افزایش قیمت دلار همیشه به معنای رشد بورس نیست. بعضی شرکت‌ها از گران شدن ارز سود می‌برند، بعضی متضرر می‌شوند و برخی هم واکنش متفاوتی نشان می‌دهند. اما کدام صنایع در هر گروه قرار می‌گیرند؟
هر بار که قیمت دلار افزایش پیدا می‌کند، یک سؤال آشنا بین سرمایه‌گذاران مطرح می‌شود: حالا وقت خرید سهام است؟
احتمالاً بارها شنیده‌اید که افزایش دلار به نفع بورس و به‌خصوص شرکت‌های صادراتی است. اما اگر این موضوع به همین سادگی بود، با هر جهش دلار باید تمام سهم‌های صادراتی رشد می‌کردند.
واقعیت این است که افزایش نرخ دلار برای همه شرکت‌ها خبر خوبی نیست. حتی دو شرکت فعال در یک صنعت ممکن است واکنش کاملاً متفاوتی به تغییرات ارز داشته باشند.
برای اینکه بفهمیم کدام سهم‌ها از رشد دلار سود می‌برند، ابتدا باید بدانیم دلار چطور بر درآمد و هزینه شرکت‌ها اثر می‌گذارد.
فرض کنید دو شرکت داریم.
شرکت اول محصولاتش را به کشورهای دیگر صادر می‌کند و درآمد ارزی دارد. شرکت دوم مواد اولیه‌اش را از خارج وارد می‌کند، اما محصولاتش را در بازار داخلی و به تومان می‌فروشد.
حالا تصور کنید نرخ ارز مؤثر بر فعالیت هر دو شرکت ۲۰ درصد افزایش پیدا کند.
شرکت اول، در صورت ثابت ماندن میزان فروش و سایر شرایط، می‌تواند درآمد ارزی‌اش را به ریال بیشتری تبدیل کند. اما شرکت دوم باید برای خرید همان مقدار مواد اولیه، هزینه بیشتری بپردازد.
در نتیجه، یک اتفاق اقتصادی یکسان می‌تواند برای شرکتی فرصت رشد سودآوری و برای شرکت دیگر تهدیدی جدی باشد.
این تفاوت به میزان وابستگی درآمد و هزینه‌های شرکت به ارز برمی‌گردد؛ موضوعی که معمولاً پشت اصطلاحات «سهم دلاری» و «سهم ریالی» قرار دارد.
پتروشیمی‌ها معمولاً از اولین صنایعی هستند که با افزایش نرخ ارز مورد توجه سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرند.
بخش قابل‌توجهی از محصولات این شرکت‌ها صادر می‌شود. بنابراین افزایش نرخ ارز مؤثر بر فروش صادراتی می‌تواند درآمد ریالی آن‌ها را بالا ببرد.
اما یک نکته وجود دارد: هزینه خوراک و مواد اولیه بعضی پتروشیمی‌ها نیز به نرخ ارز وابسته است.
پس افزایش درآمد لزوماً به معنای افزایش سود به همان نسبت نیست. برای ارزیابی این شرکت‌ها باید قیمت جهانی محصولات، هزینه خوراک و میزان صادرات را هم بررسی کرد.
بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده فولاد، مس، روی و سایر فلزات، محصولاتشان را صادر می‌کنند یا قیمت فروش آن‌ها تحت تأثیر نرخ ارز و قیمت‌های جهانی قرار دارد.
در چنین شرایطی، رشد دلار می‌تواند ارزش ریالی فروش آن‌ها را افزایش دهد.
اما تصور کنید هم‌زمان با افزایش دلار، قیمت جهانی فولاد کاهش پیدا کند یا محدودیت‌های انرژی باعث افت تولید شود.
در این صورت، ممکن است بخشی از منفعت افزایش نرخ ارز از بین برود.
بنابراین حتی در صنایع صادرات‌محور هم نباید دلار را تنها عامل تعیین‌کننده سودآوری دانست.
شرکت‌های تولیدکننده سنگ‌آهن و سایر محصولات معدنی نیز ممکن است از افزایش نرخ ارز منتفع شوند؛ به‌ویژه زمانی که قیمت محصولاتشان به بازارهای جهانی وابسته باشد.
