وقتی تابوشکنی جای داستان را میگیرد

(این متن دارای اسپویل است)
در ابتدا قصد نداشتم چیزی دربارهی این فیلم بنویسم. اما با مشاهدهی حجم گستردهی تعریف و تمجیدی که در فضای مجازی و میان دوستانم نسبت به فیلم «بیداد» شکل گرفته بود، ترجیح دادم تا چند خط بنویسم و نگاهی دقیقتر به آن بیندازم.
در بخش نظرات یوتیوب، همان پلتفرمی که فیلم از طریق آن پخش شده است، آمده: «این فیلم واقعیت جامعهی ایران است»، «بالاخره سینمای ایران اثری واقعی ارائه داد»، «با تکتک صحنههایش همدردی کردم». با این حال، هنگامی که من و دوستانم فیلم را با هم تماشا کردیم، با تکتک صحنههایش خندیدیم. نه از سر طنز، بلکه به دلیل ضعف فیلمسازی. پس این پرسش مطرح میشود که چه عاملی باعث شده این فیلم با چنین واکنش مثبتی روبهرو شود؟
یکی از مهمترین دلایل این امر، برچسب «زیرزمینی بودن» فیلم است. هرچند بهاصطلاح زیرزمینی خوانده میشود، اما در معنای دقیق کلمه چنین نیست. (مگر میشود چنین فیلمی با همچین پلاهایی را بدون هماهنگی ضبط کرد.) سالها سانسور در سینمای ایران موجب شده هر اثری که این برچسب را دریافت کند، در ذهن مخاطب بهعنوان اثری با حرفی تازه و باکیفیت تلقی شود.
این نگرش درکل نادرست نیست. شکستن تابو میتواند بیانگر حرفی باشد که کارگردان سالها بهخاطر آن سرکوب شده است. با این حال، مسئله آنجاست که در بسیاری از این آثار، ذهن کارگردان از ابتدا به دنبال کسب جایزهی بینالمللی است، نه یافتن فرم درست برای بیان حرفش. «بیداد» نیز موفق به کسب جایزه شد. از این رو میتوان گفت در سینمای ایران رویهای شکل گرفته با این مضمون: تابو را بشکن و جایزهات را دریافت کن.
این فیلم، همانند آثاری چون عنکبوت مقدس، دانهی انجیر معابد و کیک محبوب من، دقیقاً از همین مسیر به شهرت رسیده است. متأسفانه مخاطب ایرانی بهجای تفکر بر کیفیت فیلم، بر میزان تابوشکنی و جسارت آن در طرح موضوعاتی نهچندان تازه تمرکز میکند و همین امر برای دریافت برچسب «فیلم خوب» کافی است. اما زیرزمینی بودن، بهتنهایی، تضمینی برای کیفیت اثر نیست و «بیداد» دقیقاً در همین نقطه با مشکل مواجه میشود.
فیلم روایتگر دختری است که آرزوی خوانندگی دارد، اما حکومت اجازهی این کار را نمیدهد. او در گروه کر میخواند، ولی رویایش تکخوانی است. از گروه بیرون میآید، در خیابان میخواند، دستگیر میشود، عاشق میشود، دچار لکنت زبان میشود و در پایان بار دیگر به خواندن بازمیگردد.

