میان قفسههای کتابهای الکترونیکم در حال گشت و گذار بودم که چشمم خورد به کتاب روانکاوی و ایمان؛ برگردانِ کتاب
Psychoanalysis and Faith: The Letters of Sigmund Freud and Oskar Pfister.
بعضی کتابها را برای دانستن میخوانیم. بعضی را برای فهمیدن.
اما بعضی کتابها را برای این میخوانیم که ببینیم آیا دو جهانِ ظاهراً متضاد، بدون حذف یکدیگر، میتوانند کنار هم بنشینند یا نه. برای من، این کتاب از همان جنس سوم است.
حالا این را بگذارید کنار اینکه کتاب در قالب مکاتبه و نامهنگاری هم هست که علاقه دیرینه من است؛ از زمان آدم و حوا :)
من همیشه به ایمان فکر کردهام. نه فقط بهعنوان یک باور، بلکه بهعنوان نیرویی که در لحظههای تردید، ترس، سوگ و ناپایداری خودش را نشان میدهد. و در کنار آن، روانکاوی، مخصوصاً فروید، همیشه برایم جذاب بوده. شاید چون روانکاوی از جاهایی شروع میشود که آدم معمولاً دوست ندارد خیلی طولانی در آنها بماند: ناهشیار، میل، اضطراب، تکرار، و آن بخشهایی از روان که با منطق روزمره رام نمیشوند. روانکاوی، در تعریف کلیاش، هم به درمان بالینی مربوط است و هم به مطالعه تجربههای ناهشیار و الگوهای پنهان روان.
همینجا است که این کتاب برایم اهمیت پیدا میکند. این کتاب مجموعهای از نامههای فروید و اسکار فیستر است، نامههایی که از ۱۹۰۹ آغاز میشوند و تا ۱۹۳۷ ادامه دارند.
برگردانش به فارسی را هم نشر قطره چاپ کرده است. در نسخهای که در اینترنت آرشیو شده، آمده که این مکاتبات در مجموع ۱۳۴ نامه از فروید را دربرمیگیرد و بخش بزرگی از آنها در کتاب بازتاب یافته است.

اگر بخواهم خیلی ساده بگویم، این کتاب فقط درباره روانکاوی و دین نیست، درباره امکان گفتگو هم هست. درباره این است که آیا میشود هم به تاریکیهای روان نگاه کرد و هم از معنا حرف زد. آیا میشود هم فروید بود، هم اهل شنیدنِ ایمانِ یک کشیش پروتستان. و پاسخ این کتاب، دستکم برای من، بلهای ارزشمند و انسانی است.
ما در این کتاب با یک دعوا و جدال فکری طرف نیستیم. برعکس، دو نفر را میبینیم که از دو جهان متفاوت میآیند، اما زبان مشترکشان را در احترام و کنجکاوی پیدا میکنند.
فروید را معمولاً با نقد دین میشناسند. فیستر را هم با کوششی میشناسند که میخواست ایمان را از سطحِ تسکین و موعظه کلیشهای بیاورد به سطح گفتگویی واقعی با روان انسان. فیستر کشیشی سوئیسی بود که در کنار الهیات، به روانکاوی هم جدی فکر میکرد و از همان سالهای ابتدایی قرن بیستم با آثار فروید آشنا شد. در معرفی کتاب نیز روشن است که او فقط یک کشیش علاقهمند نبود، بلکه کسی بود که میخواست از یافتههای روانکاوی در کار تربیتی و معنوی بهره ببرد.
این برای من جذاب است، چون نشان میدهد ایمانِ واقعی، اگر بخواهد زنده بماند، ناچار است شجاعانه از میان پرسشها و شکها عبور کند. و روانکاوی، اگر بخواهد جدی گرفته شود، ناچار است با معنا روبهرو شود. هر دو، بهنوعی، با امر نادیدنی کار میکنند. شاید این را نتوان به شباهت تعبیر کرد و من هم چنین قصدی ندارم، اما دستکم میتوانند جهانهایی یکسره در جنگ هم نباشند.
نامههای این دو نفر، بیش از آنکه میدان اثباتِ حقانیت یکی بر دیگری باشد، میدان گفتگو است. در این مکاتبات، فقط از نظریهها حرف زده نمیشود، بلکه از آدمها، از رنج، از تربیت، از دین، از اخلاق، از عشق، از تعارضهای درونی و از آن لایههایی که همیشه زیر پوست زندگی جریان دارند هم صحبت شده است.