البته میزان این منفعت به عواملی مثل قیمت فروش، هزینه استخراج، حقوق دولتی معادن و ارتباط شرکت با زنجیره صادرات بستگی دارد.
در بعضی صنایع، افزایش دلار هم‌زمان روی درآمد و هزینه اثر می‌گذارد و به همین دلیل نمی‌توان نتیجه را از قبل مثبت یا منفی دانست.
پالایشگاه‌ها فرآورده‌های نفتی می‌فروشند، اما برای تولید این محصولات باید نفت خام نیز خریداری کنند.
قیمت فروش فرآورده‌ها و هزینه نفت خام هر دو می‌توانند تحت تأثیر نرخ ارز و قیمت‌های جهانی قرار بگیرند.
به همین دلیل یکی از عوامل مهم در تحلیل پالایشگاه‌ها، فاصله ارزش فرآورده‌های تولیدی با هزینه نفت خام یا همان حاشیه پالایش است.
اگر با افزایش دلار، هزینه خوراک سریع‌تر از درآمد رشد کند، الزاماً سودآوری پالایشگاه بهتر نمی‌شود.
بانک‌ها شرایط متفاوتی دارند.
بانکی که دارایی ارزی بیشتری نسبت به بدهی ارزی خود دارد، ممکن است از افزایش نرخ تسعیر ارز سود حسابداری شناسایی کند.
اما اگر بدهی ارزی بانک بالا باشد، نتیجه می‌تواند متفاوت باشد.
نکته مهم این است که سود ناشی از تسعیر ارز لزوماً به معنای ورود وجه نقد جدید به بانک نیست.
بنابراین نمی‌توان تمام سهام بانکی را صرفاً با افزایش دلار، گزینه‌های جذاب سرمایه‌گذاری دانست.
بخشی از مواد اولیه، قطعات و تجهیزات موردنیاز خودروسازان و قطعه‌سازان به واردات وابسته است.
افزایش دلار می‌تواند هزینه تولید این شرکت‌ها را بالا ببرد؛ درحالی‌که محدودیت‌های قیمت‌گذاری ممکن است اجازه ندهد قیمت فروش محصولات به همان سرعت افزایش پیدا کند.
نتیجه چنین شرایطی می‌تواند کاهش حاشیه سود باشد.
بخشی از مواد اولیه و تجهیزات تولید دارو وارداتی است. در نتیجه، رشد نرخ ارز می‌تواند هزینه تولید شرکت‌های دارویی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، قیمت فروش داروها در بسیاری از موارد تحت نظارت و مقررات قیمت‌گذاری قرار دارد.
اگر اصلاح قیمت فروش متناسب با افزایش هزینه‌ها و به‌موقع انجام نشود، سودآوری شرکت تحت فشار قرار می‌گیرد.
البته شرایط تمام شرکت‌های دارویی یکسان نیست و میزان وابستگی ارزی آن‌ها تفاوت دارد.
کسب‌وکارهایی که وابستگی زیادی به مواد اولیه، تجهیزات یا محصولات وارداتی دارند، ممکن است از افزایش نرخ ارز آسیب ببینند.
این شرکت‌ها گاهی با دو مشکل هم‌زمان مواجه می‌شوند: افزایش هزینه تأمین کالا و کاهش قدرت خرید مشتریان.
اگر نتوانند هزینه‌های جدید را از طریق قیمت فروش جبران کنند، حاشیه سودشان کاهش پیدا می‌کند.
برخی شرکت‌های خدماتی و تولیدکنندگان داخلی که درآمد و هزینه‌های عمدتاً ریالی دارند، ممکن است در کوتاه‌مدت وابستگی مستقیم کمتری به دلار داشته باشند.
اما این به معنای مستقل بودن آن‌ها از نرخ ارز نیست.
برای مثال، یک شرکت خدماتی ممکن است درآمد ارزی نداشته باشد، اما افزایش تورم، هزینه تجهیزات و دستمزدها به‌مرور روی عملکردش اثر بگذارد.
