بزرگترین شاهکار حکومت فقط این نبود که سیاست را وارد زندگی مردم کرد؛ شاهکارش این بود که کاری کرد مردم، زندگی را هم تبدیل به اسلحه علیه سیاست کنند.
کار را به جایی رساند که برای بعضیها، حجاب دیگر فقط حجاب نیست؛ بیحجابی هم دیگر فقط انتخاب پوشش نیست، شده پرچم جنگ. روابط عاطفی و جنسی دیگر فقط بخشی از زندگی نیست؛ گاهی تبدیل شده بیانیه سیاسی. لباس پوشیدن، مدل مو، موسیقی، رقص، نوشیدنی، مهمانی، حتی جملهای که در اینستاگرام مینویسی، انگار باید اول تکلیفش را با حکومت روشن کند، بعد با خودت.
این یعنی فاجعه.
وقتی حکومت تا اتاق خواب مردم لشکر میکشد، بعضی مردم هم برای تلافی، تمام زندگیشان را سنگر میکنند. دیگر سؤال این نیست که «من چه چیزی را دوست دارم؟» سؤال این است که «حکومت از چه چیزی بدش میآید؟» همان را انتخاب کن!
این دیگر آزادی نیست؛ این یعنی هنوز فرمان زندگیات دست همان کسی است که از او متنفری.
تلختر از این هم هست.
کمکم مخالفت، جای هویت را میگیرد. هرچه حکومت گفت سفید، عدهای فقط برای لجبازی میگویند سیاه. نه چون سیاه را بهتر میدانند؛ فقط چون نمیخواهند شبیه حکومت باشند. این یعنی حکومت، حتی وقتی از آن فرار میکنی، باز دارد مسیرت را تعیین میکند.
طنز تلخ ماجرا اینجاست؛ بعضیها خیال میکنند دارند با حکومت میجنگند، اما در عمل، تمام قطبنمای زندگیشان را حکومت تنظیم کرده است. دشمن، شده طراح سبک زندگیشان.
نتیجه؟ گاهی در این فرار، چیزهایی هم زیر پا له میشود که اصلاً ربطی به حکومت نداشت؛ وقار، تعادل، بخشی از آداب، بخشی از سنتها و حتی بعضی ارزشهای فرهنگی که قرنها پیش از حکومت فعلی وجود داشتند. چون در این جنگ، فرصت تشخیص از بین میرود؛ هرچه آن طرف لمس کرده، این طرف هم میخواهد آتش بزند.
این یعنی بزرگترین پیروزی یک قدرت؛ وقتی مخالفانش هم دیگر بر اساس «شناخت» زندگی نمیکنند، بلکه فقط بر اساس «مخالفت» نفس میکشند.
جامعهای که حجابش، رابطهاش، پوششش، زبانش، موسیقیاش، جشنش و حتی خندهاش فقط «واکنش» باشد، کمکم دیگر خودش نیست؛ تبدیل میشود به تصویری معکوس از همان چیزی که با آن میجنگد.
و این تلخترین شکست است؛ وقتی حکومت، حتی در دل مخالفانش هم زندگی میکند. نه در خیابان، نه در اداره، نه در تلویزیون؛ بلکه در تصمیمهای روزمرهشان. یعنی آنقدر به زندگی مردم نفوذ کرده که حتی «نه» گفتن به آن هم با قواعدی انجام میشود که خودِ آن نوشته است.
وقتی زندگی فقط لجبازی شود، دیگر نه آزادی میماند، نه هویت؛ فقط یک واکنش بیپایان میماند. و ملتی که تمام عمرش را صرف واکنش کند، فرصت ساختن خودش را از دست میدهد.