از همان صحنهی نخست، فیلم حرف خود را میزند: دختر، مادر معتاد خود را روی زمین میکشد و میبرد. به نظر میرسد مادر جان باخته است. نمادی از اینکه نسل قدیم دیگر جایگاهی ندارد و نسل جدید، متولدین دههی هشتاد، جای آن را گرفتهاند.
مشکل اصلی فیلم دقیقاً همینجاست: بهجای پرداختن به روایت، به سراغ نمادسازی رفته است. نماد دختر دهههشتادی و نماد بهاصطلاح چهرهی واقعی ایران، آنقدر برجسته شده که داستان زیر فشار آنها له میشود.
هر اقدامی که قهرمان فیلم انجام میدهد، از درگیری با پلیس گرفته تا رفتارهایی ظاهراً عاشقانه اما مسئلهدار، تأیید بیقیدوشرط مخاطب را دریافت میکند. صحنهای که در آن دختر در راهپلهای تاریک شروع به خواندن میکند و بهتدریج به سمت روشنایی حرکت میکند، نمونهی بارز این شکوفایی نمادین و شتابزده است. تمامی این اتفاقات بدون هیچ مکث یا تأملی پشت سر هم چیده شدهاند. گویی چون او قهرمان داستان است، هیچ رفتاری از او نادرست تلقی نمیشود و صرفاً باید نماد به کمال برسد.
در میانهی فیلم، هنگامی که دختر در خیابان میخواند و با پلیس درگیر میشود، پسری (با بازی امیر جدیدی) بهطور ناگهانی ظاهر شده و او را نجات میدهد. دختر همان شب به خانهی این پسر میرود و تقریباً نیمی از فیلم در همان مکان میگذرد. پسر برای او تتو میزند، با گلخانهی ماریجوانای پسر آشنا میشود و همان شب نیز در کنار او میخوابد. عشقی یکشبه میان دو نفر که هیچ پیشینهای از آنها در دست نیست، نه رمانتیک است و نه واقعگرایانه. صرفاً شتابزده است. شخصیت پسر نیز که شباهت آشکاری به تتلو دارد، فاقد گذشته یا انگیزهای روشن است و تنها در نقش منجی ظاهر میشود.
در صحنهای دیگر، دختر سوار بر دوچرخه است که مردی سوار بر موتور مزاحم او میشود. این صحنه نمادی آشکار از رفتار مردان جامعه است، بدون هیچ ارتباط مشخصی با خط اصلی داستان. در اینجا نیز فیلم بهجای پرداختن به روایت، ترجیح داده صرفاً به سیاهنمایی بپردازد.
مادر دختر، نماد نسلی است که در برابر زور سر تعظیم فرود میآورد. تا جایی که در پایان فیلم برای آزادی دخترش تن به روسپیگری میدهد. کارکرد این شخصیت در تمامی طول فیلم صرفاً همین نمادپردازی است.
هنگامی که دختر به خانه بازمیگردد، درمییابد شب گذشته مادرش با مردی بوده و اکنون مست است. اندکی بعد، مأموران وارد خانه میشوند و او را بازداشت میکنند، در حالی که مادرش مست و بیخبر در خواب است. این صحنه نیز تصویری یکبعدی و صرفاً منفی از نیروی انتظامی ارائه میدهد.
او چند روزی در بازداشت میماند تا اینکه مادرش با تنفروشی موجبات آزادیاش را فراهم میکند. از آن پس دچار لکنت زبان میشود و دیگر قادر به خواندن نیست، تا اینکه امیر بار دیگر ظاهر شده و او را وادار به خواندن دوباره میکند.
باید از خود پرسید این فیلم اساساً برای چه هدفی ساخته شده است؟ بیتردید اعتراض. اما از این اعتراض، جز قرار دادن دختر در موقعیتهایی برای سیاهنمایی حکومت یا نمایش وجهی تازه ولی نچندان جالب از جامعه، چیز دیگری به چشم نمیآید.
آزادی هنر نباید در زیر پا گذاشتن معیارهای اخلاقی جامعه و یا توهین به مقدسات معنا پیدا کند که مع الاسف فضای سیاسی کشور، بعد از پایان ظاهری جنگ، بسیاری از مخالفان را جرأت بخشیده است که غرض ورزی ها و دشمنی های غیرمعقول خویش را با نام هنر و آزادی عرضه کنند. آزادی هنرمند در درک تکلیف اوست، نه در نفی و طرد التزام به همه چیز.
(شهید آوینی)
از نظر فنی، فیلم اثری ضعیف است. فیلمبرداری فاقد هرگونه قاببندی قابلتأمل است. گویی تنها منطق پشت هر نما این بوده که «برای هر دیالوگ، دو کلوزآپ کافی است». کاتها سریع و بدون تأملاند و میزانسن نیز فاقد انسجام لازم است.
بازی بازیگران نیز در همین سطح قرار دارد: اجراهایی ضعیف، دیالوگهایی سست، و شخصیتهایی که هیچیک فراتر از کارکرد نمادین خود رشد نمیکنند.

«بیداد» فیلمی است که داستان خود را فدای نمادسازی کرده است. اگر قرار باشد معیار ارزیابی سینمای زیرزمینی ایران صرفاً زیرزمینیبودن آن باشد، ترجیح میدهم به تماشای «ستایش» بروم. اهمیت فیلم زیرزمینی در ساختهشدنِ درست آن است. اشکالی ندارد اگر با عقیدهی کسی همخوانی نداشته باشد؛ اما باید اندیشیدهشده باشد، حرفی برای گفتن داشته باشد و مخاطب را به تفکر وادارد. ترجیحاً رویکردی انسانی داشته باشد، نه صرفاً معطوف به سیاهنمایی دیگران.
نوشته: عرفان نیکبخت