گاهی یک زن با یک اختراع جان انسان‌ها را نجات می‌دهد، زنی دیگر در جاده‌ای می‌دود که به او گفته‌اند جای او نیست، و زنی دیگر با قلم و کاغذ مسیر رسیدن انسان به فضا را محاسبه می‌کند.
داستان زنان قدرتمند همیشه درباره موفقیت‌های بزرگ و جایزه‌های مشهور نیست. گاهی درباره لحظه‌ای است که یک نفر، در میان تمام تردیدها، تصمیم می‌گیرد یک قدم دیگر بردارد.
در این مطلب سراغ شش زن می‌رویم که هرکدام مسیر متفاوتی را طی کردند؛ از آزمایشگاه و دانشگاه گرفته تا مسابقه ماراتن، جنگل‌های کنیا و حتی مدار زمین. اما یک چیز میان همه آن‌ها مشترک بود: آن‌ها اجازه ندادند محدودیت‌هایی که دیگران برایشان تعریف کرده بودند، آینده‌شان را تعیین کند.
آلیس بال در سال ۱۸۹۲ در سیاتل آمریکا متولد شد و از همان ابتدا مسیر علمی متفاوتی را انتخاب کرد. او در دانشگاه واشنگتن در رشته‌های شیمی دارویی و داروسازی تحصیل کرد و در سال ۱۹۱۵ نخستین زن و نخستین آمریکایی آفریقایی‌تبار بود که از دانشگاه هاوایی مدرک کارشناسی ارشد شیمی گرفت. در زمانی که فرصت‌های علمی برای زنان، به‌خصوص زنان سیاه‌پوست، بسیار محدود بود، او به عنوان نخستین مدرس زن شیمی در دانشگاه هاوایی فعالیت کرد.
اما مهم‌ترین بخش داستان او زمانی آغاز شد که پژوهش درباره بیماری هانسن، که در آن زمان جذام نامیده می‌شد، به یک چالش جدی پزشکی تبدیل شده بود. بال روی روغن چاولموگرا کار کرد و روشی برای تبدیل ترکیبات آن به شکلی قابل تزریق توسعه داد؛ روشی که بعدها به «روش بال» معروف شد و به عنوان نخستین درمان موثر مبتنی بر این روغن برای بیماری هانسن شناخته شد.
اما شاید بخش تلخ داستان این باشد که آلیس بال فرصت زیادی برای دیدن نتیجه کامل کارش نداشت. او در سال ۱۹۱۶، در حالی که تنها ۲۴ سال داشت، درگذشت. پژوهش او بعدها اهمیت گسترده‌ای پیدا کرد و درمان حاصل از روش او برای هزاران بیمار مورد استفاده قرار گرفت.
داستان آلیس بال فقط داستان یک دانشمند نابغه نیست؛ داستان زنی است که در سن بسیار کم، در محیطی که موانع زیادی پیش رویش بود، مسئله‌ای واقعی را دید و برای حل آن دست به کار شد.
شاید درس زندگی آلیس بال این است که برای ماندگار شدن، همیشه به سال‌های طولانی فرصت نیاز نداریم. گاهی یک ایده جسورانه، یک تلاش مداوم و کاری که با عشق و عمق انجام می‌دهیم، می‌تواند اثری به جا بگذارد که سال‌ها پس از ما ادامه پیدا کند.
پس منتظر «زمان مناسب» یا فرصت‌های بزرگ نباشیم. از همین امروز، یک مسئله را انتخاب کنیم، یک ایده را جدی بگیریم و حتی با قدمی کوچک شروع کنیم. شاید همان کاری که امروز ساده و کوچک به نظر می‌رسد، فردا به چیزی تبدیل شود که زندگی دیگران را تغییر دهد.
سال ۱۹۶۷ را تصور کنید؛ زنی جوان تصمیم گرفته در ماراتن بوستون شرکت کند، اما فضای ورزشی آن زمان تقریبا چنین باوری داشت که ماراتن جای زنان نیست. کاترین سویتزر، دانشجوی ۲۰ ساله دانشگاه سیراکیوز، برای مسابقه ثبت‌نام کرد و با شماره ۲۶۱ وارد مسابقه شد.
