اقتصاد نئوکلاسیک و نئولیبرالیسم در ایران، با نقاب علم و ریاضیات، فقر و نابرابری ساختاری را به یک الهیات سکولار و تقدیر گریزناپذیر بدل کرده است. اما چگونه؟

در دهههای پایانی قرن بیستم، جریان اصلی علم اقتصاد در قالب ارتدوکسی نئوکلاسیک با اطمینانی شبهمذهبی اعلام کرد که به مرزهای نهایی یقین علمی دست یافته است؛ علمی دقیق، عینی، فرمولیزهشده و بهظاهر پالوده از ارزشداوریهای اخلاقی و منازعات ایدئولوژیک که ادعا میکرد میتواند سازوکارهای پیچیدۀ جامعه و بازار را با همان دقتی پیشبینی و صورتبندی کند که فیزیک نیوتنی مدار سیارات را محاسبه میکند. این ادعای ارتدوکسی نئوکلاسیک - که علیرغم چرخشهای تجربی متأخر و ظهور شاخههایی چون اقتصاد رفتاری، همچنان هستۀ سخت پیشفرضهای بنیادین و چارچوب هژمونیک سیاستگذاری کلان را در سیطره دارد _ بیش از آنکه صرفاً یک گرایش درونرشتهای باشد، عمارت فکری و ستون فقرات نظمی جهانی شد که تمام شئون زیست جمعی را زیر چتر «عقلانیت ابزاری» و «منطق بیشینهسازی سود» بازتعریف میکرد. اما این بنای پرابهت، بر شالودهای از فرضهای بنیادین استوار بود که از قضا کمترین نسبت را با واقعیت تجربی مادی، تاریخ انضمامی جوامع و محدودیتهای زیستی انسان داشتند: فرضهایی چون «عامل کاملاً عقلایی»، «اطلاعات کامل و شفاف»، «نبود هزینههای مبادله» و نهایتاً دست نامرئی و معجزهگری که همواره نیروهای متخاصم اجتماعی را به نقطهای موهوم به نام «تعادل عمومی» هدایت میکند.
پژوهشهای انتقادی متأخر، بهویژه کارهای روششناختیِ بنیادین کسانی چون محسن جاودانی و همکارانش در واسازی نئوکلاسیسیسم ( در این لینک میتوانید ویدیو مصاحبه و همینطور لینک مقاله را ببینید و بخوانید. اگر دسترسی به تلگرام هم میسر نبود، لینک در بله ) دست روی دقیقاً همان نقطۀ کوری گذاشتهاند که اقتصاددانان ارتدوکس برای دههها در پس دیواری از نمادهای انتزاعی و ماتریسهای جبری پنهان کرده بودند: «سوگیریِ سیستماتیکِ تأیید» و «ایدئولوژیِ پنهان» در قلب پژوهشهای بهظاهر خنثای تجربی. جریان ارتدوکس همواره در مواجهه با منتقدان به پرچم «ابطالپذیری پوپری» پناه میبرد و ادعا میکرد که علم اقتصاد نظریهها را بیرحمانه در برابر محک دادههای تجربی میسنجد. با این حال، چنانکه کاوشهای متدولوژیک معاصر نشان میدهند، ساختار تولید دانش در اقتصاد جریان اصلی به یک نظام جزمی و خودارجاع تبدیل شده است؛ نظامی که در آن دادهها تا سرحد اعتراف شکنجه میشوند تا فرضیات پیشینی تعادل و خصلت کارایی بازارها تأیید شوند. پدیدههایی نظیر دستکاری آماری، گزینش دادههای همخوان با فروض ارتدوکسی و بایکوتِ مقالاتی که نتایجی مغایر با تعادل نامرئی بازار به دست میآورند، ساختار ژورنالهای معتبر اقتصاد را به ماشینی برای تولید و تکثیر جزماندیشی تبدیل کرده است.