در مقابل، بعضی تولیدکنندگان داخلی اگر قدرت افزایش قیمت فروش محصولاتشان را داشته باشند، ممکن است بخشی از رشد هزینه‌ها را جبران کنند.
بنابراین حتی برای شرکت‌های ریالی هم باید بررسی کرد که افزایش دلار با چه سرعتی به درآمد و هزینه‌ها منتقل می‌شود.
فرض کنید دلار ۲۰ درصد رشد کند. آیا سهام یک شرکت صادراتی هم باید ۲۰ درصد گران‌تر شود؟
لزوماً نه.
اول اینکه در اقتصاد ایران، نرخ ارز بازار آزاد همیشه همان نرخی نیست که شرکت‌ها بر اساس آن درآمد صادراتی خود را تسعیر می‌کنند.
ممکن است دلار آزاد رشد کند، اما نرخ ارز مؤثر بر درآمد یک شرکت تغییر چندانی نداشته باشد.
دوم اینکه سودآوری فقط به درآمد بستگی ندارد. هزینه تولید، قیمت جهانی محصولات و محدودیت‌های عملیاتی هم می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.
و در نهایت، قیمت سهام صرفاً بازتاب شرایط امروز شرکت نیست؛ بلکه انتظارات سرمایه‌گذاران از آینده را هم منعکس می‌کند.
ممکن است بازار از قبل افزایش دلار را پیش‌بینی کرده و اثر احتمالی آن را در قیمت سهم لحاظ کرده باشد.
پس حتی اگر سود یک شرکت افزایش پیدا کند، تضمینی وجود ندارد که قیمت سهام آن نیز رشد کند.
برای پاسخ به این سؤال، فقط دانستن اینکه یک شرکت در صنعت پتروشیمی، فولاد یا خودرو فعالیت می‌کند کافی نیست.
پیش از خرید یک سهم، بهتر است چهار موضوع را بررسی کنیم:
1. درآمد شرکت: چه میزان از فروش شرکت ارزی است و با چه نرخی تسعیر می‌شود؟
2. هزینه‌های شرکت: افزایش دلار چه اثری بر مواد اولیه، تجهیزات و هزینه تولید دارد؟
3. سودآوری: آیا رشد درآمد از افزایش هزینه‌ها بیشتر خواهد بود؟
4. ارزش سهام: آیا بازار از قبل اثر افزایش دلار را در قیمت سهم لحاظ کرده است؟
برای بررسی دقیق‌تر می‌توان از گزارش‌های مالی شرکت‌ها در سامانه کدال استفاده کرد و روند فروش، بهای تمام‌شده و حاشیه سود را در دوره‌های مختلف مقایسه کرد.
البته این بررسی‌ها باید در کنار وضعیت کلی بازار، افق سرمایه‌گذاری و میزان ریسک‌پذیری انجام شوند.
افزایش نرخ دلار یکی از عوامل مهم اثرگذار بر بورس ایران است، اما تأثیر آن بر تمام صنایع و شرکت‌ها یکسان نیست.
شرکت‌های صادرات‌محور معمولاً ظرفیت بیشتری برای افزایش درآمد ریالی دارند. شرکت‌های واردات‌محور ممکن است با رشد هزینه‌ها مواجه شوند و برخی صنایع نیز بسته به ساختار درآمد و هزینه، واکنش متفاوتی نشان می‌دهند.
بااین‌حال، صرفاً دلاری بودن یک سهم، دلیل کافی برای خرید آن نیست.
آنچه برای یک سرمایه‌گذار اهمیت دارد، شناخت رابطه میان تغییرات ارز، سودآوری شرکت‌ها و ریسک ترکیب دارایی‌هایش است.
ابزارهای تحلیل و مدیریت دارایی مانند بورس‌تک می‌توانند با بررسی وضعیت پرتفوی و میزان ریسک آن، به سرمایه‌گذاران کمک کنند تصمیم‌هایشان را در چارچوب یک استراتژی مشخص ارزیابی کنند.
چون در نهایت، مهم‌تر از اینکه دلار چقدر گران می‌شود، این است که بدانیم کدام شرکت واقعاً از این افزایش قیمت سود می‌برد.