او ابتدا قصد نداشت نمادی برای مبارزه با محدودیت‌های جنسیتی باشد؛ خودش بعدها گفت که فقط دختری بود که می‌خواست بدود. اما در جریان مسابقه، یکی از مسئولان مسابقه تلاش کرد او را از مسیر خارج کند. سویتزر ترسیده بود، اما تصمیم گرفت مسابقه را تمام کند. او در نهایت ماراتن را به پایان رساند و به نخستین زنی تبدیل شد که به‌طور رسمی در ماراتن بوستون ثبت‌نام و آن را طی کرد.
اتفاقی که برای سویتزر افتاد، فقط یک مسابقه ورزشی نبود. تجربه آن روز مسیر زندگی او را تغییر داد و بعدها بخش بزرگی از فعالیتش را به گسترش فرصت‌های ورزشی برای زنان اختصاص داد.
نکته جذاب داستان این است که او از ابتدا نمی‌خواست «تاریخ‌ساز» شود؛ او فقط می‌خواست کاری را که دوست دارد انجام دهد.
شاید درس زندگی کاترین سویتزر این است که برای شروع یک مسیر، لازم نیست از همان ابتدا بدانیم قرار است تا کجا پیش برویم یا چه تغییری در دنیا ایجاد کنیم. گاهی فقط کافی است به چیزی که به آن باور داریم، فرصت عمل بدهیم و اجازه ندهیم اولین «نمی‌شود» ما را متوقف کند.
اگر امروز کاری برایت مهم است، منتظر اطمینان کامل نباش؛ شروع کن. ممکن است مسیر در میانه راه شکل بگیرد، اما چیزی که آینده را می‌سازد، همین تصمیم ساده است: با اولین مانع، عقب نکش.
اگر نام هدی لامار را بشنوید، شاید نخست تصویر یک ستاره زیبای هالیوود در ذهنتان شکل بگیرد. اما پشت این تصویر، زنی با ذهنی خلاق و علاقه‌ای جدی به اختراع وجود داشت. هدی لامار، بازیگر اتریشی‌تبار، در کنار فعالیت هنری خود به فناوری و اختراع علاقه داشت. در جریان جنگ جهانی دوم، او همراه با آهنگساز جورج آنتیل روی ایده‌ای برای تغییر سریع فرکانس‌های رادیویی کار کرد؛ روشی که می‌توانست ارتباطات رادیویی را در برابر اختلال و رهگیری مقاوم‌تر کند. آن‌ها در سال ۱۹۴۱ برای این فناوری ثبت اختراع کردند.
اهمیت داستان هدی لامار فقط در خود اختراع نیست؛ در تصویری است که دیگران از او داشتند. جهان او را بیشتر به خاطر چهره و بازیگری‌اش می‌شناخت، در حالی که ذهن او درگیر مسئله‌ای کاملا متفاوت بود. فناوری «پرش فرکانسی» بعدها به عنوان یکی از ایده‌های موثر در مسیر توسعه فناوری‌های ارتباطی بی‌سیم شناخته شد و با فناوری‌هایی مانند Wi-Fi و Bluetooth ارتباط تاریخی پیدا کرد.
شاید درس زندگی هدی لامار این است که هیچ‌کس را نمی‌توان در یک برچسب یا یک ویژگی خلاصه کرد. ممکن است دیگران تو را فقط با ظاهر، شغل یا نقشی که داری بشناسند؛ اما تو مجبور نیستی خودت را در همان قاب محدود کنی.
هدی لامار نشان داد که یک زن می‌تواند هم هنرمند باشد و هم ذهنی خلاق و جست‌وجوگر داشته باشد؛ می‌تواند دیده شود و در عین حال، چیزی برای ساختن و کشف کردن در ذهنش داشته باشد.
پس اگر بخشی از وجودت هنوز فرصت شکوفا شدن پیدا نکرده، آن را نادیده نگیر. لازم نیست فقط یک نسخه از خودت باشی؛ به خودت اجازه بده چندوجهی باشی، یاد بگیری، تجربه کنی و فراتر از تصویری که دیگران از تو ساخته‌اند، خودت را بسازی.
کاترین جانسون از کودکی عاشق اعداد بود. آن‌قدر که خودش بعدها تعریف کرد همه‌چیز را می‌شمرد؛ از پله‌ها گرفته تا وسایل خانه. استعدادش باعث شد خیلی زود در مدرسه پیشرفت کند و در ۱۸ سالگی از دانشگاه فارغ‌التحصیل شود. اما مسیر حرفه‌ای او ساده نبود.