زمانی که این مدلهای صلب و ایستا با ابزارهای نوین اقتصادسنجی، بهویژه «استنتاج بیزی» و «رویکردهای ناپارامتریک» به چالش کشیده میشوند، عمق بحران معرفتی جریان اصلی دهان باز میکند. در منطق استنتاج بیزی، برخلاف روشهای سنتی که فرضیات را پیش از آزمون صلب و تغییرناپذیر فرض میکنند، توزیعهای احتمالاتی و باورهای اولیه در مواجهه با دادههای واقعی بهروزرسانی میشوند. هنگامی که محدودیتهای ساختگی خطیبودن کنار میروند، توزیعهای پسین نشان میدهند که روابط علی ادعاشده توسط نئوکلاسیکها - مانند رابطۀ صلب میان افزایش دستمزد و رشد بیکاری، یا کارایی مطلق شوکهای قیمتی تنها در دامنهای بینهایت کوچک و تحت شرایط آزمایشگاهیِ ساختگی برقرارند و خارج از آن، عدم قطعیت و توزیعهای چندوجهی حاکمند. این افشاگری متدولوژیک، پرده از رسوایی بزرگ علم اقتصاد برمیدارد: ریاضیات در سنت نئوکلاسیک نه ابزاری برای وضوحبخشی و تبیین واقعیت عینی، بلکه زرهی برای پنهانسازی منافع طبقاتی، نابرابریهای ساختاری در توزیع قدرت و تبدیل اختیارات سیاسی به قوانین طبیعی و تغییرناپذیر کائنات بوده است. اقتصاد ارتدوکس با بدل کردن فرمول به بت، خود را از زیر بار پاسخگویی به نتایج زیستمحیطی، اجتماعی و طبقاتیِ نسخههایش معاف کرد.
این بحران معرفتشناختی و رسوایی روششناختی در کانونهای آکادمیک غرب، وقتی از مرزهای جغرافیایی عبور کرد و به ایران رسید، ماهیتی بسیار تهاجمیتر، ویرانگرتر و عریانتر یافت. ایدههایی که در خاستگاه اصلی خود دستکم با مقاومتهای نهادی، اتحادیههای کارگری و نقد دانشگاهی به چالش کشیده میشدند، در ایران بهمثابه یک متن مقدس و وحی منزل از سوی فنیکاران بازتولید شدند تا پوششی تئوریک برای بازآرایی ساختار توزیع و سلب مالکیت از فرودستان فراهم آورند؛ رویکردی که هژمونیِ ارتدوکسی نئوکلاسیک را به یگانه زبان مجاز در ساختار سیاستگذاری کلان کشور بدل کرد.
در تبارشناسی انتقادی جامعهشناسی تاریخی ایران، بهویژه در قرائتی که متفکرانی چون آرش حیدری از تکوین سوژه و نسبت نهادها ارائه میدهند ( در این لینک هم میتوانید به متن مقاله و معرفی آن دسترسی داشته باشید و مجدد اگر دسترسی به تلگرام میسر نبود، لینک در بله ) ورود و بسط نئولیبرالیسم وطنی نه یک انتخاب علمی برای بهینهسازی منابع، بلکه پاسخی سیاسی-ایدئولوژیک به بنبستهای بازتولید قدرت پس از جنگ بود. از دهۀ ۱۳۷۰ به این سو، با آغاز برنامۀ موسوم به «تعدیل ساختاری»، گفتمانی در دستگاه بوروکراتیک و دانشگاهی تثبیت شد که علم اقتصاد را به یک نظام الهیاتی سکولار بدل ساخت. در این الهیات، «بازار آزاد» نه یک سازوکار هماهنگی، بلکه خدایی قهار و قضاوقدری بود که ارادهاش بر همه چیز برتری داشت و هرگونه تلاش برای اعمال عدالت، قیمتگذاری اجتماعی، یا تأمین خدمات عمومی پایه، گناهی نابخشودنی در برابر ارادۀ بازار تلقی میشد.
نکتۀ کلیدی در تحلیل حیدری این است که اقتصاد بازار در ایران، هرگز در قالب الگوهای متنی کتابهای درسی - یعنی بازاری مبتنی بر رقابت کامل، شفافیت اطلاعات و نبود انحصار - محقق نشد، بلکه بهطرزی سیستماتیک در پیوند با «سرمایهداری رانتی-نفتی» و منافع گروههای ذینفوذ پیادهسازی شد. نئولیبرالیسم ایرانی یک نئولیبرالیسم کاریکاتوری اما مرگبار بود: آنجا که سخن از آزادسازی قیمتها، شوکدرمانیهای ارزی و سوخت، کالاییسازی بیرحمانۀ آموزش، درمان و مسکن، و مقرراتزدایی از روابط کار بود، اقتصاددانان حاکم سرسختترین هواداران آموزههای مکتب شیکاگو و صندوق بینالمللی پول میشدند؛ اما آنجا که مسئله به انحصارزدایی، شکستن کارتلهای خصولتی، شفافیت بانکی و مالیاتستانی تصاعدی از سوداگری زمین و ارز میرسید، بازار آزاد بهکلی فراموش میشد و پای «ملاحظات مصلحتی» به میان میآمد.
