سیاسی و بازنویسی مسیحی گذشته است. بااینهمه، برخی ویژگیهای این روایتها با الگوهای شناختهشده در اسطورهها و ادبیات بومی جزایر بریتانیا و ایرلند همخوانی دارند.
یکی از مهمترین این ویژگیها، اهمیت پیوند میان قهرمان، سرزمین و قدرت شاهی است. در بسیاری از سنتهای کهن، فرمانروایی صرفاً توانایی تحمیل اراده بر دیگران نیست. پادشاه باید شایستگی فرمانروایی داشته باشد و قدرت او با رفاه، باروری، صلح و نظم جامعه ارتباط پیدا میکند. در برخی اسطورههای ایرلندی و روایتهای دیگر جزایر بریتانیا، این پیوند با مفهوم زنِ نمادینِ حاکمیت یا شخصیتهای فراطبیعی مرتبط با سرزمین بیان میشود. این الگوها برای مقایسه با داستانهای آرتوری مفیدند، اما نباید آنها را بهصورت یک قانون ثابت و همگانی بر همه روایتها تحمیل کرد.
جهان این افسانهها، در بسیاری از موارد، جهانی نیست که انسان در آن از طبیعت و سرزمین مستقل باشد. سرزمین فقط محدودهای جغرافیایی نیست که پادشاه بر آن حکومت کند؛ با هویت، مشروعیت و سرنوشت او ارتباط دارد. فرمانروایی که نتواند از جامعه حفاظت کند یا وظایف خود را انجام دهد، ممکن است قدرت و اعتبارش را از دست بدهد. به همین دلیل، در برخی روایتها، آشفتگی دربار و ناکامی شاه فقط یک بحران سیاسی نیست؛ نشانهای است از برهم خوردن نظمی گستردهتر.
البته نباید تصور کرد که این جهانبینی در تمام داستانهای آرتوری به شکلی یکسان حضور دارد. بخشی از آن از سنتهای بومی میآید، بخشی در ادبیات قرون وسطایی تحول پیدا میکند و بخشی دیگر با الهیات و اخلاق مسیحی تفسیر میشود. افسانه آرتور را باید نه بقای خالص یک دین کهن، بلکه محل برخورد و دگرگونی چند سنت فرهنگی دانست.
در داستانهای آرتوری، شاهی فقط به معنای تصاحب تاج و تخت نیست. پادشاه باید بتواند گروهی از جنگجویان و فرمانروایان را زیر نظمی مشترک گرد آورد. او در عین حال که بالاترین جایگاه سیاسی را دارد، به وفاداری اطرافیان، عدالت و توانایی حفظ وحدت وابسته است. از این منظر، آرتور شخصیتی است که عظمتش را نه فقط از قدرت فردی، بلکه از توانایی برپا کردن یک جامعه به دست میآورد.
بااینحال، در روایتهای آرتوری میان آرمان شاهی و واقعیت شاهی فاصله وجود دارد. پادشاه میتواند عادل و شجاع باشد، اما نمیتواند همه امیال، رقابتها و خطاهای اطرافیانش را مهار کند. دربار آرتور در ظاهر مرکز نظم است، ولی درون خود حامل نیروهایی است که سرانجام به فروپاشی آن کمک میکنند. خیانت، حسادت، عشق ممنوع، رقابت بر سر قدرت و ناتوانی در حفظ وفاداری، بهتدریج وحدت دربار را از بین میبرند.
این نکته یکی از مهمترین مضامین داستانهای آرتوری است: نظم سیاسی را نمیتوان فقط با قدرت بنیان گذاشت؛ این نظم به فضیلت و وفاداری کسانی وابسته است که درون آن زندگی میکنند. پادشاه میتواند میز گردی بسازد، اما نمیتواند با ساختن آن، بهتنهایی شوالیههایی بینقص پدید آورد.
در روایتهای اولیهتر ولزی، آرتور گاهی چهرهای جنگاور، پرشور و حتی هراسانگیز دارد. در ادبیات متأخرتر، بهخصوص از زمانی که داستانهای او وارد فرهنگ درباری فرانسه و انگلستان میشوند، تصویر شاهِ آرمانی و دربارِ باشکوه اهمیت بیشتری پیدا میکند. این دگرگونی نشان میدهد که آرتور در هر دوره تا اندازهای بازتاب آرزوها و نگرانیهای همان دوره است.
برای جامعهای که با جنگ، اختلاف خاندانها و منازعه بر سر مشروعیت روبهروست، آرتور میتواند نماد وحدت باشد. برای دربار اشرافی قرون وسطی، او میتواند نمونهای از شاهی باشد که جنگجویانش را در چارچوب آداب و فضایل مشترک سامان میدهد. و برای نویسندگان ولزی، آرتور میتواند نشانهای از گذشته بریتانیایی و ادعای تاریخی مردمانی باشد که در برابر گسترش قدرت انگلیسی و نورمن قرار گرفتهاند. پژوهشهای مربوط به ادبیات ولزی نشان میدهند که آرتور در برخی متون نه فقط قهرمانی افسانهای، بلکه ابزاری برای بیان تصور ولزیها از حق تاریخی خود بر بریتانیا بوده است.
یکی از مشهورترین عناصر افسانههای آرتوری، میز گرد است. تصویر شوالیههایی که دور میزی مشترک مینشینند، بهسادگی میتواند ما را به یاد برابری، برادری و مشارکت بیندازد. چون میز گرد است، هیچ جایگاهی بهصورت آشکار بر دیگر جایگاهها برتری ندارد؛ شوالیهها در حلقهای مشترک گرد آمدهاند و هرکدام باید ارزش خود را از طریق کردار و فضیلت اثبات کند.
