جوکر

اصل داستان جوکر متعلق به هفتاد سال پیشه.در اصل یک شخصیت منفی بود که در جهان بت‌من ایجاد شد با این حال در مورد گذشته او چیز زیادی توسط فیلم و سریال دیده نمی‌شد اما بالاخره در ۲۰۱۹ فیلمی در مورد خود جوکر ساخته شد.

خلاصه داستان رو بگم. جوکر اساسا نماینده یک قشر در جامعه آمریکاست. مردم مرکز آمریکا که در مناقشه با مردم ساحل‌نشین لیبرال قرار دارند. بتمن در اصل نماینده همین مردم ساحل‌نشین و جهان‌بینی آنهاست.
در فیلم جوکر، با اینکه قهرمان یک آدم‌کش روانی است، کشتار زیادی رخ نمی‌دهد. مقتولان که خونشان توسط این آدم متنفر ریخته می‌شود، با دقت انتخاب شده‌اند.

سه مرد جوان تحصیلکرده که شغل خوبی دارند (کارمند شرکت وِین)، و تحصیلکرده بودنشان آنقدر مهم است که اخبار تلویزیون در هنگام اعلام خبر قتل‌شان اشاره می‌کند که تحصیلکرده‌اند. مردی که برای اولین بار اسلحه گرم در اختیار جوکر قرار می‌دهد و او را به دروازه خشونت هدایت می‌کند. مادرخوانده‌ای که او را در کودکی قربانی خشونت خانگی کرده و امروز ناباورانه ازو می‌خواهد شاد باشد. و سلبریتی کمدینی که هرشب با جوک‌هایی که گویی فقط برای عادی جلوه دادن اوضاع برای طبقه متوسط است به مردم می‌گوید زندکی همین است! با این که گاتهام به نیویورک شباهت دارد اما جوکری که از این افراد انتقام می‌گیرد به مرد سفیدپوست شهرهای دورافتاده یا ایالت‌های مرکزی آمریکا نزدیک‌تر است. بین شهرهای ساحلی در طرفین آمریکا (واشنگتن‌دی‌سی و نیویورک در شرق، و ایالت واشنگتن و کل کالیفرنیا در غرب) و مابقی آمریکا شکافی در سیاست، اقتصاد، فرهنگ و مذهب و جهان‌بینی ایجاد شده که نوعی جنگ داخلی نرم به راه انداخته است.

ساحلی‌ها با مهاجرپذیری بالا از کشورهای مختلف و جذب فرهنگ‌شان نظام ارزش‌گذاری آمریکایی را به چالش کشیدند، و از طرفی با خدماتی کردن اقتصادشان، تولید و صنعت و کشاورزی را به حاشیه راندند. اینترنت و تکنولوژی نرم‌افزاری و اقتصاد مبتنی بر سرویس، آن‌ها را به کانون‌های متمرکزی از جمعیت و ثروت تبدیل کرد، و مرد سفیدپوست کارگر و دانشگاه نرفته که به دور از ازین کانون‌ها زندگی می‌کرد یا به امکانات‌شان دسترسی نداشت، از قطار توسعه جا ماند. تحصیلکرده‌ها او را گاوچرانی می‌دیدند که دورانش تمام شده، و افکار همچنان گره خورده به مذهبش، پوسیده است. وقتی مرد سفیدپوست بیکار شد، هیچ پشتوانه مالی نداشت و خیلی زود به بن‌بست رسید. تحصیلکرده‌های شهرهای ساحلی به او گفتند «برو مهارت‌های جدید کسب کن»، و وقتی نتوانست، سلبریتی‌های هالیوودی به او گفتند «ازین به بعد این چیزها که ما می‌گوییم خوب است و این چیزهایی که ما می‌گوییم بد است، و زندگی همین است». امروز بیشترین آمار خودکشی در آمریکا در بین همین افراد است: مردان سفیدپوستی که در شهرهای ساحلی شرقی و غربی هیچ شانسی ندارند. و درصد بالایی از آن‌ها قربانی خشونت خانگی هم بوده‌اند، پدر نداشته‌اند، و اغلب با اسلحه گرم خودشان را می‌کشند. اسلحه‌ای که یک روز یک نفر به آن‌ها گفته برای دفاع از خودت است. این‌ها عصبانی و غمگین بودند، چون جامعه جدید به آن‌ها می‌گفت ارزش‌های گذشته اعتباری ندارند. کسانی که دانشگاه نرفته‌اند و از مهارت‌های جدید برخوردار نیستند، محکوم به حذفند. پرسش‌های جوکر هم دقیقا در همین راستاست: چرا ارزش‌های گذشته باید بی‌اعتبار باشند؟ چرا اینکه به هم بی‌رحمی نکنیم نباید یک استاندارد اخلاقی باشد؟ اگر ارزش‌های قبلی بد بودند حالا که حذف شدند باید حالتان خوب باشد. پس چرا حال همه‌تان خراب است؟ چرا چون مهارت خاصی که شرکت‌ها می‌طلبند ندارم باید مثل سگ زندگی کنم؟ از منظر جوکر، هیچ‌چیزی در این تشکیلات اجتماعی وجود ندارد که ارزش داشته باشد نگران از بین رفتنش باشیم. مردمی که توسط دنیای جدیدی که شهرهای ساحلی به ارمغان آورده بودند تحت فشار قرار گرفته بودند در سال ۲۰۱۶ دریچه‌ای برای انتقام یافتند. آن‌ها به کسی رأی دادند که همه معادلات را بهم بزند، به اهالی قدرت دهن‌کجی کند، حساب رسانه‌ها را کف دست‌شان بگذارد، و کفر سلبریتی‌ها را در بیاورد(دانلد ترامپ). مردم گاتهام ازینکه جوکر بساط طبقه الیت را بهم ریخته، لذت می‌بردند. می‌دانستند این بهم ریختگی ممکن است زندگی خودشان را هم بهم بریزد، اما لذت بهم خوردن مناسبات ارزشش را داشت. و وقتی بهم ریخت حالا این توده بودند که به طبقه الیت می‌گفتند «زندگی همین است».
در داستان‌های اولیه جوکر که در دهه چهل و پنجاه قرن بیستم ساخته و پرداخته شد، شانس سهم مهمی در سرنوشت کاراکتر داشت. مثلا جوکر در مخازن زباله می‌افتاد و به خاطر تماس با مواد شیمیایی، پوست صورتش رنگ می‌باخت و موهایش سبزرنگ می‌شد. اما در جوکر ۲۰۱۹ خبری از بدشانسی نیست. هر اتفاقی که بد است، محصول مستقیم یا غیرمستقیم رفتار عمدی آدم‌هاست. فیلمساز به اذعان خودش قسمت‌هایی از متن را همراه با فیلمبرداری جلو می‌برده، و شخصیت جوکر بدست آمده دستخوش تغییراتی می شده، چرا که هم کارگردان و هم بازیگر نقش جوکر، در حین فیلمبرداری در حال جستجوی نسخه‌ای عمیق‌تر بودند تا به نمایش بگذارند، اما با همه این‌ها حواسشان بوده که شانس وارد قضیه نشود. در هر دوره‌ای، جامعه جوکری متناسب با عقاید خودش تخیل می‌کند. در دهه چهل و پنجاه که جامعه آمریکایی هنوز خیلی مذهبی‌تر بود، هنوز این باور ریشه‌ دار مسیحی جریان داشت که «شیطان‌صفتان بخشی از دنیای ما هستند»، که اگر خدا نخواهد نمی‌شود جلوی‌شان را گرفت. چرا که وجود آن‌ها در جامعه قسمتی از برنامه خدا برای ماست. مسیحیت، سهم معقولی از شرارت را همانقدر کار خدا می‌دانست که سیل و بیماری را کار خدا می‌دانست. گاهی خدا فرد شرور را در مسیر ما قرار می‌دهد تا ما را بیازماید! برای متولیان دین البته این باور ازین جهت کاربردی بود که بوسیله آن می‌شد تبعات زندگی مدرن را توجیه کرد. در دوران مدرن شرارت‌ها و رنج‌هایی منتج از آن شرارت‌ها ایجاد شده بود که قابل توضیح نبودند. متولی دین ازین بستر ایجاد شده استفاده کرد برای احیاء تقوای کمرنگ‌شده مسیحی: «زمانه بد است، چون ما زیاد گناه می‌کنیم! بروید گناه نکنید. به کلیسا پناه بیاورید». شهروند مدرن البته نمی‌دانست دقیقا مرتکب چه گناهی شده. شاید همین که راه می‌رود و نفس می‌کشد هم گناه است؟ در دهه دوم قرن بیست و یکم اما، آن‌ باورهای مذهبی تا حد زیادی از بین رفته و دولت‌های رفاه جای خدا را گرفته‌اند. در این نظام رفاه، ما همچنان گناهکاریم و ظهور جوکرها نتیجه گناهان ماست، ولی نه آن گناهان مسیحی، بلکه گناهان مذهب تجددگرایی! ما گناهکاریم اگر بیشتر خدمات را رایگان نکنیم! ما گناهکاریم اگر از پولدارها مالیات نگیریم و مترو نسازیم! ما گناهکاریم اگر برنامه‌های دولتی خدمات اجتماعی را حمایت نکنیم! گناهکاریم که بودجه اختصاص ندادیم برای مشاوره روانشناسی و جوکر در آستانه فروپاشی روانی، تنها هم‌صحبت خود را از دست داد. گناهکاریم که به کسانی رأی ندادیم که بیمه بیکاری را در اختیار همگان قرار دهند.

