با دلشوره و تپش قلب از خواب بیدار می‌شوم. نفس‌نفس می‌زنم. حتی یادم نیست چه خوابی دیده‌ام. شاید هم نگرانی‌هایم به وقت خواب، این‌طور هراسان خودشان را به بیداری می‌رسانند. نگاهم می‌لغزد روی رگه‌ای از نور که افتاده روی شانه کتاب‌هایم. چشم‌هایم را می‌بندم و چندبار عمیق و با کش دادن دم و بازدم، نفس می‌کشم. دستم را می‌گذارم روی قلبم و آرامش می‌کنم. به قلبم اطمینان می‌دهم که جنگنده‌ای بالای سر ما نیست، دیوارهای خانه و شیشه‌ها نمی‌لرزند و بوی سوختگی و مواد منفجره نمی‌آید، بچه‌ها در خطر نیستند و هنوز مقداری پس‌انداز و آذوقه داریم. باک ماشین بنزین دارد و کوله جنگ و ساک لوازم ضروری آماده است... این‌طوری است که قلبم کم‌کم آرام می‌شود...
و این قصه تکراری همه صبح‌های من است.
•
بحران‌ها اغلب با یک خبر یا صدای یک انفجار آغاز می‌شوند، ولی به‌همین سادگی تمام نمی‌شوند. آن‌ها تا مدت‌ها پس از تمام شدن‌شان در ما زندگی میکنند.
اولش این‌طوری است که همه زورت را می‌زنی تا تمرکزت را از دست ندهی، حواست باشد که چه کارهایی باید انجام بدهی. مراقب باشی که جو را آرام نگه‌داری... اما در واقع از همان لحظه، جهانت دگرگون شده و هر چقدر هم خوشبین باشی و نخواهی له روی خودت بیاوری، می‌دانی که هیچ چیز مثل قبل نخواهد شد و از این فکر و فکرهای دیگر، قلبت تیر می‌کشد.
برای بسیاری از ما زنان، به‌ویژه مادران، این تغییر آغاز فهرستی بی‌پایان از تصمیم‌های سختی است که باید گرفته شوند و استحکام و سرعتی که در کم‌ترین زمان به مرحله عمل برسند.
آیا به اندازه کافی مایحتاج و خوراکی در خانه داریم؟
اگر برق برود و آب قطع شود، آماده‌ایم؟
حتماً همه چیز گران خواهد شد، به اندازه کافی پس‌انداز داریم؟
اگر اینترنت دوباره قطع شود، کارم چه می‌شود؟
بچه‌ها را چطور آرام کنم؟
اگر مدرسه‌ها تعطیل شوند، تکلیف درس و روزهای طولانی خانه چه خواهد شد؟
اگر مجبور شویم خانه را ترک کنیم، اول چه چیزی را بردارم؟ کدام طرف برویم که امن باشد؟
و بعد، درست همان لحظه که ذهن از این سؤال‌ها پر شده است، باید بلند شویم، صبحانه آماده کنیم، به فکر ناهار و شام باشیم و طوری رفتار کنیم که انگار زندگی هنوز روال عادی خودش را دارد!
•
در روایت از روزهای بحران‌ها، معمولاً از سیاست، از ویرانی‌ها و از اقتصاد می‌گوییم، از آمار، از تصمیم‌های دولت‌ها و تحلیل‌های نظامی. اما کمتر از بار نامرئی بحران حرف می‌زنیم؛ باری که هر روز روی شانه میلیون‌ها زن سنگینی می‌کند.
بحران، برای بسیاری از زنان، فقط ترس از آینده نیست. بحران یعنی مدیریت هم‌زمان ده‌ها نگرانی کوچک و بزرگ، بدون آنکه فرصت داشته باشی حتی چند دقیقه بنشینی و از خودت بپرسی: «من چطورم؟ و چه کاری می‌توانم برای خودم انجام بدهم؟»
جامعه سال‌هاست زنان را به مراقبت کردن عادت داده است: مراقبت از کودک، از سالمندان، مراقبت از همسر، از خانه و حتی مراقب از امید.