اما این تصویر را نباید بیدرنگ به معنای برابری سیاسی به مفهوم مدرن آن دانست. شوالیههای میز گرد در یک جامعه سلسلهمراتبی زندگی میکنند و وفاداری به پادشاه، مراتب اجتماعی و وظایف اشرافی همچنان اهمیت دارند. میز گرد بیشتر از آنکه اعلام کند همه افراد در تمام امور برابرند، نشان میدهد که درون طبقه جنگاوران باید نوعی منزلت مشترک و نظم اخلاقی برقرار باشد.
در چنین نظمی، شرافت فقط یک احساس درونی نیست. شرافت در کردار آشکار میشود: وفای به عهد، حمایت از ناتوان، شجاعت در میدان نبرد، رعایت مهماننوازی، پذیرش خطر و تحمل آزمون. البته خود داستانها بارها نشان میدهند که شوالیهها در تحقق این آرمانها شکست میخورند. گاهی شجاعت به غرور تبدیل میشود، وفاداری با عشق تعارض پیدا میکند و میل به شهرت، وظیفه را تحتالشعاع قرار میدهد.
میز گرد از این جهت تصویری دوگانه دارد. از یک سو، وعده نظمی است که در آن قدرت فردی باید در خدمت جمع قرار گیرد؛ از سوی دیگر، یادآوری میکند که چنین نظمی تنها با توافق ظاهری برقرار نمیشود. شوالیهها باید در عمل به ارزشهایی وفادار بمانند که اجتماعشان بر پایه آنها بنا شده است.
در اینجا تفاوتی با قهرمان بسیاری از رمانهای مدرن آشکار میشود. قهرمان مدرن ممکن است برای کشف هویت شخصی خود از جامعه فاصله بگیرد یا ارزشهای آن را زیر سؤال ببرد. شوالیه آرتوری، دستکم در بسیاری از روایتهای کلاسیک، خود را از خلال رابطه با جامعه تعریف میکند: آیا شایسته نام شوالیه است؟ آیا به سوگندش وفادار مانده است؟ آیا کردار او به حفظ نظم کمک میکند یا آن را از میان میبرد؟
بااینحال، این تفاوت مطلق نیست. برخی از داستانهای آرتوری بهطور جدی از فشار هنجارهای اجتماعی، تناقض میان میل فردی و وظیفه، و محدودیت آرمانهای شوالیهگری سخن میگویند. همین تعارضهاست که این افسانهها را از مجموعهای ساده از داستانهای پهلوانی فراتر میبرد.
مرلین در شکل مشهور خود، جادوگر و مشاور آرتور است؛ شخصیتی که آینده را میبیند، اسرار را میداند و گاهی رویدادهای سیاسی را از پیش هدایت میکند. اما مرلین نیز از ابتدا با تمام ویژگیهایی که امروز میشناسیم وجود نداشت. سنتهای مربوط به او در طول قرون تغییر کردند و روایت جفری مونموث نقشی اساسی در تثبیت تصویر او داشت.
در برخی از ریشههای ولزی، شخصیتها و سنتهایی چون میرْدین با افسانههای مرلین پیوند یافتهاند. بااینحال، نباید هر روایت مربوط به میرْدین را بدون بررسی، همان داستان مرلین دانست. این دو سنت در جریان تحول ادبی به یکدیگر نزدیک شدند و تصویر شناختهشده مرلین از همین فرایند شکل گرفت.
مرلین را میتوان نماینده دانشی دانست که درون مرزهای معمول قدرت سیاسی قرار نمیگیرد. شاه میتواند فرمان دهد، ارتش گرد آورد و سرزمین فتح کند، اما لزوماً از آینده، معنای نشانهها یا پیامدهای پنهان کردار خود آگاه نیست. او به کسی نیاز دارد که چیزهایی را ببیند که از چشم قدرت پنهان ماندهاند.
در این معنا، مرلین مکمل آرتور است. آرتور نماینده اقتدار و کنش است؛ مرلین نماینده پیشبینی و شناخت. اما این رابطه به معنای آن نیست که دانش همیشه میتواند سرنوشت را تغییر دهد. گاهی آگاهی از آینده فقط به معنای شناخت محدودیتهای کنش انسانی است. مرلین ممکن است هشدار دهد، راهی نشان دهد یا از پیامدی سخن بگوید، اما هشدار او لزوماً از وقوع فاجعه جلوگیری نمیکند.
در روایتهای قرون وسطایی، مرلین همچنین شخصیتی مرزی است: میان عقل و جادو، سیاست و پیشگویی، جهان انسانی و نیروهای فراطبیعی. ازاینرو، نمیتوان او را صرفاً جادوگری سرگرمکننده یا معادل یک دانشمند امروزی دانست. جایگاه او در جهانی تعریف میشود که در آن دانش، قدرت و امر قدسی هنوز از یکدیگر کاملاً جدا نشدهاند.
با گسترش مسیحیت در ادبیات آرتوری، این جهان جادویی نیز دگرگون شد. پیشگوییها، طلسمها و نیروهای شگفت در کنار مفاهیمی چون گناه، مشیت الهی و نجات قرار گرفتند. در نتیجه، جهان داستانی آرتور نه جهانی کاملاً پیشامسیحی است و نه جهانی که همه عناصر کهن آن در الهیات مسیحی حل شده باشند؛ بلکه جهانی چندلایه است که در آن سنتهای گوناگون با یکدیگر گفتوگو میکنند.
