
چند وقتی بود دنبال فیلمی میگشتم، فیلمی که از همان دقایق اول بتواند من را درگیر کند و چشمهایم را تا آخر باز نگه دارد. این چند وقت، حوصله زیادی برای فیلمهای سنگین و پیچیده ندارم و بیشتر فقط فیلم میبینم و از تماشایش لذت میبرم. برای همین، سراغ فیلمهای نمادین یا آثار مفهومی سینما کمتر میروم.
البته فکر میکنم این روزها خیلیها شرایط مشابهی دارند. روزهایی که سایه جنگ روی کشور عزیزمان افتاده، تمرکز کردن روی خیلی از چیزها سخت شده است. همه به نوعی درگیر اخبار و اتفاقات هستند. با این حال، گاهی دو ساعت فاصله گرفتن از این فضا و فیلم دیدن، میتواند یک نفس تازه باشد.
چند شب پیش مشغول گشتن بین فیلمها بودم که پوستر و عنوان Obsession توجهم را جلب کرد. قبلتر چند بار اسمش را در اینستاگرام و فضای مجازی شنیده بودم و میدانستم که کارگردان فیلم، در اصل یک یوتیوبر است و این اثر را با بودجهای بسیار محدود ساخته. همین موضوع مرا کنجکاو کرد. دوست داشتم ببینم کسی که از فضای یوتیوب وارد سینما شده، چه فیلمی ساخته و آیا میتواند مخاطبش را غافلگیر کند یا نه.
فیلم را دانلود و شروع به تماشا کردم.
از همان سکانسهای ابتدایی با شخصیت بیر آشنا میشویم، جوانی خجالتی، افسرده و تا حدی ترسو که حتی از ظاهرش هم میشود این ویژگیها را حدس زد. موهای آشفته، مِنمِن کردن و ناتوانی در بیان احساساتش، همه دست به دست هم میدهند تا شخصیت او را خیلی زود بشناسیم.
بیر در حال تمرین کردن است تا بتواند احساسش را به دختری که دوستش دارد، یعنی نیکی، اعتراف کند. همین چند دقیقه ابتدایی، مسیر کلی فیلم را تا حد زیادی مشخص میکند. فیلم قرار است درباره عشق حرف بزند، اما نه صرفاً یک رابطه عاشقانه معمولی.
کمی بعد با نیکی آشنا میشویم، دختری جسور، پرانرژی و نویسنده که تصمیم گرفته برای تمام کردن کتابش، شغلش را رها کند. فیلم سعی میکند از همان ابتدا تفاوت شخصیت این دو نفر را نشان دهد، یکی درونگرا و مردد، دیگری مصمم و بااعتمادبهنفس.
کمی جلوتر، زمانی که بیر و نیکی تنها هستند، یکی از مهمترین دیالوگهای فیلم شکل میگیرد. نیکی میگوید کتابش درباره عشق است و بیر سوال میکند: «پس داری یک رمان رمانتیک مینویسی.» اما نیکی مخالفت میکند و میگوید: «نه، این یک داستان عاشقانه است.»
اینجاست که فیلم اولین سؤال مهم خودش را مطرح میکند: آیا عشق و رابطهای رمانتیک مگر یک چیز نیستند؟ اگر نه، مرز میان این دو کجاست؟ به نظرم فیلم از همین نقطه، نقشه راه خودش را مشخص میکند و تلاش دارد در ادامه، پاسخ این سؤال را با اتفاقات داستان بدهد. حتی نیکی هم در همین گفتوگو اعتراف میکند که دوست دارد عشق را واقعاً تجربه کند، جملهای که بعدتر معنای بسیار تلختری پیدا میکند.
تا اینجای فیلم تقریباً میتوان فهمید که قرار نیست با یک داستان عاشقانه کلیشهای روبهرو باشیم. فیلم بیشتر میخواهد درباره خود مفهوم عشق صحبت کند، عشقی که اگر از تعادل خارج شود، میتواند به وسواس، وابستگی و حتی جنون تبدیل شود.