مراقبت شغلِ بدون تعطیلی و مرخصی زنان است؛ حتی وقتی خودِ مراقب، دیگر رمقی برای ادامه ندارد.
در روزهای بحران، مادر بودن شکل دیگری پیدا می‌کند. بچه‌ها در سنین متفاوت، نیازها و نگاه متفاوتی دارند. کودکان دنیا را از چشم‌های مادرشان می‌بینند. آن‌ها خبر نمی‌خوانند و تحلیل نمی‌کنند، اما خوب می‌فهمند که چرا مادر بیشتر از همیشه به تلفن همراهش نگاه می‌کند، چرا شب‌ها دیرتر می‌خوابد یا چرا گاهی بی‌دلیل سکوت می‌کند، یا پنهانی گریه می‌کند...
مادر باید پاسخ پرسش‌هایی را بدهد که خودش هم پاسخی برای‌شان ندارد:
«چیزی شده؟»
«خیلی خطرناکه؟ این صدای چیه؟»
«ما می‌میریم؟»
«فردا مدرسه می‌رویم؟»
«همه‌چیز درست می‌شود؟»
و شاید سخت‌ترین و بزرگ‌ترین مسئولیت مادر، پاسخ دادن به این پرسش‌ها نباشد، بلکه آرام ماندن باشد، وقتی درون خودش طوفانی از هراس و دلهره، آرامش را از بین برده.
داشتن فرزند نوجوان و جوان هم دشواری‌ها و چالش‌های خودش را دارد.
حالا بعد از چند روز و علاوه همه اینها، بحران فقط در زمان بمباران خودش را نشان نمی‌دهد؛ به آشپزخانه هم می‌آید، به فهرست خرید و برنامه غذایی خانواده، به انتخاب میان نیازهای ضروری و چیزهایی که باید از آن‌ها صرف‌نظر کرد.
در چنین روزهایی، تغذیه دیگر فقط مسئله سلامت نیست؛ مسئله مدیریت منابع هم هست، مسئله گرم و آرام نگه‌داشتن محیط خانه و فراهم آوردن فرصت دورهمی برای خانواده هم هست...
چطور با همان درآمد، غذای خوشمزه و سالم‌تری تهیه کنیم؟
اگر دارویی کمیاب شد چه؟
اگر قیمت‌ها دوباره تغییر کرد چه؟
اقتصاد، پیش از آنکه روی نمودارها دیده شود، خودش را روی سفره خانواده نشان می‌دهد.
و بار مدیریت همه اینها، اغلب، بر دوش زنان است.
برای بسیاری از زنان، بحران یعنی ترس از دست دادن استقلال اقتصادی و فقیرتر شدن
در سال‌های اخیر، هر بار اینترنت برای روزها، هفته‌ها و ماه‌ها مختل شد، هزاران زن که از خانه کار می‌کردند، اولین کسانی بودند که آسیب دیدند:
ویراستارها، مترجم‌ها، مدرس‌ها، تولیدکنندگان محتوا، فروشندگان آنلاین، طراحان، کدنویس‌ها، فریلنسرها و...
کسب‌وکارهای کوچکی که سال‌ها برای ساختن‌شان زحمت کشیده بودند، ناگهان مشتری‌های‌شان را از دست دادند یا درآمدشان به حداقل رسید.
آمارها هم نشان می‌دهد که در بسیاری از بحران‌های اقتصادی، زنان بیش از مردان از بازار کار حذف می‌شوند، و این مسئله در ایران شدیدتر هم هست.
البته نه به این دلیل که زنان توانایی کمتری دارند، بلکه به‌دلایل فرهنگی و اقتصادی. آنان معمولاً نخستین گروهی هستند که حذف می‌شوند و آخرین گروهی که فرصت بازگشت پیدا میکنند.