در بسیاری از داستانهای آرتوری، قهرمان از دربار خارج میشود و به جنگل، راههای دور، قلعههای ناشناخته یا سرزمینهایی وارد میشود که قوانین معمول زندگی در آنها بهسادگی کار نمیکنند. این سفر فقط جابهجایی مکانی نیست. قهرمان از محیطی که در آن هویت و جایگاهش معلوم است، به فضایی وارد میشود که باید ارزش خود را دوباره اثبات کند.
دربار مرکز نظم اجتماعی است؛ در آن نام، نسب، مقام و وفاداری اهمیت دارند. اما جنگل اغلب فضایی برای آزمون است. شوالیه در آنجا از حمایت همیشگی جامعه محروم میشود و با موقعیتهایی روبهرو میشود که در آنها نمیتواند تنها با تکیه بر عنوان خود پیروز شود. او باید تصمیم بگیرد، خطر کند، به دیگران اعتماد کند و گاهی با محدودیتهای خودش مواجه شود.
در روایتهای آرتوری، این فضا میتواند محل برخورد جهان انسانی با جهان شگفتیها باشد. چشمهای که حادثهای غیرعادی در کنار آن رخ میدهد، پلی که عبور از آن مستلزم پذیرش خطر است، قلعهای که ورود به آن به معنای روبهرو شدن با آزمونی ناشناخته است، یا شوالیهای غریب که قهرمان را به مبارزه فرامیخواند، همگی میتوانند سازوکارهایی برای سنجش فضیلت باشند.
اما نباید برای هر عنصر داستانی معنایی ثابت تعیین کرد. جنگل در همه روایتها نماد ناخودآگاه نیست، همانگونه که هر قلعه لزوماً نماد روح یا بدن و هر اژدها ضرورتاً نماد شیطان نیست. این معانی ممکن است در یک تفسیر خاص سودمند باشند، اما باید از متن و سنت مربوط به آنها استدلال شوند.
اهمیت بنیادی جنگل در بسیاری از این داستانها، در تفاوت آن با فضای آشنای دربار است. دربار به قهرمان میگوید چه کسی است؛ سفر از او میپرسد آیا واقعاً شایسته آن هویت است یا نه. شوالیه ممکن است با نامی بزرگ وارد جنگل شود، اما آنچه در پایان به دست میآورد یا از دست میدهد، به کردار او بستگی دارد.
این همان ساختاری است که در بسیاری از رمانسهای قرون وسطایی تکرار میشود: هویت از پیش داده شده است، اما شایستگی آن باید در جریان آزمون اثبات شود.
در میان تمام مضامین افسانههای آرتوری، داستان جام مقدس جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا در اینجا معیار شایستگی قهرمان از مهارت جنگی و وفاداری درباری فراتر میرود. جام مقدس در سنتهای متأخر به شیئی مقدس تبدیل میشود که جستوجوی آن به پالایش اخلاقی و معنوی قهرمان پیوند میخورد. اما شکل و معنای این جام در طول تاریخ ثابت نبوده است.
در پرسیوال اثر کریتین دو تروا، که در اواخر سده دوازدهم نوشته شد و ناتمام ماند، قهرمان با صحنهای رازآمیز در قلعه ماهیگیر روبهرو میشود. در آنجا جامی شگفت در یک آیین یا تشریفات مرموز حمل میشود. روایت کریتین هنوز با تمام جزئیاتی که در نسخههای بعدیِ داستان جام مقدس میبینیم یکسان نیست. بعدها، نویسندگان دیگر این روایت را گسترش دادند و آن را آشکارتر با مسیحیت، پاکی معنوی و جستوجوی امر مقدس پیوند زدند.
چرا قهرمانی که میتواند در میدان نبرد بجنگد و دشمنان را شکست دهد، برای یافتن جام مقدس به چیزی بیش از شجاعت نیاز دارد؟ زیرا در این داستانها قدرت جسمانی و فضیلت اخلاقی یکی نیستند. کسی ممکن است جنگجویی بیهمتا باشد، اما از فهم موقعیت دیگران ناتوان بماند؛ ممکن است دلیر باشد، اما به سبب غرور یا بیتوجهی شکست بخورد؛ ممکن است در میدان نبرد پیروز شود، اما در برابر یک آزمون معنوی ناکام بماند.
در داستان پرسیوال، بیتجربگی و ناآگاهی قهرمان اهمیت دارد. او در آغاز نمیداند چگونه باید رفتار کند و چه پرسشی را باید بر زبان آورد. در روایت مشهور، نپرسیدن پرسشی مناسب در موقعیتی حساس پیامدهایی دارد و بعدها به بخشی از معنای سفر او تبدیل میشود. مسئله فقط دانستن اطلاعات نیست؛ مسئله شناختن موقعیت، فهمیدن رنج دیگری و دریافتن مسئولیت اخلاقی خویش است.
در نسخههای بعدیِ داستان جام مقدس، بهویژه در روایتهایی که آن را با آرمانهای مسیحی پیوند میزنند، جستوجوی جام به سفری برای پاکی روح بدل میشود. در اینجا شوالیه دیگر تنها برای کسب افتخار یا اثبات توانایی خود سفر نمیکند؛ او باید از خودمحوری فاصله بگیرد و شایستگی مواجهه با امر مقدس را پیدا کند.