کارکرد اصلی این علم اقتصاد در ایران، تبدیل «فاجعههای ساختاری» به «ضرورتهای گریزناپذیر علمی» بود. هر بار که شوک جدیدی به نرخ ارز وارد شد و طبقات متوسط و فرودست به خاک سیاه نشستند، هر بار که تورم مزمن، سبد غذایی بازنشستگان و کارگران را منهدم کرد، این الهیات نئوکلاسیک حاضر به یراق بود تا با گزارههای توخالی ادعا کند که «قیمتها باید به تعادل برسند» و «راهی جز جراحی اقتصادی وجود ندارد». اگر جراحی شکست میخورد، نسخۀ بعدی تجویز خونریزی بیشتر بود: «جراحی به اندازۀ کافی عمیق نبوده است؛ باید شوک بعدی را محکمتر وارد کنیم!» در این ساختار معرفتیِ منغلق، نقد سیاستهای شوکدرمانی پیشاپیش به لجن کشیده میشد؛ هر صدای معترض و مدافع حقوق معیشتی مردم با برچسبهایی چون «عوامگرایی» و «دشمنی با علم روز دنیا» ساکت میشد. بدین ترتیب، علم اقتصاد ارتدوکس در ایران نقاب بیطرفی علمی را بر چهره گذاشت تا عمیقترین منازعات طبقاتی و خشونتبارترین فرآیندهای سلب مالکیتِ عمومی را طبیعی، ضروری و بدون بدیل جلوه دهد.
اما پروژۀ انقیاد اجتماعی و توجیهگریِ ساختاری، برای آنکه بتواند جامعهای تکهتکهشده، غارتزده و محروم از حقوق بنیادین را در وضعیتی از انفعالِ مداوم نگه دارد، نمیتوانست صرفاً به فرمولهای ریاضی و استدلالهای تکنوکراتها بسنده کند. این سازوکار نیازمندِ بازویی انضمامیتر، نافذتر و روزمرهتر بود تا خشونت ساختاری را در سطح پوست و گوشت و روانِ تودهها مدیریت کند؛ بازویی که تبارشناسی انتقادیِ جامعهشناسی تاریخی ایران، بهویژه در قرائت آرش حیدری، آن را با عنوان «روانشناختیسازیِ امر سیاسی» و پیوند نامقدسِ اقتصاد بازار با صنعت روانشناسیِ مثبتگرا افشا میسازد.
در این منظومه، سرمایهداری نئولیبرال وطنی درخشانترین و موذیانهترین پیروزی خود را به دست آورد: مستعمرهسازی روان و «خصوصیسازی رنج». هنگامی که تورم افسارگسیخته، سرکوب مزدی، موقتیسازیِ نیروی کار با قراردادهای سفیدامضا و سقوط آزاد ارزش پول ملی، امکان هرگونه برنامهریزی برای فردا را از فرودستان و طبقۀ متوسطِ در حال زوال سلب میکند، قدرت – دانش حاکم باید پاسخی برای این رنج فراگیر بیابد که دامن مناسبات قدرت و سیاستگذاریهای غارتگرانه را تر نکند. اینجاست که صنعت روانشناسی مثبتگرای تجاری، انبوه کتابهای خودیاری، کارگاههای موفقیت، مربیان انگیزشی و برنامههای رسانهای وارد میدان میشوند.
باید مرزی قاطع و دقیق میان این صنعت تجاری با دانش «رواندرمانی بالینی» و روانپزشکی تجربهمحور کشید. رواندرمانی بالینی اصیل، با بهرسمیتشناختن رنجهای زیستی و آسیبهای ترومایی، در تلاش برای ترمیم سلامت روان و بازیابی عاملیت فردی است؛ اما «صنعت خودیاری تجاری» کارکردی ایدئولوژیک دارد. کارکرد این صنعت، معکوسسازیِ کاملِ پیکان علیت و اجرای فرایند «روانشناختیسازیِ امر ساختاری» است. به سوژۀ ایرانی چنین القا میشود که بحرانهای زیستهاش - از ناتوانی در تأمین اجارهخانه گرفته تا فرسودگی مفرط ناشی از دویدن در دو یا سه شیفت کاری - محصول بازارهای نامتعادل، انحصارها یا تصمیمات بودجهای نیست، بلکه تماماً برخاسته از نقایص، باورها و ضعفهای درونی خود اوست: «طرز فکر فقیرانه داری»، «قانون جذب را درست اجرا نکردهای»، «ذهنیت برنده نداری»، «به اندازۀ کافی تلاش نکردهای» و مهمتر از همه: «تابآوریات پایین است».
