
شاید بهترین پیشنهاد برای این شبها، یعنی شبهای در که به نام و یاد مولاست، خواندن کتابهای کهن باشد. کتابهای کهن و قدیمی تاریخ اسلام نکات ریز و درشت جذاب زیادی دارند. نکاتی که برخلاف چیزی که فکر میکنید، اغلبشان چندان هم برای ما شناختهشده یا تکرای نیستند. هر کدام از مورخهای معاصر در پزوهش خود به بخش یا نکتۀ خاصی از این اثار پرداخته و برای همین، هنوز بخشهای ناگفته زیادی در آنها پیدا میشود. نمونهاش کتاب «وقعة صفین» که یکی از اولین نمونههای تاریخنگاری مسلمین است و اختصاصاً به جنگ صفین پرداخته. نویسنده، نصر بن مزاحم مِنقِری یک قرن بعد از جنگ صفین زندگی میکرده و برای همین مطالب کتابش را با دو سه واسطه از کسانی که خودشان در جنگ حاضر بودند نقل کرده. این سندیت، علاوه بر بحث اعتبار تاریخی، باعث شده تا کتاب به منبع درجه یکی برای فهم نکاتی مثل تاریخ سیاسی اسلام یا نگاه حضرت امیر به حکومتداری تبدیل شود. برای من البته این کتاب از جنبۀ دیگری جالب است و آن هم جزئیات داستانی است که در این کتاب به حد وفور یافت میشود. یعنی اگر داستاننویسی بخواهد مقطع تاریخ صدر اسلام را برای نوشتن انتخاب کند، این کتاب کمک بزرگی برای او خواهد بود. در متن کتاب، انبوهی از جزئیات و تصاویر داستانی هست. اینجا برای نمونه، تصاویر داستانی را که در صفحات ۴۴۷ تا ۴۵۰ کتاب (البته متن ترجمه) است میآورم - جایی که جنگ شدت گرفته و دو گروه کوفیها و شامیها حداکثر تلاش خود را میکنند. در این صفحات این نمونهها به گمانم بسیار بسیار داستانی هستند:
- هاشم بن عتبه (پسرعموی مختار و از یاران امام) دو زره میپوشد، امام سر همین با او شوخی میکنند
- هاشم سهتا نیزه را امتحان میکند تا بالاخره نیزه مناسب را پیدا میکند
- دستور جنگی هاشم به افراد که بعد از اینکه سه بار پرچم را تکان داد، حرکت کنند
- شوخیهای عمار و هاشم در میدان جنگ
- هیچکدام از دو سپاه میدان را خالی نمیکد، یک گروه از شامیان پاهایشان را به هم بستهاند تا کسی فرار نکند
- شرح نبردی سخت برای تصرف یک تپه
- شرح یک تاکتیک جنگی که چون زره گروهی از لشگر حریف ساقپوش نداشت، گفتند پاهایشان را هدف بگیرید. در مقابل تدبیر دشمن این است که روی زانو بنشینند و دفاع کنند
- یک گروه از جنگجویان سنگی را بین خودشان میگذارند و قسم میخورند تا وقتی که سنگ نرفته، از میدان جنگ نروند
- امام حمله گروهی از سوارهنظام دشمن از پشت سر دفع میکنند
میبینید که هر کدام از این خردهروایتها، چه منبع سرشاری از ایده برای خلق یک اثر تاریخی خوب و خواندنی است. کتاب «وقعة صفین» را پرویز اتابکی با عنوان «پیکار صفین» به فارسی برگردانده است.