بااینحال، نباید تصور کرد که تمام داستانهای جام مقدس یک پیام واحد دارند یا جام در همه آنها معنای مشخصی مانند «روح»، «حکمت» یا «حقیقت نهایی» دارد. این سنت در طول زمان تحول یافته و نویسندگان مختلف آن را به شیوههای متفاوتی بازآفرینی کردهاند. آنچه میان بسیاری از این روایتها مشترک است، این است که هر چیزی را نمیتوان با زور به دست آورد؛ برخی دستاوردها مستلزم دگرگونی خودِ جویندهاند.
این مضمون در پیوند با ریشههای سلتیک نیز اهمیت دارد. در برخی از روایتهای ایرلندی و بریتونی، دیگها، جامها و ظروف شگفت با فراوانی، زندگی، قدرت یا جهان دیگر ارتباط پیدا میکنند. این شباهتها میتوانند زمینهای برای مقایسه میان سنتهای اسطورهای باشند، اما ثابت نمیکنند که جام مقدس مسیحی صرفاً بازمانده مستقیم یک شیء آیینی سلتیک است. شکل مسیحی جام، بهویژه در روایتهای متأخر، در بستر فرهنگی و دینی قرون وسطی معنا پیدا میکند.
داستان عشق لانسلوت و گوئینویر یکی از مشهورترین و در عین حال تراژیکترین بخشهای سنت آرتوری است. لانسلوت از بزرگترین شوالیههای آرتور است؛ جنگجویی که شجاعت، مهارت و منزلت او را در مرکز دربار قرار میدهد. اما عشق او به گوئینویر، همسر پادشاه، او را در موقعیتی قرار میدهد که در آن دو وفاداری مهم با یکدیگر تعارض پیدا میکنند: وفاداری به شاه و نظم سیاسی از یک سو، و عشق به زنی که برای او اهمیت دارد از سوی دیگر.
این داستان را نباید فقط بهعنوان روایتی عاشقانه خواند. در جهان شوالیهگری، عشق میتواند نیرویی باشد که قهرمان را به شجاعت، خدمت و خودمهاری سوق میدهد؛ اما همین عشق ممکن است او را از وظیفهای که به آن سوگند خورده است دور کند. عشق در اینجا نه ذاتاً فضیلت است و نه ذاتاً گناه؛ معنای آن از رابطهاش با دیگر تعهدات انسانی آشکار میشود.
در سنت عشق درباری، که در ادبیات اروپای قرون وسطی گسترش یافت، عاشق گاه با خدمت به معشوق، تحمل رنج و اثبات شایستگی خود تعریف میشود. این الگو میتواند به عشق نوعی صورت آیینی و اخلاقی ببخشد. بااینحال، در داستان لانسلوت و گوئینویر، این عشق با ازدواج، وفاداری سیاسی و وحدت دربار تعارض پیدا میکند. چیزی که برای دو فرد تجربهای شخصی و عاطفی است، در سطح جامعه پیامدهایی گسترده دارد.
در اینجا یکی از پیچیدهترین مسائل اخلاقی افسانههای آرتوری آشکار میشود: آیا انسان باید از میل خود پیروی کند، حتی اگر به تعهداتش خیانت کند؟ آیا وفاداری به نظم اجتماعی همیشه بر خواست فردی مقدم است؟ و اگر خودِ نظم اجتماعی نتواند همه خواستههای انسانی را در خود جای دهد، چه باید کرد؟
داستان پاسخی ساده و بیدردسر به این پرسشها نمیدهد. عشق لانسلوت و گوئینویر به فروپاشی وحدت دربار کمک میکند، اما این امر بهتنهایی به معنای آن نیست که تمام عواطف فردی باید سرکوب شوند. تراژدی از آنجا پدید میآید که هر انتخابی میتواند بهایی داشته باشد و گاه خواستهای که برای فرد ارزشمند است، با تعهدی دیگر که او نیز نمیتواند بهسادگی انکارش کند، در تضاد قرار میگیرد.
این مسئله را باید در بستر فرهنگ درباری قرون وسطی نیز فهمید. داستانهای عشق درباری در محیطی شکل گرفتند که ازدواج اشرافی، پیوندهای خاندانی، وفاداری سیاسی و منزلت اجتماعی در آن اهمیت داشتند. ازاینرو، عشق در این آثار غالباً در فضایی رخ میدهد که روابط شخصی از پیامدهای اجتماعی جدا نیستند.
از این جهت، لانسلوت صرفاً نمونه یک عاشق فداکار نیست؛ او نماینده انسانی است که فضیلتهایش در یک موقعیت خاص با یکدیگر تعارض پیدا میکنند. او میتواند شجاع و وفادار باشد، اما در همان حال، عشقی را دنبال کند که وفاداری سیاسیاش را تضعیف میکند. این تناقض نشان میدهد که فضیلت انسانی همیشه مجموعهای از ویژگیهای هماهنگ و بیتعارض نیست.
یکی دیگر از مهمترین آثار این سنت، سر گاوین و شوالیه سبز است؛ شعری انگلیسی میانه که احتمالاً در اواخر سده چهاردهم سروده شده است. در این داستان، شوالیهای اسرارآمیز و سبزپوش به دربار آرتور میآید و چالشی عجیب مطرح میکند: کسی باید ضربهای به او وارد کند و سپس در موعدی مقرر همان ضربه را از او دریافت کند. گاوین این چالش را میپذیرد و از همین لحظه وارد آزمونی میشود که بیش از قدرت جنگی، شرافت و وفاداری او را میسنجد.
