در باب ادبیات باستان؛ حماسه و نمایش

برای فهم ادبیات باستان باید ابتدا از این تصور فاصله بگیریم که حماسه و نمایش صرفاً شکل ابتدایی رمان و سینمای امروز بوده‌اند. انسان باستان داستان نمی‌گفت تا فقط سرگرم شود و نمایش نمی‌ساخت تا صرفاً احساسات مخاطب را تحریک کند. پشت اسطوره، حماسه و تراژدی، تصور خاصی از جهان و جایگاه انسان در آن وجود داشت.

ادبیات باستان در جهانی شکل گرفت که انسان هنوز خود را مرکز مستقل و خودبنیاد هستی نمی‌دید. جهان برای او مجموعه‌ای از اشیای بی‌جان نبود؛ بلکه نظمی زنده و معنادار بود که خدایان، نیروهای طبیعی، تقدیر، شهر، خانواده و سنت در آن جایگاهی داشتند. انسان در این جهان باید جایگاه خودش را پیدا می‌کرد، نه اینکه جهان را مطابق میل خودش تعریف کند. به همین دلیل، مضمون اصلی بسیاری از حماسه‌های باستانی «انسانی که جهان را مطابق اراده‌ی خود تغییر می‌دهد» نیست؛ بلکه انسانی است که درون نظمی بزرگ‌تر از خود قرار گرفته و باید نسبت خود را با آن پیدا کند.

در ایلیاد، آشیل هرچقدر قدرتمند باشد، باز هم نمی‌تواند از سرنوشت خود فرار کند. در اودیسه، اودیسئوس با تمام هوش و توانایی‌اش باید سال‌ها سرگردان باشد تا سرانجام به خانه بازگردد. در انه‌اید، آئنیاس نمی‌تواند صرفاً به خواست شخصی خود زندگی کند؛ او باید سرنوشت خویش و رسالتی را که برای او تعیین شده بپذیرد تا بنیان آینده‌ی روم را فراهم کند.

در این داستان‌ها، قهرمان بزرگ کسی نیست که صرفاً هرچه می‌خواهد به دست آورد. قهرمان کسی است که جایگاه خود را در نظمی بزرگ‌تر می‌شناسد و وظیفه‌ی خود را، حتی زمانی که با خواست شخصی‌اش تعارض دارد، انجام می‌دهد.از همین‌جا تفاوت اساسی ادبیات باستان با ادبیات مدرن آشکار می‌شود.

در رمان مدرن، ما غالباً وارد ذهن شخصیت می‌شویم تا بدانیم چه می‌خواهد، چه احساسی دارد و چگونه جهان را از منظر شخصی خود تجربه می‌کند. اما در حماسه‌ی باستانی، شخصیت بیشتر در نسبت با خانواده، شهر، خدایان، سرزمین، نیاکان و سرنوشت تعریف می‌شود. «من» هنوز به معنای مدرن آن به مرکز جهان تبدیل نشده است.

آشیل فقط آشیل نیست؛ او پسر پله‌ئوس، جنگجوی بزرگ یونانی و عضوی از جهانی است که در آن افتخار، خشم، مرگ و سرنوشت معناهای خاص خود را دارند. هکتور فقط یک فرد نیست؛ او پسر و وارث خاندان پریام، شوهر آندروماخه، پدر آستیاناکس و مدافع ترواست. عظمت یا تراژدی او از همین شبکه‌ی روابط جدا نمی‌شود.

انسان باستان بیش از آنکه بگوید «من چه می‌خواهم؟» می‌پرسید: «من کیستم و جایگاه من در این نظم چیست؟» این مسئله در تراژدی یونانی به شکلی عمیق‌تر آشکار می‌شود. تراژدی اساساً نمایش انسانی است که با محدودیت‌های وجودی خود روبه‌رو می‌شود. قهرمان تراژیک معمولاً انسانی قدرتمند است؛ اما قدرت او مطلق نیست. او ممکن است پادشاه باشد، جنگاور باشد یا از خاندان بزرگی آمده باشد، اما در برابر نیروهایی قرار می‌گیرد که از او بزرگ‌ترند: سرنوشت، قانون الهی، نظم کیهانی، ناآگاهی و گاه خطایی که خود مرتکب شده است.

در ادیپ شهریار، مسئله فقط داستان مردی نیست که سرنوشت شومی پیدا می‌کند. مسئله‌ی عمیق‌تر این است که انسان تا چه اندازه می‌تواند جهان و حتی خودش را بشناسد. ادیپ می‌خواهد حقیقت را کشف کند و دقیقاً همین جست‌وجوی حقیقت او را به سوی کشف حقیقت درباره‌ی خودش می‌برد. انسان تصور می‌کند جهان را می‌شناسد، اما در نهایت درمی‌یابد که خودش نیز بخشی از همان حقیقت ناشناخته بوده است.

در آنتیگونه نیز فرد در برابر نظمی قرار می‌گیرد که فراتر از خواست شخصی اوست؛ قانون شهر، قانون خانواده و قانون الهی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. بنابراین تراژدی صرفاً داستان شکست یک فرد نیست؛ نمایش برخورد چند نظم و چند حقیقت است که هیچ‌کدام را نمی‌توان به سادگی به خواست شخصی یک انسان فروکاست.

از همین‌رو، غایت تراژدی را نمی‌توان صرفاً برانگیختن هیجان دانست. تراژدی انسان را وادار می‌کند محدودیت خود را ببیند. به او نشان می‌دهد که قدرت، عقل، ثروت و جایگاه اجتماعی نمی‌توانند انسان را از وضعیت انسانی خویش بیرون ببرند. انسان باید بداند که نمی‌تواند همه‌چیز را کنترل کند. و این یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های ادبیات باستان با جهان مدرن باشد.