اما این فقط به سیاست‌ها ختم نمی‌شود. ما گناهکاریم که به جای اتوبوس، خودرو سوار میشویم. ما گناهکاریم که به جای یک لامپ دو لامپ روشن می‌کنیم. ما گناهکاریم که شبانه‌روز در حال اندیشیدن به وضع زندگی ۴۲ میلیون نفر دیگر که در مگاسیتی‌ها میلولند نیستیم. ما گناهکاریم که لبخند نمی‌زنیم، گاهی عصبانی می‌شویم، گاهی دیگری را مسخره می‌کنیم، گاهی خودخواهیم، گاهی روابط عمومی‌مان افت می‌کند و مثل سگ جواب احوالپرسی را می‌‌دهیم. همه این خطاهای زشت انقدر بزرگ هستند که جوکرهای بعدی را بسازند. در دستگاه مسیحی، دنیا انقدر جای مبتذلی بود که سکس با یک روسپی می‌توانست کافی باشد تا جامعه به شیطان‌صفتان ظالم گرفتار شود. و در دستگاه نیهیلیست فعلی، دنیا انقدر جای لوس و بچه‌گانه‌ای است که کافیست به اندازه عیسی خوب و بی‌ازار و پاک نباشی، تا جامعه مبتلا به شیطان‌صفتان شود. همه چنان در ورطه سقوط روحی هستند که بواسطه کوچکترین عامل آزاردهنده بیرونی، فاصله انسانیت تا حیوانیت محض را در چشم برهم زدنی طی کنند. در این دنیا، انسان مدرن به هرحال محکوم به رنج است، اما با ایجاد بهشت سوسیالیستی، شاید بتواند اندکی از بار گناهانش را کاهش دهد. به هرحال ما گرفتار جوکر خواهیم شد، حتی اگر جامع‌ترین دولت رفاه ممکن را پیاده‌سازی کنیم که هوای همه مظلومان را داشته باشد، چون شخصا به اندازه کافی خوب نیستیم!

از یک زاویه، کل داستان جوکر بر این مبناست که جامعه برای بعضی از افراد یا تعداد زیادی از اون‌ها موقعیت غیرقابل برد ایجاد میکنه. یعنی هرچقدر هم فرد تلاش کنه و هرچقدر هم انعطاف نشون بده، نمیتونه برنده باشه. بعد این فرد طغیان میکنه و بازی رو بهم میزنه. دیدی که مردم مرکز آمریکا به ساحل‌نشینان بی‌اخلاق فاسد و روباه‌صفت تاجر دارند.
جوکر و حاشیه‌ نشینان
در تمام فیلم جوکر پنج شش کاراکتر سیاهپوست وجود دارد که همگی خنثی هستند. مشاور، دختر همسایه، مسافر اتوبوس، دلقک همکار، کارمند بایگانی، و مشاور تیمارستان. همگی حداقلی‌ترین دیالوگ را دارند، همه جوکر را نمی‌فهمند، همه زندگی عادی دارند. همه معرف طبقه‌ای هستند که اگر متوسط هم نباشد، استمرارطلب هست. مشاور از بدی زمانه آگاه است، از چیزی که جوکر خبر دارد هم خبر دارد. اما آن را پذیرفته. حتی در گوشه اتاقش، که یک دخمه دولتی است، برچسبی که تشویق به رأی دادن می‌کند هم دیده می‌شود‌. تیپ کسانی که فکر می‌کنند در فضایی که همه مناسبات علیه ما تنظیم شده، با «مشارکت مدنی» می‌شود گام رو به جلو برداشت! جوکر متأسف است اینکه چطور این زن می‌تواند این بیهودگی را دوام بیاورد. دختر همسایه، بی‌آزار و دوست داشتنی است، اما او هم به دخمه‌ای که در آن در کنار فرزندش آرام گرفته راضی است. اگر راضی نبود بدترین چیزی که روزش را خراب می‌کرد، بازی درآوردن موتور آسانسور نمی‌بود! زن مسافر اتوبوس که برای نشستن کنار سفیدها، لازم نبوده مثل رزا پارک هزینه‌ای بدهد، حالا که نشسته نه تنها نیازی به مجاورت با دیگران حس نمی‌کند، بلکه از دیگران گریزان است، و می‌خواهد فرزندش هم گریزان باشد. برای