ظاهر داستان، ماجرایی شگفت و تقریباً افسانهای است؛ اما هسته اخلاقی آن به مسئلهای بسیار انسانی مربوط میشود. آیا شوالیه میتواند به عهد خود وفادار بماند، هنگامی که وفاداری به عهد ممکن است به مرگ او بینجامد؟ آیا میتواند در برابر وسوسه حفظ جان، همانقدر صادق بماند که در برابر نگاه دیگران شجاع به نظر میرسد؟
در جریان داستان، گاوین در قلعهای اقامت میکند و با آزمونهایی مرتبط با مهماننوازی، اغوا و تبادل هدایا روبهرو میشود. او در نهایت برای حفظ جان خود چیزی را پنهان میکند و همین پنهانکاری به بخشی از آزمون اخلاقی او تبدیل میشود. هنگامی که حقیقت آشکار میشود، مسئله این نیست که او هیچ فضیلتی ندارد؛ مسئله این است که حتی شوالیهای شریف نیز میتواند از ترس و میل به بقا تأثیر بپذیرد.
داستان گاوین به همین دلیل از ستایش ساده شجاعت فراتر میرود. شرافت فقط در آن نیست که فرد در میدان نبرد از خطر نترسد؛ شرافت در صداقت با خویشتن، پذیرش خطا و شناخت محدودیتهای خود نیز معنا پیدا میکند. گاوین باید بفهمد که عنوان شوالیه، او را از ضعف انسانی مصون نمیکند.
در این داستان، عناصر شگفت و برخی الگوهای روایی با سنتهای سلتیک مقایسه شدهاند. بهویژه، آزمون بریدن سر و بازگشت برای دریافت ضربه، با روایتی ایرلندی که پیش از بسیاری از رمانسهای آرتوری در دستنویسها ثبت شده بود، پیوند دارد. این مقایسه یکی از نمونههای مهم برای شناخت انتقال و دگرگونی مواد روایی میان فرهنگهای جزایر بریتانیا و ادبیات قرون وسطی است. بااینحال، حضور یک الگوی مشابه بهتنهایی ثابت نمیکند که تمام داستان مستقیماً از یک متن خاص اقتباس شده باشد.
اهمیت گاوین در آن است که او نه قهرمانی شکستناپذیر، بلکه انسانی است که در فاصله میان آرمان و واقعیت زندگی میکند. او میخواهد شرافتمند باشد، اما در لحظه خطر از ترس تأثیر میپذیرد. این شکاف میان آنچه انسان باید باشد و آنچه در عمل هست، یکی از سرچشمههای اصلی عمق اخلاقی رمانسهای آرتوری است.
مورگان لو فِی نیز از شخصیتهایی است که در طول تاریخ تحول بسیاری پیدا کردهاند. تصویر امروزی او، که اغلب در قالب جادوگری قدرتمند و گاه دشمن آرتور ظاهر میشود، تماماً همان تصویری نیست که در نخستین لایههای سنت وجود داشته است. نقش و شخصیت او در روایتهای مختلف تغییر میکند و گاه پیچیدهتر از آن است که بتوان او را بهسادگی در دسته «نیروی شر» قرار داد.
حضور مورگان نشان میدهد که جهان آرتوری فقط از پادشاهان و شوالیههای مرد تشکیل نشده است. زنان در این داستانها میتوانند واسطه انتقال قدرت، دانش، اغوا، درمان یا جادو باشند و گاهی نظم درباری را به چالش بکشند. البته نقش زنان در این آثار یکسان نیست و بسیاری از روایتهای قرون وسطایی آنها را از دریچه ارزشها و اضطرابهای مردسالارانه زمانه خود بازنمایی میکنند.
در برخی روایتها، قدرت جادویی مورگان تهدیدی برای نظم آرتوری است؛ در برخی دیگر، رابطه او با آرتور و جهان پیرامونش پیچیدهتر است. همین تفاوتها نشان میدهد که نباید برای تمام شخصیتهای این سنت یک معنای ثابت و فرازمانی تعیین کرد. اساساً اساطیر آرتوری در طول زمان تغییر کرده است و از یسری داستان معمولی به تعاریف آرمانی از حقیقت و قدرت و انسان بودن تبدیل شده و برای همین هم هست که در نسخ مختلف ما این تفاوت را مشاهده میکنیم چون که در نسخ مختلف اهداف مختلفی از بازسرایی این داستان دیده میشود مخصوصا که این اساطیر آرتوری یکی از مهمترین رمانس درباری بود که در دربارها توسط خنیاگران برای اشراف و شاهان اروپایی مخصوصا فرانسوی و انگلیسی خوانده میشد و برای همین هم بود که دارای این مضامین شده بود که در ریشه بریتونی آن همچین چیزی نداشت.
از نظر فرهنگی، شخصیتهایی مانند مورگان را میتوان در ارتباط با سنتهای مربوط به زنان شگفت، جهان دیگر و نیروهای فراطبیعی بررسی کرد. اما نسبت دادن مستقیم او به یک الهه مشخص سلتیک، بدون شواهد روشن، بیش از آنکه نتیجه قطعی پژوهش تاریخی باشد، فرضیهای تفسیری است. در اینجا نیز باید میان شباهتهای اسطورهشناختی و اثبات تاریخی تمایز گذاشت.