فیلم از همان ابتدا وارد فضای فانتزی و سورئال خودش میشود، فضایی که قوانین دنیای واقعی را کنار میگذارد و بر اساس قواعد خودش پیش میرود. این اتفاق شاید برای بعضی مخاطبها قابل قبول نباشد، چون بسیاری از فیلمهای ترسناک برای پیش بردن داستان، به یک عنصر فراطبیعی متکی هستند، عنصری که توضیح دقیقی درباره منشأ یا منطق آن داده نمیشود.
در «وسواس» این عنصر، چوب آرزو است، وسیلهای که با شکستن آن، آرزوی فرد در همان لحظه برآورده میشود.
شاید ایده آن در نگاه اول کمی ساده یا حتی عجیب به نظر برسد، اما فیلم از همین وسیله به عنوان موتور محرک تمام اتفاقات بعدی استفاده میکند. بیر، زمانی که هنوز شناخت کاملی از جهان فیلم نداریم، چوب را میشکند و آرزو میکند که نیکی بیشتر از هر کسی عاشق او باشد.
از همین لحظه، فیلم قوانین دنیای خودش را به مخاطب معرفی میکند و داستان وارد مسیر اصلیاش میشود.
درست چند لحظه قبل از شکستن چوب آرزو، فیلم یکی از مهمترین لحظات خودش را خلق میکند.
نیکی از بیر میپرسد: «من رو دوست داری؟»
و بیر، با وجود تمام احساسی که نسبت به او دارد، جرئت اعتراف پیدا نمیکند و فقط میگوید: «به عنوان یک دوست... آره.»
نیکی حرفش را میپذیرد و میرود و بیر بلافاصله چوب آرزو را میشکند. به نظرم اینجا فیلم یک سؤال مهم مطرح میکند.
اگر بیر همان لحظه بر ترسش غلبه میکرد و حقیقت را میگفت، آیا اصلاً نیازی به آن آرزو بود؟ آیا تمام این اتفاقات رخ میداد؟
از طرف دیگر، شاید اگر بیر احساسش را اعتراف میکرد، نیکی هیچوقت معنای واقعی عشق را تجربه نمیکرد و داستان شکل دیگری پیدا میکرد.
به همین دلیل، فیلم پاسخ قطعی به این سؤال نمیدهد که مقصر اصلی چه کسی است. یا به شکلی درستتر همه اتفاقات آینده مقصرش بیر است؟

اگر بخواهیم فیلم را بر اساس ساختار سهپردهای (شروع، میانه و پایان) بررسی کنیم، به نظرم بزرگترین ضعف آن در پرده اول است.
فیلم خیلی سریع وارد داستان اصلی میشود، آنقدر سریع که فرصت کافی برای شناخت شخصیتها و جهان فیلم به مخاطب نمیدهد. ما فقط چند نمای کوتاه و چند دیالوگ از شخصیتها میبینیم و ناگهان وارد ماجرای چوب آرزو و طلسم نیکی میشویم.
مشکل این نیست که فیلم ریتم تندی دارد، اتفاقاً ریتم تند در بسیاری از فیلمها یک امتیاز است. مشکل اینجاست که فیلم قبل از شروع بحران، زمان کافی برای ساختن شخصیتهایش نمیگذارد.
بیشترین آسیب هم به شخصیت نیکی وارد میشود.
ما میدانیم که او نویسنده است، میخواهد کتابش را تمام کند و قصد دارد از محل کارش استعفا بدهد، اما هیچکدام از این اطلاعات، تأثیر خاصی در روند داستان ندارند. نویسنده بودن نیکی میتوانست بخشی از شخصیت او را شکل دهد یا حتی در مسیر داستان نقشی ایفا کند، اما در نهایت فقط یک ویژگی بدرد نخور باقی میماند.
به همین دلیل، وقتی اتفاقات تلخ برای نیکی رخ میدهد، مخاطب هنوز آنقدر با او همراه نشده که بتواند کاملاً با درد و رنجش همدلی کند.
با وجود ضعف پرده اول و ضعفهای کلی فیلم بعد از شروع بحران، روند نسبتاً خوبی پیدا میکند.
داستان مدام بین لحظات آرام و پرتنش جابهجا میشود و همین باعث میشود ریتم فیلم یکنواخت نشود. بعضی سکانسها به مخاطب فرصت فکر کردن میدهند و بعضی دیگر با سرعت بیشتری جلو میروند.
این تغییر ریتم، یکی از نقاط قوت فیلم است، چون اگر تمام فیلم فقط بر پایه صحنههای شوکهکننده جلو میرفت، خیلی زود تأثیر خودش را از دست میداد.
البته در بعضی بخشها، داستان میتوانست کمی فشردهتر باشد و از تکرار بعضی موقعیتها جلوگیری کند، اما در مجموع روند روایت و از همه مهمتر داستان، مخاطب را تا پایان همراه نگه میدارد.