جانسون یک زن سیاه‌پوست در آمریکای دوران جداسازی نژادی بود؛ با این حال در سال ۱۹۵۳ به مرکز تحقیقات لانگلی، که آن زمان زیرمجموعه NACA بود، پیوست و به عنوان یکی از «کامپیوترهای انسانی» روی محاسبات پیچیده کار کرد.
اما جانسون به انجام دادن محاسبات اکتفا نمی‌کرد. سوال می‌پرسید، در جلسات حاضر می‌شد و می‌خواست بداند پشت اعداد چه اتفاقی می‌افتد. محاسبات او بعدها در برنامه فضایی آمریکا، از جمله پرواز جان گلن به مدار زمین و برنامه آپولو، نقش مهمی داشت. در واقع، فضانوردان و مهندسان برای برخی از محاسبات حیاتی به دقت کار او اعتماد می‌کردند.
درس زندگی کاترین جانسون شاید در یک جمله خلاصه شود: اجازه نده مرزهایی که دیگران برایت تعیین کرده‌اند، کنجکاوی و میل تو به رشد را متوقف کنند.
کاترین فقط نمی‌خواست یک شغل داشته باشد؛ می‌خواست بفهمد، سوال بپرسد، یاد بگیرد و در کاری که انجام می‌دهد واقعا اثرگذار باشد. او نشان داد که گاهی برای تغییر مسیر زندگی، لازم نیست از همان ابتدا همه پاسخ‌ها را داشته باشیم؛ کافی است جرئت کنیم سوال‌های بیشتری بپرسیم.
در زندگی روزمره هم همین‌طور است. اگر همیشه به خودت گفته‌ای «من برای این کار ساخته نشده‌ام»، شاید وقتش رسیده به‌جای پذیرفتن این جمله، یک سوال تازه بپرسی: «اگر بخواهم، چه چیزی می‌توانم یاد بگیرم؟» شاید همین سوال، آغاز مسیری باشد که تا امروز حتی تصورش را هم نکرده‌ای.
داستان وانگاری ماتای با یک درخت شروع شد، اما به میلیون‌ها درخت رسید. ماتای در سال ۱۹۴۰ در کنیا متولد شد و بعدها به نخستین زن در شرق و مرکز آفریقا تبدیل شد که مدرک دکترا دریافت کرد. او در دانشگاه نایروبی نیز به جایگاه‌های علمی مهمی رسید و نخستین زنی بود که در برخی از این موقعیت‌ها قرار گرفت.
اما چیزی که نام او را در جهان ماندگار کرد، فقط موفقیت دانشگاهی نبود. او در سال ۱۹۷۶ ایده کاشت درخت را در میان گروه‌های زنان مطرح کرد؛ ایده‌ای که بعدها به جنبشی مردمی با نام «جنبش کمربند سبز» تبدیل شد.
برای ماتای، کاشتن درخت فقط مسئله محیط‌زیست نبود. او ارتباط میان محیط‌زیست، کیفیت زندگی، حقوق زنان و توسعه اجتماعی را می‌دید. جنبش او زنان را برای کاشت درخت بسیج کرد و طبق اطلاعات جایزه نوبل، این جنبش در طول سال‌ها به کاشت بیش از ۳۰ میلیون درخت کمک کرد. ماتای در سال ۲۰۰۴ جایزه صلح نوبل را برای مشارکت در توسعه پایدار، دموکراسی و صلح دریافت کرد و نخستین زن آفریقایی دریافت‌کننده این جایزه شد.
درس زندگی وانگاری ماتای ساده اما عمیق است: برای ایجاد یک تغییر بزرگ، همیشه لازم نیست از یک حرکت بزرگ شروع کنیم. گاهی باید فقط اولین «درخت» را بکاریم؛ یعنی اولین قدم کوچک را برداریم و اجازه دهیم استمرار، آن را به یک حرکت بزرگ تبدیل کند.