در سطح معنایی، مورگان یادآور آن است که نظم دربار آرتور تمام جهان را در بر نمیگیرد. بیرون از ساختار شناختهشده شاهی و شوالیهگری، نیروها و خواستههایی وجود دارند که نمیتوان آنها را کاملاً مهار یا در قالب اخلاق رسمی دربار تعریف کرد. جهان داستانی آرتور از این نظر جهانی بسته نیست؛ نظمی است که پیوسته با چیزی بیرون از خود مواجه میشود.
در بخش پایانی بسیاری از روایتهای آرتوری، پادشاهی آرتور به سوی فروپاشی میرود. رابطه لانسلوت و گوئینویر، رقابتها و خیانتهای درونی و شورش موردرد در روایتهای مشهور، از عواملی هستند که به پایان آن نظم کمک میکنند. جزئیات این وقایع در نسخههای مختلف یکسان نیست، اما مضمون کلی در بسیاری از روایتهای متأخر باقی میماند: پادشاهیای که در اوج شکوه قرار گرفته بود، از درون آسیب میبیند و سرانجام به پایان میرسد.
این پایان را میتوان در چند سطح خواند. در سطح سیاسی، داستان درباره شکنندگی قدرت و دشواری حفظ وحدت است. حتی اگر پادشاهی توانمند باشد و بهترین جنگجویان را گرد آورد، نمیتواند تضمین کند که رقابت، جاهطلبی و خیانت از میان بروند.
در سطح اخلاقی، فروپاشی نتیجه آن است که اعضای جامعه آرمانی در تحقق ارزشهایی که به آن سوگند خوردهاند ناکام میمانند. میز گرد میتواند نماد وحدت باشد، اما اگر وفاداری و اعتماد از میان برود، خودِ شکل میز نمیتواند جامعه را نجات دهد. نهادها بدون کردار انسانی دوام نمیآورند.
در سطح اسطورهای، پایان آرتور به معنای مرگ ساده یک پادشاه نیست؛ پایان یک عصر است. جهانی که وعده نظم، شکوه و هماهنگی میداد، دیگر نمیتواند خود را حفظ کند. قهرمانان بزرگ نیز از محدودیتهای تاریخ، سرنوشت و ضعف انسانی بیرون نیستند.
در برخی از روایتهای مشهور، آرتور پس از نبرد نهایی به آوالون برده میشود؛ مکانی که با جهان شگفت و در برخی روایتها با درمان و انتظار برای بازگشت او پیوند دارد. اما نباید تصور کرد که همه نسخههای اولیه یا ولزی دقیقاً همین داستان را با همین جزئیات روایت میکنند. تصویر آرتورِ زخمی که به مکانی رازآمیز برده میشود و شاید روزی بازگردد، در جریان تحول سنت گسترش یافته است.
این پایان به افسانه معنایی ویژه میدهد. آرتور از یک سو پادشاهی شکستخورده است؛ از سوی دیگر، پایان او بهگونهای روایت میشود که امکان بازگشت را کاملاً از میان نمیبرد. جامعهای که پادشاه آرمانی خود را از دست داده است، میتواند امید به بازگشت او را حفظ کند. در این معنا، آرتور فقط قهرمانی از گذشته نیست؛ وعده نظمی است که هنوز تحقق کامل نیافته است.
این امید را باید در زمینه تاریخی و فرهنگی نیز دید. در سنتهای ولزی، آرتور میتوانست یادآور حق ازدسترفته بریتانیاییها بر سرزمینشان باشد. در روایتهای دیگر، او به پادشاهی آرمانی بدل شد که بازگشتش میتوانست پایان آشفتگی را نوید دهد. چنین تصوری نشان میدهد که افسانههای آرتوری چگونه از حافظه تاریخی به آرزوی سیاسی و سپس به اسطورهای درباره فقدان و امید تبدیل شدند.
یکی از مهمترین نکات در مطالعه افسانههای آرتوری این است که نسخه مشهور امروزی آنها را نمیتوان بیواسطه به دوران پیش از مسیحیت نسبت داد. داستانهایی که در ولز و دیگر مناطق بریتونیزبان ریشه داشتند، در سدههای میانه وارد شبکهای گسترده از زبانها، دربارها و سنتهای ادبی شدند. نویسندگان لاتین، فرانسوی و انگلیسی آنها را بازنویسی کردند و مضامین تازهای به آنها افزودند.
جفری مونموث آرتور را در قالب تاریخ افسانهای پادشاهان بریتانیا بازآفرینی کرد. نویسندگان فرانسوی، بهویژه کریتین دو تروا در سده دوازدهم، داستانهای درباری و ماجراهای شوالیهای را گسترش دادند. در مراحل بعد، روایتهای جام مقدس با مفاهیم مسیحیِ گناه، توبه، پاکی و نجات پیوند عمیقتری پیدا کردند. سرانجام، توماس مالوری در سده پانزدهم بخش بزرگی از این مواد گوناگون را در مرگ آرتور گرد آورد و یکی از تأثیرگذارترین صورتهای سنت آرتوری را پدید آورد.
این تحول فقط تغییر زبان یا سبک ادبی نبود. با هر بازنویسی، معنای داستان نیز تغییر میکرد. در یک روایت، آرتور میتوانست قهرمان مقاومت بریتونی در برابر دشمنان باشد؛ در روایتی دیگر، نمونه شاهی آرمانی؛ و در داستانی دیگر، محور جهانی شوالیهگری مسیحی. در بعضی آثار، عناصر بومی و شگفت برجستهاند؛ در برخی دیگر، اخلاق درباری و مسئولیت اجتماعی اهمیت بیشتری دارند؛ و در روایتهای جام مقدس، جستوجوی معنوی در مرکز قرار میگیرد.