مفهوم «تابآوری» در جغرافیای ایران دقیقاً در همین نقطه از یک متغیر روانشناختی یا بومشناختی تهی میشود و به یک سلاح بیوپولیتیک برای رامکردن جامعه بدل میگردد. تابآوری تبدیل به دستوری اخلاقی و پلیسیِ درون سوژه میشود که به شهروند نهیب میزند: وظیفۀ تو این نیست که بپرسی چرا بیمارستانها پولی شدهاند، چرا هوای شهرها سمی است و چرا دستمزدت کفاف ده روز اول ماه را نمیدهد؛ وظیفۀ تو صرفاً این است که کش بیایی، منقبض شوی، رنج را به سکوت درونی بدل کنی، تکنیکهای ذهنآگاهی و مراقبه را فرابگیری تا بتوانی ضربۀ ساختاریِ بعدی را بدون کمترین اعتراضی تاب بیاوری. در این الگوی روانشناسی بازاری، هرگونه خشم طبقاتی و عصیان جمعی بهمثابه «بیماری»، «افسردگی» یا «اختلال ناسازگاری» نشانهگذاری میشود و تجویز نهایی، سازگار کردن فرد با ساختاری است که ذاتاً بر ویرانی او بنا شده است. بدین ترتیب، سوژۀ مقاومتکننده و شهروند مطالبهگر خلع سلاح میشود و جای خود را به فردی متهم، شرمسار و اتمیزهشده میدهد که در خلوت خود، بهخاطر فقری که دستپخت دیگریست، احساس گناه و سرشکستگیِ مداوم میکند.
در رویارویی با این بنبستِ دوگانه - جایی که از یک سو ارتدوکسی نئوکلاسیک با تکیه بر انحصارطلبی روششناختی و پوشش ریاضیات، فاجعههای اجتماعی را تقدیر علمی جلوه میدهد، و از سوی دیگر صنعت خودیاری هرگونه رنج ساختاری را به تقصیر فردی ترجمه میکند - مسیر رهایی نمیتواند از دل همان جعبهابزار مفهومیِ مسلط بیرون بیاید. اینجاست که بازخوانی انتقادی آرای اقتصاددانان هترودکس بستری رهاییبخش برای شکستن انحصار معرفتی و سیاسی فراهم میآورد.
به عنوان مثال چانگ در اثر خود، از جمله «انداختن نردبان: استراتژی توسعه در چشماندازی تاریخی» » با نشان دادن تاریخ انضمامی توسعه در کشورهای پیشرفته، این توهم نئوکلاسیک را ویران میکند که گویی کشورها با تکیه بر بازار آزادِ رها، تجارت بدون تعرفه و مقرراتزدایی به ثروت رسیدهاند. ( در این لینک میتوانید به درسگفتار چانگ به نام اقتصاد برای مردم دسترسی داشته باشید. دوره به فارسی زیرنویس شده و ایده چانگ در چگونگی بررسی مشخص میشود ) او نشان میدهد که غولهای صنعتی معاصر دقیقاً با ابزارهایی خلاف توصیههای کنونی بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به توسعه رسیدهاند: با سیاست صنعتی فعال، حمایتهای هوشمند و هدفمند گمرکی از صنایع نوپا، هدایت اعتبارات بانکی توسط دولت و کنترل سختگیرانه بر خروج سرمایه. هنگامی که این کشورها خود به قلۀ توسعه رسیدند، نردبانی را که با آن بالا رفته بودند به زیر کشیدند و به کشورهای پیرامونی توصیه کردند که درهای خود را به روی بادهای ویرانگر بازار آزاد بگشایند.