دلقک همکار و کارمند بایگانی فقط این مهم است که در کار روزانه دردسری ایجاد نشود‌. همه این‌ها در لاک خود فرو رفته‌اند و نه قطب‌نمای اخلاقی دارند و نه سنسورهای احساسی. از نگاه جوکر این‌ سیاهپوستان ساکت و راضی، یا انقدر معصومند که متوجه عمق کثافت نشوند (مثل دختر همسایه)، یا از لحاظ ذهنی توانایی درک کثافت موجود را ندارند (کارمند و همکار)، یا اگر درک می‌ کنند از لحاظ فرهنگی جنم خودنمایی و اعتراض ندارند (مشاور). هیچوقت نخواهیم فهمید این دید نژادپرستانه به عمد در فیلم به کار گرفته شده یا سهوی و به ناخودآگاه به ذهن سازندگان رسیده. یا شاید هدف این بوده که از رنگ پوست استفاده کنند برای نشان دادن که این‌ها همه متعلق به یک کلاس اجتماعی هستند. بهرحال اینکه از زیر دست چپ‌ها در رفته عجیب است. ولی اینکه این کلاس اجتماعی را در چند خط دیالوگ ساده خلاصه کرده، کار زیبایی بود. چون لازم بود نمایاندن این واقعیت که فرقی ندارد شرایط اجتماعی به چه وضعیتی بیفتد، تنها بحران‌سنج این دسته از مردم، فیش حقوقی‌شان است، و امنیت. بزرگترین مشکلی که جوکر با این جماعت دارد این است که هیچ تلاشی برای اینکه معلوم شود زنده‌اند و وجود دارند نمی‌کنند. جوکر برای نشان دادن اینکه وجود دارد نهایتا دست به خشونت می‌زند و شهر را بهم می‌ریزد. از نظر او اگر تنها راهی که جامعه می‌فهمد ما هم وجود داریم این است که زندگی‌شان را بهم بزنیم، پس بهم زدن زندگی‌شان دیگر اتفاق بدی نیست. اگر می‌خواستند اتفاق بدی باشد باید راه دیگری پیش پای ما می گذاشتند تا انتخاب کنیم. پله‌های پرتعداد و پرشیب انتخاب شده برای مسیر روزانه‌اش به خانه نماد خوبی هستند از کلیت زندگی‌ای که شهر برای حاشیه خود انتخاب کرده. بالارفتن‌های مکرری که عملا کسی را بالا نمی‌برند، بلکه صرفا خستگی ایجاد می‌کنند. هوشمندانه در سکانسی که در حال رقصیدن و خوشحالی است، در حال پایین آمدن از همان پله‌هاست، نه بالا رفتن. این پایین آمدن در آنجا، پیاده شدن از مسیر است. چون سقف تعیین شده‌ای که قبلا بالای سرش وجود داشت برچیده شده‌. حاشیه‌نشینی در دوران ما را باید با این سقف سنجید، نه از جغرافیای محل سکونت، نه از کیفیت مصالح مسکن محل سکونت. در گاتهام بسیاری از مردم زیر آن سقف ترقی هستند، به این معنی که مهم نیست چه کسی باشند، مهم نیست چه استعدادی داشته باشند، مهم نیست حاضر باشند چقدر تلاش کنند، و حتی مهم نیست چقدر خوش شانس باشند، ابعاد زندگی‌شان از مختصاتی مشخص فراتر نخواهد رفت. ازین جهت شهروند برج‌نشینی در تهران که چسبیده به این سقف، در حاشیه‌تر است تا زاغه‌نشینی در روستاهای چین که می‌داند راه‌های زیادی برای پیمودن و تجربه کردن دارد و هیچ بعید نیست چند سال بعد زندگی‌ای کاملا متفاوت داشته باشد. شاید در مشابهتی نه چندان دقیق، حاشیه‌نشینان جامعه ما به مراتب بیش از ساکنان حاشیه‌ شهرها باشند. که تلاش زیادی نمی‌کنند که نشان دهند وجود دارند. اگر خودشان نتوانند خودشان را معرفی کنند، جوکر این کار را خواهد کرد، و جوکر جوری معرفی می‌کند که خودش بخواهد.
منبع.