به همین دلیل، بهتر است از «افسانه آرتوری» به معنای یک سنت ادبی سخن بگوییم، نه یک داستان واحد که در گذر قرون صرفاً جزئیاتش تغییر کرده باشد. این سنت مجموعهای از روایتهاست که در آنها یک نام و شماری شخصیت مشترک، امکان بیان نگرانیهای فرهنگی متفاوت را فراهم میکنند.
از این منظر، مسیحی شدن داستانهای آرتوری را نباید صرفاً به معنای محو کامل گذشته سلتیک دانست. بسیاری از سنتهای بومی در قالبهای تازه ادامه یافتند، اما معنای آنها تغییر کرد. عنصری که در یک سنت قدیمی ممکن بود با جهان دیگر یا قدرت جادویی پیوند داشته باشد، در روایتی متأخر میتوانست در چارچوب گناه، مشیت الهی یا آزمون معنوی بازتفسیر شود. این همان سازوکاری است که در بسیاری از فرهنگها هنگام انتقال اسطورهها از یک دوره تاریخی به دوره دیگر دیده میشود.
در نتیجه، افسانههای آرتوری نه بقایای دستنخورده یک دین کهناند و نه صرفاً داستانهایی مسیحی که ریشههای محلی خود را از دست دادهاند. آنها حاصل همزیستی و کشمکش چند جهان معنایی هستند.
اگر بخواهیم از میان داستانهای گوناگون آرتوری یک مضمون مشترک بیرون بکشیم، باید به رابطه میان خواست فردی و نظمی فراتر از فرد توجه کنیم. قهرمان آرتوری معمولاً در جهانی زندگی میکند که پیش از او وجود داشته است: جهانی از تعهدات، سوگندها، روابط خاندانی، اقتدار شاهی، قواعد مهماننوازی و ارزشهای اخلاقی. او نمیتواند صرفاً با اعلام خواسته خود، معنای کردار خویش را تعیین کند. کردار او در نسبت با این تعهدات سنجیده میشود.
بااینحال، این جهان فقط مجموعهای از قواعد اجتماعی نیست. در بخشهایی از سنت آرتوری، نیروهای فراطبیعی، پیشگویی، مکانهای شگفت و امر مقدس نیز در سرنوشت قهرمان نقش دارند. انسان در جهانی زندگی میکند که تمام آن را نمیفهمد و نمیتواند همه پیامدهای کردار خود را پیشبینی کند. این ویژگی با نوعی فروتنی در برابر محدودیت شناخت انسانی سازگار است.
اما نباید این مضمون را به این معنا گرفت که افسانههای آرتوری از انسان میخواهند منفعل باشد یا هر اتفاقی را بیچونوچرا بپذیرد. شوالیه باید تصمیم بگیرد، خطر کند و مسئولیت کردار خود را بر عهده بگیرد. آنچه محدود است، ادعای او بر کنترل کامل جهان است، نه امکان کنش اخلاقی.
از این جهت، افسانههای آرتوری با پرسشی روبهرو هستند که در بسیاری از روایتهای کهن نیز دیده میشود: انسان در جهانی که تماماً ساخته اراده او نیست، چگونه باید زندگی کند؟ پاسخ این داستانها معمولاً در قالب یک نظریه فلسفی ارائه نمیشود؛ در قالب آزمون و پیامد ظاهر میشود. شوالیه به سفر میرود، با وسوسه مواجه میشود، عهدی میبندد، از عهد خود تخطی میکند یا به آن وفادار میماند و سرانجام معنای کردار خود را از خلال نتیجه آن درمییابد.
این جهانبینی با برخی صورتهای اندیشه مدرن تفاوت دارد؛ بهخصوص با تصور فردی که میخواهد تمام ارزشها را از خواست شخصی خود استخراج کند. اما نباید افسانههای آرتوری را کاملاً در برابر فردیت قرار داد. عشق لانسلوت و گوئینویر، سفر پرسیوال و آزمون گاوین نشان میدهند که تجربه فردی و تعارض درونی نیز در این داستانها اهمیت دارند. تفاوت در این است که تجربه فردی معمولاً از شبکه تعهدات و ارزشهای مشترک جدا نمیشود.
به همین دلیل، جهان آرتوری را میتوان جهانی دانست که در آن فرد از طریق رابطه با نظمی بزرگتر معنا پیدا میکند، اما همزمان ممکن است در همین رابطه با تعارض، ناکامی و رنج مواجه شود. آرمان وجود دارد، ولی تحقق آن تضمین نشده است؛ شوالیه میتواند به فضیلت نزدیک شود، اما از خطا مصون نیست؛ پادشاه میتواند نظمی باشکوه بسازد، اما قادر نیست فروپاشی آن را برای همیشه متوقف کند.
اگر این افسانهها را نه صرفاً مجموعهای از ماجراهای شگفت، بلکه روایتهایی درباره کردار انسان بدانیم، چند مضمون اخلاقی در آنها برجسته میشود.
نخست، قدرت بدون مسئولیت کافی نیست. آرتور تنها به این دلیل شاه آرمانی نیست که میتواند بجنگد و پیروز شود؛ او باید توانایی حفظ نظم و گردآوردن دیگران را داشته باشد. همینطور، شوالیه صرفاً به سبب قدرت جسمانی یا مهارت جنگی شایسته احترام نیست؛ کردار او باید با وظایفی که پذیرفته است سازگار باشد.