«وسواس» بیشتر از اینکه بخواهد با جامپاسکر یا موجودات عجیب مخاطب را بترساند، از یک حس آشنا استفاده میکند؛ عشقی که از تعادل خارج شده است.
ایده اصلی فیلم، ترسناک بودن خود عشق است، عشقی که تبدیل به وسواس، مالکیت و وابستگی مطلق میشود.
همین موضوع باعث میشود فیلم هویت متفاوتی نسبت به بسیاری از آثار ترسناک پیدا کند.
بیشتر صحنههای فیلم، ذاتاً ترسناک نیستند. ولی با تاکید بر این صحنه و رفتارهای نیکی و بیر، مخاطب را مدام به این سوال سوق میدهد که عشق واقعی این است؟
هر بار که شخص دیگری به بیر نزدیک میشود، مخاطب ناخودآگاه منتظر واکنش نیکی میماند. همین انتظار، قبل از هر اتفاقی، حس اضطراب را ایجاد میکند.
به نظرم این همان جایی است که فیلم موفق عمل میکند. ترس را از دل شخصیتها و رفتارات آنها بیرون میکشد، نه فقط از اتفاقات ماورایی.
یکی از بهترین نمونههایش، صحنهای است که سارا در بازی جرئت و حقیقت مجبور میشود به بیر ابراز علاقه میکند و دوربین روی نگاه نیکی مکث میکند. شاید در ظاهر اتفاق خاصی نیفتاده باشد، اما همان نگاه و انتظار برای رفتار نیکی، بهاندازه کافی تاثیر خودش را بر مخاطب میگذارد.
فیلم در مجموع چهار شخصیت اصلی دارد؛ بیر، نیکی، سارا و دوست بیر. اما از بین این چهار نفر، فقط بیر تا حد زیادی شخصیتپردازی قابل قبولی دارد.
از همان ابتدای فیلم میتوانیم ترس، اضطراب و ناتوانی او را در تصمیمگیری درک کنیم. حتی اگر با شخصیتش همذاتپنداری نکنیم، حداقل او را میشناسیم و تا حدی میفهمیم چرا بعضی تصمیمها را میگیرد.
اما درباره بقیه شخصیتها، شرایط متفاوت است.
دوست بیر بیشتر شبیه ابزاری برای جلو بردن داستان است تا یک شخصیت مستقل. حضورش در بعضی سکانسها فقط برای این است که باشد. حتی پایان او هم تأثیر احساسی خاصی ندارد، مثل خودش که تاثیری نداشت.

اما بیشترین حسرت من، شخصیت سارا است.
سارا یکی از شخصیتهایی بود که بیشترین ظرفیت را برای بهتر شدن داستان داشت، اما فیلم از او استفاده نمیکند.
در میانه فیلم متوجه میشویم که سارا به بیر علاقه دارد. همین موضوع میتوانست تعادل داستان را به هم بزند و تنش جذابی بین او و نیکی ایجاد کند. از یک طرف، عشق واقعی و طبیعی سارا قرار و از طرف دیگر، عشق بیمارگونه و وسواسگونه نیکی میتوانست تنش خوبی ایجاد کند.
این تقابل میتوانست یکی از جذابترین بخشهای فیلم باشد، اما فقط در چند سکانس کوتاه به آن اشاره میشود و بعد له شکل وحشیانهای تمام شد.
اگر فیلم زمان بیشتری برای ساخت رابطه بیر و سارا، رویارویی سارا و نیکی میتوانست یکی از بهترین لحظات فیلم باشد.