مریم میرزاخانی از آن آدم‌هایی بود که نشان داد ریاضیات فقط مجموعه‌ای از فرمول‌ها و اعداد نیست؛ می‌تواند سرزمینی برای کشف کردن باشد. او در ایران بزرگ شد و به یکی از برجسته‌ترین ریاضی‌دانان نسل خود تبدیل شد. مسیر علمی او به دانشگاه‌های معتبر جهان رسید و سرانجام در سال ۲۰۱۴، مدال فیلدز، یکی از مهم‌ترین جوایز ریاضیات، به او تعلق گرفت. اتحادیه بین‌المللی ریاضیات اعلام کرده است که این مدال به دلیل دستاوردهای برجسته او در زمینه دینامیک و هندسه سطوح ریمانی و فضاهای پیمانه‌ای به او اهدا شد. مریم میرزاخانی نخستین زن دریافت‌کننده مدال فیلدز بود.
اما چیزی که داستان مریم را برای بسیاری از انسان‌ها جذاب می‌کند، فقط عنوان «نخستین زن» نیست. او در جهانی پیچیده قدم گذاشت که حل بسیاری از مسائلش به سال‌ها فکر کردن، آزمون کردن و دوباره شروع کردن نیاز داشت. کار او مرزهای تازه‌ای در ریاضیات ایجاد کرد و ارتباط‌هایی میان حوزه‌های مختلف ریاضی به وجود آورد.
درس زندگی مریم میرزاخانی این است که همه پیشرفت‌ها قرار نیست سریع و پرسر‌وصدا اتفاق بیفتند. بعضی مسیرها به صبر، کنجکاوی و سال‌ها عمیق شدن نیاز دارند؛ درست مثل دانه‌ای که مدت‌ها زیر خاک رشد می‌کند، پیش از آنکه کسی جوانه‌اش را ببیند.
در زندگی ما هم ممکن است مدت‌ها تلاش کنیم و هنوز نتیجه‌ای که انتظارش را داریم نبینیم. این به معنی بی‌ثمر بودن تلاش‌هایمان نیست. گاهی مهم‌ترین تغییرات، در همان روزهای آرام و بی‌خبری اتفاق می‌افتند؛ روزهایی که فقط خودمان می‌دانیم چقدر در حال یاد گرفتن و رشد کردن هستیم.
پس اگر امروز نتیجه‌ای که می‌خواهی را نمی‌بینی، فورا فکر نکن که عقب مانده‌ای. به مسیرت فرصت بده، عمیق‌تر یاد بگیر و به قدم‌های کوچک ادامه بده. بعضی موفقیت‌ها زمان می‌خواهند تا آنچه را در سکوت ساخته‌ای، به دیگران نشان دهند.
آلیس بال در آزمایشگاه دنبال راهی برای کمک به بیماران بود.
کاترین سویتزر در جاده دوید، حتی وقتی کسی تلاش کرد او را متوقف کند.
هدی لامار اجازه نداد تصویر ظاهری‌اش تمام هویت او را تعریف کند.
کاترین جانسون با وجود موانع اجتماعی و نژادی، سوال پرسید و وارد دنیای محاسبات فضایی شد.
وانگاری ماتای با کاشتن یک درخت، جنبشی را آغاز کرد که میلیون‌ها درخت را به زمین بازگرداند.
و مریم میرزاخانی با سال‌ها مطالعه و تفکر، به مرزهای ناشناخته ریاضیات نزدیک شد.
داستان این زنان یک پیام مشترک دارد: قدرت همیشه به شکل سروصدا، شهرت یا مبارزه مستقیم دیده نمی‌شود. گاهی قدرت یعنی ادامه دادن. گاهی یعنی سوال پرسیدن. گاهی یعنی شروع کردن با یک قدم کوچک. و گاهی یعنی باور داشتن به خودت، حتی زمانی که هنوز هیچ‌کس نتیجه مسیرت را نمی‌بیند.
قدرت واقعی از جایی شروع می‌شود که زن تصمیم می‌گیرد زندگی‌اش را آگاهانه بسازد، نه اینکه صرفا مطابق انتظارات دیگران زندگی کند.
اگر به زندگی زنان موفق، داستان‌های الهام‌بخش و موضوعات مربوط به رشد فردی زنان علاقه دارید، در سایت علم ما می‌توانید مطالب بیشتری درباره زنان قدرتمند، توسعه فردی، موفقیت، کسب‌وکار و ساختن یک زندگی آگاهانه پیدا کنید.