دوم، فضیلت در آزمون آشکار میشود. شجاعت و وفاداری تا زمانی که هیچ خطری وجود ندارد، آساناند. ارزش آنها زمانی روشن میشود که قهرمان باید میان دو خواسته تعارضآمیز انتخاب کند، از منفعت شخصی بگذرد یا پیامد تصمیم خود را بپذیرد. آزمون، فضیلت را از ادعای زبانی به کردار واقعی تبدیل میکند.
سوم، عشق میتواند انسان را تعالی دهد یا از تعهداتش دور کند. در سنت عشق درباری، عشق گاه سرچشمه شجاعت و خودمهاری است؛ اما داستان لانسلوت و گوئینویر نشان میدهد که عاطفه بهتنهایی معیار کافی برای داوری اخلاقی نیست. باید دید این عشق چه نسبتی با وفاداری، مسئولیت و پیامدهای اجتماعی دارد.
چهارم، دانایی و شجاعت همیشه یکسان نیستند. پرسیوال ممکن است شجاع باشد، اما نداند در موقعیتی حساس چه باید بگوید؛ گاوین ممکن است شریف باشد، اما از ترس جان خود به پنهانکاری روی آورد. انسان برای درست عمل کردن، فقط به نیروی اراده نیاز ندارد؛ باید موقعیت را بفهمد و محدودیتهای خود را بشناسد.
پنجم، آرمانهای انسانی شکنندهاند. میز گرد نماد وحدت است، اما وحدت با یک نماد یا نهاد تضمین نمیشود. پادشاهی آرتور از آن رو فرو میپاشد که کسانی که باید نظم آن را حفظ کنند، در تحقق تعهدات خود ناکام میمانند. آرمان اخلاقی بدون کردار اخلاقی دوام نمیآورد.
ششم، برخی دستاوردها مستلزم دگرگونی خود انساناند. در داستان جام مقدس، شایستگی معنوی را نمیتوان فقط با زور، منزلت یا افتخار به دست آورد. قهرمان باید از خودمحوری فاصله بگیرد، مسئولیت اخلاقی را درک کند و به چیزی فراتر از موفقیت شخصی توجه نشان دهد.
و سرانجام، انسان هرگز بهطور کامل بر سرنوشت خود مسلط نیست. مرگ آرتور و فروپاشی دربارش نشان میدهد که حتی بزرگترین نظمها نیز ممکن است پایان یابند. این مضمون لزوماً دعوت به تسلیم نیست؛ یادآوری این حقیقت است که عظمت انسان با شکستناپذیری او یکی نیست.
افسانههای آرتوری از یک سنت واحد و ثابت سرچشمه نگرفتهاند. در لایههای کهن آنها، خاطره بریتانیای پسارومی، سنتهای ولزی و دیگر فرهنگهای بریتونی، قهرمانان جنگاور و جهان شگفت اسطورهای حضور دارند. در قرون وسطی، این میراث با تاریخنگاری افسانهای، ادبیات درباری، آرمان شوالیهگری و مسیحیت درآمیخت. در نتیجه، آرتور از فرماندهای در حافظه روایی بریتونی به پادشاهی آرمانی تبدیل شد که میتوانست معنای سیاسی، اخلاقی و معنوی متفاوتی پیدا کند.
ریشههای سلتیک این سنت اهمیت دارند، زیرا نشان میدهند که جهان آرتور پیش از آنکه به یکی از نمادهای مشهور قرون وسطای مسیحی تبدیل شود، در محیط فرهنگی خاصی از بریتانیا شکل گرفته بود. بااینحال، برای شناخت آن ریشهها باید از این تصور ساده فاصله بگیریم که هر عنصر جادویی یا شگفت در داستانها مستقیماً از یک آیین باستانی باقی مانده است. آنچه در اختیار داریم، میراثی چندلایه است که در آن سنتهای بومی، بازنویسیهای مسیحی و نیازهای سیاسی و ادبی دورههای بعد بر یکدیگر اثر گذاشتهاند.
در مرکز این میراث، پرسشی قرار دارد که از مرزهای تاریخی بریتانیا فراتر میرود: چه چیزی به انسان شایستگی میبخشد؟ آیا قدرت، پیروزی و منزلت کافی است، یا انسان باید خود را در برابر عهد، مسئولیت، عدالت و محدودیتهای وجودیاش نیز پاسخگو بداند؟
آرتور پادشاهی است که میکوشد نظمی آرمانی برپا کند؛ لانسلوت جنگجویی است که عشق او را در برابر وفاداری قرار میدهد؛ پرسیوال قهرمانی است که باید از بیتجربگی به سوی شناخت حرکت کند؛ گاوین شوالیهای است که در آزمون شرافت با ضعف انسانی خود روبهرو میشود؛ و جام مقدس نشانه جستوجویی است که با قدرت جسمانی و افتخار درباری به پایان نمیرسد.
اما پایان آرتور به ما یادآوری میکند که هیچ نظم انسانی، هرقدر باشکوه، از امکان فروپاشی مصون نیست. شاید راز ماندگاری این افسانهها نیز در همین باشد: آنها هم آرزوی جهانی منظم و شرافتمندانه را بیان میکنند و هم نشان میدهند که چرا تحقق کامل آن دشوار است.
در جهان افسانههای آرتوری، قهرمان کسی نیست که بتواند جهان را یکسره تابع اراده خود کند؛ قهرمان کسی است که میکوشد در جهانی پر از تعهد، وسوسه، رنج و محدودیت، شایستگی خود را به اثبات برساند.