چیزی که من بیشتر از همه دوست دارم، این است که این نامهها حالت بیانیه ندارند. کسی در آنها نمیخواهد طرف مقابل را شکست بدهد یا قانع کند. آنچه حس میشود، تلاشی برای فهمیدن است. و چه چیزی نادرتر از این؟
ما معمولاً در فضای فکری و حتی شخصیمان، یا میخواهیم قانع شویم یا قانع کنیم. یا میخواهیم طرف مقابل را در اردوگاه خودمان جا بدهیم، یا حذفش کنیم. اما این کتاب مسیر دیگری را نشان میدهد. میگوید اختلاف، اگر با احترام همراه باشد، میتواند به گفتگو تبدیل شود. و گفتگو گاهی از هر توافقی عمیقتر است.
من همیشه به ایمانی علاقه داشتهام که از تردید، از چرایی و پرسش نترسد. ایمانی که فقط در روشنایی خوب بهنظر نرسد، بلکه در تاریکی هم چیزی برای گفتن داشته باشد.
فیستر در جهان فکری خود میکوشد نشان دهد که ایمان میتواند به روان انسان کمک کند، نه با پاک کردن رنج، بلکه با معنا دادن به آن. فروید اما مراقب است که این معنا دادن به سادهسازی روان بدل نشود. و همین کشاکش ظریف، بهنظرم، جانِ کتاب است.
شاید همینجا است که من بیشتر از خودِ نظریهها، به حالوهوای این رابطه دل میبندم.
به اینکه دو نفر میتوانند در یک موضوع اساسی اختلاف داشته باشند، اما هنوز برای هم نامه بنویسند. هنوز همدیگر را جدی بگیرند. هنوز پشت واژهها، انسانِ طرف مقابل را ببینند، نه فقط موضعش را.
این نامهها حدود صد سال پیش نوشته شدند، اما هنوز تازه و خواندنی هستند، چون پرسشها و مسئلههایش کهنه نشدهاند.
هنوز هم خیلیها میپرسند:
آیا دین میتواند به سلامت روان کمک کند؟
آیا روانکاوی الزاماً ضد ایمان است؟
آیا میشود هم به ناخودآگاه فکر کرد، هم به معنا؟
آیا انسان فقط مجموعهای از علائم است، یا موجودی است که با رنج، امید، ترس و باور هم زندگی میکند؟
البته این کتاب، کتاب جوابهای ساده نیست، و اتفاقاً چه خوب که نیست. فقط نشان میدهد که حذف کردن، معمولاً سادهترین راه است، نه بهترین را یا سودمندترین راه.
لذت بردم که در این کتاب مرز میان دو حوزه به صحنه نزاع تبدیل نشده است، بلکه به صحنه گفتگوی تحسینبرانگیزی بدل شده است که صرفنظر از محتوای نامهها، خودش کلاس درس بزرگی است.
این کتاب را دوست دارم، هم به سبب علاقه عمیقم به نامهها و هم اینکه من هم همیشه میان ایمان و روان، میان یقین و پرسش، میان تکیهگاه و تردید در رفتوآمد بودهام. و شاید چون به این فکر میکنم که انسان، اگر بخواهد خودش را بشناسد، باید همه لایههای وجودیاش را جدی بگیرد:
باورهایش؛
زخمهایش؛
تاریخچه کودکی و تروماهایش؛
مناسک و دعاهایش؛
و تحلیلهای عقلانیاش.
فروید و فیستر در دو سوی یک بحث ایستادهاند، اما آنچه از دل نامههایشان بیرون میآید، چیزی فراتر از اختلاف است و آن احترام به پیچیدگی انسان است. احتمالاً این مهمترین درسی است که میشود از این مکاتبات گرفت.
اگر بخواهم این کتاب را در یک جمله خلاصه کنم میگویم:
این کتاب، دعوای ایمان و روانکاوی نیست، تمرینی است برای دیدنِ انسان، بیآنکه او را ساده کنیم.
فروید و فیستر به ما نشان میدهند که میشود از دو مسیر متفاوت به یک پرسش نزدیک شد؛ پرسش از رنج، از معنا، از تربیت، از روان، از امید.
و بله، من این کتاب را دوست دارم، چون به من یادآوری میکند که بعضی گفتگوها قرار نیست به توافق کامل برسند. همین که ادامه پیدا کنند، کافی است.
در جهانی که مدام آدمها به خوبها و بدها و قضاوتهای قطعی تقسیم میشوند، شاید همین «ادامه پیدا کردن» خودش نوعی ایمان باشد.