انسان مدرن بیش از هر دوره‌ی دیگری به قدرت خود برای تغییر جهان باور دارد. طبیعت را مهار می‌کند، بیماری را درمان می‌کند، شهرها را می‌سازد، فناوری تولید می‌کند و می‌کوشد آینده را طراحی کند. اما ادبیات باستان بارها انسان را در برابر چیزی قرار می‌دهد که نمی‌تواند بر آن غلبه کند: مرگ، سرنوشت، طبیعت، زمان و حدود معرفت.

در اینجا ادبیات کارکردی تربیتی پیدا می‌کند. حماسه به انسان می‌آموزد که شجاعت، وفاداری، افتخار و مسئولیت چیست؛ تراژدی به او می‌آموزد که غرور و توهم قدرت چه پیامدهایی دارند؛ اسطوره نسبت انسان را با خدایان و نیروهای کیهانی توضیح می‌دهد؛ و آیین و نمایش، این نظم را در برابر چشم جامعه بازسازی می‌کنند. بنابراین ادبیات باستان فقط «درباره‌ی قهرمانان» نبود؛ بلکه خودِ قهرمان ابزاری برای آموزش انسان بود.

جوانی که داستان آشیل، هکتور، اودیسئوس یا ادیپ را می‌شنید، قرار نبود صرفاً سرگرم شود. او باید می‌آموخت که شجاعت چیست، غرور چه می‌کند، وفاداری چه معنایی دارد، مرگ چیست، سرنوشت چه جایگاهی دارد و انسان در برابر نیروهایی که از او بزرگ‌ترند چگونه باید زندگی کند.

به همین دلیل است که حماسه را می‌توان نوعی حافظه‌ی اخلاقی و تاریخی یک تمدن دانست. تمدن در حماسه، تصویری از خودش را حفظ می‌کند. نسل جدید با شنیدن داستان نیاکان، درمی‌یابد که پیشینیان چه چیزی را فضیلت و چه چیزی را رذیلت می‌دانستند.

نمایش نیز همین کار را در مقیاسی جمعی‌تر انجام می‌دهد. تماشاگر تنها داستان را نمی‌بیند؛ بلکه در برابر جامعه‌ی خود، خدایان، قوانین و ارزش‌های آن قرار می‌گیرد و شاهد پیامدهای شکستن یا حفظ این نظم می‌شود. از این جهت، نمایش باستانی را می‌توان نوعی آیین اجتماعی دانست؛ آیینی که جامعه در آن خودش را به خودش نشان می‌دهد.

این مسئله درباره‌ی تراژدی یونانی اهمیت بیشتری دارد. تراژدی از بستر آیین‌های دیونیزوسی پدید آمد و حتی زمانی که به یک هنر پیچیده تبدیل شد، هنوز پیوند خود را با جشن، شهر و امر دینی کاملاً از دست نداده بود. تماشاگر یونانی در سالن نمایش فقط یک «مصرف‌کننده‌ی اثر هنری» نبود؛ او عضوی از یک جامعه بود که در برابر چشم خود داستان‌هایی درباره‌ی قانون، قدرت، خانواده، خدا، گناه، غرور و سرنوشت می‌دید.

شاید بتوان گفت تفاوت بنیادی این جهان با هنر مدرن در همین‌جاست: هنر باستان بیشتر می‌خواست انسان را درون یک نظم قرار دهد؛ هنر مدرن بیش از پیش می‌خواهد تجربه‌ی انسان را بیان کند. در ادبیات باستان، داستان اغلب از جهانی بزرگ‌تر از فرد آغاز می‌شود و فرد را درون آن قرار می‌دهد. در رمان مدرن، داستان غالباً از فرد آغاز می‌شود و جهان را از منظر او می‌بیند.

به همین دلیل، قهرمان باستانی الزاماً کسی نیست که «خودش را پیدا می‌کند»؛ گاهی کسی است که می‌آموزد خودش را محدود کند. او باید غرور خود را بشناسد، خشم خود را مهار کند، وظیفه‌ی خود را انجام دهد و بپذیرد که همه‌چیز در اختیار او نیست. در این جهان، آزادی نیز معنایی متفاوت دارد. آزادی الزاماً به معنای رهایی از همه‌ی قیود نیست؛ بلکه می‌تواند به معنای توانایی عمل درست درون نظمی باشد که انسان خودش آن را انتخاب نکرده است. بنابراین غایت ادبیات باستان را می‌توان در سه چیز خلاصه کرد: حفظ میراث، تربیت انسان و آشکار کردن جایگاه او در جهان.

حماسه به انسان می‌گفت از کجا آمده‌ای و چه میراثی داری؛ تراژدی به او نشان می‌داد چه محدودیت‌هایی داری و اگر از جایگاه خود فراتر بروی چه پیامدی خواهد داشت؛ و اسطوره جهانی را برای او معنا می‌کرد که انسان در آن تنها موجود موجود نیست. در چنین جهانی، ادبیات وسیله‌ای برای فرار از واقعیت نبود؛ بلکه وسیله‌ای برای شناخت جایگاه انسان در واقعیت بود. و شاید بتوان تمام تفاوت را در یک جمله خلاصه کرد:

ادبیات باستان نمی‌پرسید «انسان چگونه می‌تواند جهان را مطابق میل خود بسازد؟»؛ می‌پرسید «انسان در جهانی که پیش از او وجود داشته است، چگونه باید زندگی کند؟». و درست در همین نقطه است که فاصله‌ی میان ادبیات باستان و ادبیات مدرن آغاز می‌شود؛ یکی انسان را درون کیهان، سنت، جامعه و سرنوشت قرار می‌دهد و دیگری به تدریج جهان را از دریچه‌ی انسان و تجربه‌ی فردی او روایت می‌کند.