•
بحران فقط اقتصاد را فرسوده نمی‌کند. روابط را هم فرسوده می‌کند. اضطراب، خواب را کم می‌کند. کم‌خوابی آستانه تحمل را پایین می‌آورد. آدم‌ها زودتر عصبانی می‌شوند، بیشتر سکوت میکنند یا زودتر از همیشه از پا درمی‌آیند.
در بسیاری از خانه‌ها، زن ناگهان خودش را در جایگاهی می‌بیند که باید علاوه بر مدیریت خانه، مراقب روان خسته همسر و فرزندانش هم باشد؛ فرزندانی که از آموزش حضوری و بودن کنار همسالان محروم شدهاند و همسری که احتمالاً بیکار شده و کلافه و بی‌پول و عصبی است.
و زن هر چقدر هم خسته، باید ادامه بدهد و نظم و آرامش را برقرار کند.
بدن هم حافظه خودش را دارد
اضطراب مزمن، بی‌خوابی، فرسودگی، تغییرات هورمونی و فشارهای روانی، دیر یا زود راه خودشان را به جسم باز میکنند. برای بسیاری از زنانی که در میانه زندگی‌اند، بحران فقط اتفاق‌های بیرون از خانه و تأثیرش روی خانه و خانواده نیست. بدنشان هم هم‌زمان در حال عبور از تغییرات طبیعی خودش است. انگار چند موج بلند شبیه سونامی درون زن در حال خروشند که هر کدام در زمانی متفاوت خودشان را به ساحل می‌‌کوبند.
و همچنان انتظارها سر جای خودشان هستند:
صبحانه باید آماده باشد،
داروی مادر نباید فراموش شود،
تکلیف بچه‌ها باید پیگیری شود... و در یک کلام، خانه باید سرپا بماند. و البته لبخندی هم، هرچند کوتاه، روی صورت باشد!
کم نیستند زنانی که بابت همین فشارها گرفتار بیماری شدهاند و بدنشان، مثل روان‌شان کم‌آورده و به شیوه خودش این درماندگی را فریاد می‌زند.
شاید تلخ‌ترین بخش بحران، همین نامرئی بودن عوارض آن باشد. وقتی از جنگ یا هر بحران دیگری حرف می‌زنیم، تعداد ساختمان‌های ویران‌شده را می‌شماریم، خسارت‌های اقتصادی را محاسبه می‌کنیم و از آمارها می‌گوییم.
هیچ آماری ثبت نمی‌کند چند زن، ماه‌ها بعد از پایان بحران، هنوز با صدای ناگهانی از خواب می‌پرند،
چند زن بیکار شدهاند،
چند مادر، هنوز برای روز مبادا بیشتر از نیازشان خرید میکنند،
چند دختر، دیگر نمی‌توانند برای آینده برنامه‌ریزی کنند، چون نااطمینانی، بخشی از زندگی روزمره‌شان شده است.
اینها هم هزینه‌های بحران‌اند، فقط در هیچ جدول و نموداری دیده نمی‌شوند.
هزینه‌هایی که تا مدت‌ها پس از بحران، همچنان در ذهن و تن زنان زندگی میکنند. زنانی که هر روز تلاش میکنند چراغ زندگی را، با همه زخم‌هایش، همچنان روشن نگه دارند.
شاید وقت آن رسیده باشد که تعریف گسترده‌تری از هزینه‌ها و عوارض بحران داشته باشیم.
و اگر روزی بخواهیم عواقب واقعی بحران را بسنجیم، باید علاوه بر خرابی ساختمان‌ها و خسارت‌های اقتصادی و جان‌های از دست رفته، از خودمان بپرسیم:
بر روان زنانی که ستون‌های بی‌صدای خانواده بودند، چه گذشت؟
و پاسخ این پرسش، در مقایسه با بسیاری از تحلیل‌های سیاسی و اقتصادی، تصویری کامل‌تر از معنای واقعی بحران به ما خواهد داد.