یکی دیگر از ضعفهای فیلم، نحوه پرداخت طلسم است.
فیلم از همان ابتدا، چوب آرزو را بهعنوان مهمترین عنصر داستان معرفی میکند، چوبی که تمام اتفاقات بعدی بر اساس آن شکل میگیرند. اما هرچه جلوتر میرویم، اطلاعات زیادی درباره قوانین این طلسم به دست نمیآوریم.
مشکل این نیست که فیلم همهچیز را توضیح نمیدهد، اتفاقاً ابهام چیز خوبی است. مشکل اینجاست که حتی قوانین کلی این طلسم هم مشخص نیست. و مهم ترین سوالش هم اینجا است:
چرا بعضی رفتارهای نیکی تغییر میکند و بعضی دیگر نه؟ چرا در بعضی از صحنهها ما خود نیکی همراه هستیم و در بعضی جاها با شخصیت طلسم شده؟
فیلم هیچ پاسخ مشخصی برای این سؤال ندارد و همین باعث میشود در بعضی لحظات، رفتار شخصیتها بیشتر از اینکه ترسناک باشد، صرفاً عجیب به نظر برسد.
رفتارهای نیکی، یکی از نقاطی است که هم میتواند نقطه قوت فیلم باشد و هم یکی از ضعفهایش.
در بعضی سکانسها، رفتارهای او کاملاً قابل درک است. مخاطب میتواند بفهمد که عشق او دیگر طبیعی نیست و به مرحلهای از جنون رسیده است. اما در بعضی صحنهها، نیکی کارهایی انجام میدهد که سؤال ایجاد میکند.
چرا بعضی وقتها اجازه میدهد بیر از او دور شود، اما در موقعیتهای دیگر کوچکترین فاصله را هم تحمل نمیکند؟
چرا بعضی رفتارهایش ناگهان تغییر میکنند؟
البته فیلم تا حدی به این سؤال پاسخ میدهد.
در میانه داستان متوجه میشویم که نیکی واقعی هنوز درون این شخصیت حضور دارد و گاهی میتواند خودش را نشان دهد. همین موضوع تا حدی رفتارهای متناقض او را توجیه میکند.
اما باز هم این توضیح کافی نیست.
فیلم میتوانست کشمکش بین نیکی واقعی و نیکی طلسم شده را بسیار پررنگتر نشان دهد. اگر این درگیری درونی بیشتر دیده میشد، هم شخصیت نیکی عمیقتر میشد و هم پایان فیلم تأثیر احساسی بیشتری پیدا میکرد.
فیلم با پایانی تلخ به پایان میرسد، پایانی که شاید در ابتدا انتظارش را نداشته باشیم، اما هرچه بیشتر به مسیر داستان فکر میکنیم، منطقیتر به نظر میرسد.
شخصیتها یکییکی از داستان حذف میشوند و تنش بین بیر، نیکی و دوستانشان به اوج میرسد. در این بخش، رفتارهای نیکی از یک عشق وسواسگونه به جنونی تمامعیار تبدیل میشود، جنونی که اگرچه فیلم تعریف کاملی از آن ارائه نمیدهد، اما مخاطب آن را به واسطه طلسم میپذیرد و در نهایت، فیلم ما را با یک سؤال مهم تنها میگذارد:
آیا تمام این اتفاقات تقصیر بیر بود؟
آیا اگر او از همان ابتدا احساسش را صادقانه بیان میکرد، سرنوشت همه این شخصیتها تغییر میکرد؟
بیر فقط یک اشتباه نکرد، او تلاش کرد عشق را به زور به دست بیاورد. آرزویی کرد که در ظاهر زیبا بود، اما در باطن، اختیار را از کسی که دوستش داشت گرفت.
شاید تلخترین حرف فیلم همین باشد: عشق، زمانی که آزادی را از طرف مقابل بگیرد، دیگر عشق نیست.
به همین دلیل، خودکشی بیر در پایان را فقط نمیتوان از سر عذاب وجدان دانست. او در واقع قربانی همان آرزویی شد که روزی با تمام وجود دنبالش بود.
و شاید فیلم دقیقاً میخواهد همین را بگوید که بعضی آرزوها، وقتی برآورده میشوند، بیشتر از هر چیز دیگری انسان را نابود میکنند.

«وسواس» فیلم بینقصی نیست.
ضعفهایی مثل پرداخت ناقص بعضی شخصیتها، شتابزدگی در پرده اول و توضیح ندادن بعضی از قوانین جهان داستان، باعث میشوند فیلم در بعضی لحظات نتواند از تمام ظرفیت ایده جذابش استفاده کند.
با این حال، نباید یک نکته مهم را نادیده گرفت.
این فیلم با بودجهای بسیار محدود و توسط فیلمسازی ساخته شده که بیشتر با فعالیتش در یوتیوب شناخته میشود.
شاید «وسواس» در همه بخشها موفق نباشد، اما یک ویژگی مهم دارد؛ ایدهای تقریبا تازه.
در سالهایی که بسیاری از فیلمهای ترسناک فقط به تکرار کلیشهها مشغولاند، «وسواس» تلاش میکند ترس را از دل یک احساس کاملاً انسانی بیرون بکشد، عشقی که از مرز علاقه عبور میکند و به وسواس، مالکیت و جنون میرسد.
در نهایت، «وسواس» را فیلمی متوسط است. فیلمی که شاید در اجرا بینقص نباشد، اما به لطف ایده متفاوت و نگاه جسورانهاش، تجربهای متفاوت برای مخاطب رقم میزند و نشان میدهد حتی با بودجهای محدود هم (نسبت به بودجههای میلیون دلاری) میتوان اثری ساخت که بعد از تمام شدنش، هنوز ذهن مخاطب را درگیر سؤالهایش نگه دارد.

نوشته: عرفان نیکبخت