اما بزرگترین خدمت متدولوژیک چانگ به منازعهٔ امروز ما، طرح ایدۀ «کثرتگرایی اقتصادی» است. چانگ صراحتاً استدلال میکند که اقتصاد نه دانشی شبیه فیزیک با یک فرمول یگانه برای تبیین همهچیز، بلکه یک «مباحثۀ سیاسی و اخلاقی» بیپایان است. او ۹ مکتب اقتصادی گوناگون را پیش میکشد - از نهادگرایی و کینزیهای متأخر گرفته تا مارکسیسم، شومپیتری و ساختارگرایی - و نشان میدهد که هر مکتب لایهای از واقعیت را روشن و لایههای دیگری را پنهان میسازد. از همین روست که چانگ با رویکردی پراگماتیستی حتی «مکتب اتریشی» را نیز در این جعبهابزار قرار میدهد؛ نه بدان جهت که اصول جزمی یا ایدئولوژی بازارگرای هایک و میزس را تقدیس کند، بلکه بهمثابه پادزهری علیه «توهم قطعیت و پیشبینیپذیری مهندسان اقتصاد». اتریشیها به ما یادآوری میکنند که به دلیل پیچیدگی سرسامآور جامعه، محاسبات تکنوکراتها هرگز نمیتواند آینده را قطعی فرض کند؛ هشداری که اگرچه در دست بنیادگرایان بازار به ابزار انفعال دولت بدل میشود، در دست یک کثرتگرای انتقادی ابزاری است برای برملاکردن توهمِ ارتدوکسی مسلط بر سیاستگذاری که میپندارد با یک فرمولبندی خطی ریاضی میتواند کل رفتارهای جامعه را پیشبینی و دستکاری کند.
کثرتگرایی چانگ به ما میآموزد که هیچ نسخۀ جهانشمول و ازپیشآمادهای برای توسعه وجود ندارد. اقتصاد همواره درهمتنیده با سیاست، نهادها، تاریخ و قدرت است. بنابراین، سخن گفتن از اینکه «علم اقتصاد میگوید باید قیمتها آزاد شوند»، یک دروغ و ترفند سیاسی است؛ این «علم اقتصاد» نیست که سخن میگوید، بلکه ارتدوکسی نئوکلاسیک و منافع نیروهای اجتماعی حامی آن است که با دهان علم سخن میگوید. کثرتگرایی دقیقاً ابزاری است برای بازستاندن انحصار معنا، نشان دادن بدیلهای سیاستیِ ممکن و فراخواندن شهروندان به این درک که انتخاب جهتگیریهای اقتصادی، نه امری فنی و تکنوکراتیک، بلکه بنیادینترین تصمیم برای بازتوزیع منابع، کرامت و قدرت است.
ایرانِ امروز در میانۀ تقاطعِ دو خط تخریب ایستاده است: خطی که از سالنهای جلسات سازمانها فرمولهای نئوکلاسیک را پیش میبرد و خطی که از کتابفروشیها، برنامههای تلویزیونی و صفحات مجازی با بستههای موفقیت فردی و خودیاری، ذهنیت تسلیم و بیپناهی را تزریق میکند. یکی زیرساختهای مادی زیستِ شایسته را غارت میکند و دیگری توان خشمگینشدن و مطالبهگری جمعی را از درون میخشکاند.
پاسخ به این محاصرۀ دوگانه، بازپسگیری همزمانِ دو قلمرو است: نخست، قلمرو معرفت اقتصادی از انحصار توجیه نئوکلاسیک از طریق کثرتگرایی و افشای ریاضیزدگیِ مقلدانه؛ و دوم، قلمرو روان جمعی از چنگال صنعتِ مقصربینی فردی از طریق پیوند دوبارۀ رنج شخصی به علل ساختاری آن. اگر رنج ناشی از تورم و بیآیندگی محصول ساختارهای تاریخی و تصمیمات سیاسیِ معطوف به منافع گروههای حاکم است، پس درمان آن نیز نه در تکنیکهای فردی تابآوری و تنفس عمیق، بلکه در همبستگی اجتماعی، بازیابی فضای عمومی و تشکلیابی جمعی نهفته است.
نبرد امروز در ایران، پیش از آنکه صرفاً نبردی بر سر بودجه، نرخ ارز یا تعرفهها باشد، نبردی است بر سر «تفسیر رنج». پرسش بنیادین این است: آیا ما همچنان اجازه خواهیم داد رنجهای انباشتهشدهمان در کلینیکهای خودیاری و کارگاههای انگیزشی خصوصیسازی شود و به بار سنگین شرم فردی بدل گردد، یا آنکه این رنج را به آگاهی انتقادی، بازخوانی تاریخ و مطالبۀ ساختاری برای نظمی عادلانهتر پیوند خواهیم زد؟ لحظۀ رهایی دقیقاً از همان نقطهای آغاز میشود که انسان طردشده، بهجای سرزنش خویش بهخاطر تهیبودن سفرهاش، سر بالا میآورد و از ریاضیدانان بازار میپرسد: هزینۀ این معادلاتی که روی کاغذ به تعادل میرسند، دقیقاً از گوشت و پوستِ چه کسی پرداخت شده است؟