#ملال چیست؟ چطور به وجود میآید و آیا میشود از شرّ آن خلاص شد؟

?ملال شبیه #افسردگی به نظر میرسد، اما متفاوت است. شاید وقتی برنامه و فعالیتی برای پر کردن وقتمان پیشبینی نکردهایم، ملال به سراغ ما میآید. اما زمانی هم که برنامهی روزانهی ما پر است از فعالیتهایی که باید به پایان برسانیم، باز هم بیحوصلگی را تجربه میکنیم؛ شاید نکتهی اصلی، علاقه به کار و فعالیت جاری باشد. پس متوجه شدیم که با بطالت هم متفاوت است. زمانی که کاری برای انجام نداریم، بطالت را تجربه میکنیم که اتفاقا گاهی اوقات میتواند حس لذتبخشی باشد. بعضی میگویند که به غیبت ذهنی هم شباهتهای زیادی دارد. حالا نیاز به تعریفی از غیبت ذهنی داریم.
غیبت ذهنی یعنی فرد توجه خیلی کمی نشان میدهد یا فراموشکار شده است. این افراد توجه سطحی و حواسپرتیهای مکرر دارند و علائم کسالت و خوابآلودگی نشان میدهند. این یک بیماری نیست، اما میتواند نتیجهی بیماریهای دیگری مثل افسردگی و بیشفعالی باشد.
سینتیا فیشر در مورد ملال میگوید: « یک حالت عاطفی ناخوشایند و گذرا که در آن فرد احساس عدم علاقهی فراوان و مشکل در تمرکز روی فعالیت فعلی دارد.» فلاسفه میگویند که اضطرابی ذاتی در کسالت وجود دارد، به همین خاطر مردم بازداری زیادی نسبت به آن از خود نشان میدهند و سعی دارند که از آن جلوگیری کنند یا حداقل دست به اصلاح این حالت بزنند. با این حال در بسیاری از شرایط، تحمل رنج پذیرفته شده است. از راههای انفعالی متداول برای فرار از کسالت، میشود به خوابیدن و خیالپردازی اشاره کرد.

آشنایی و تکرار، باعث میشود حتی فعالیتهایی که پیش از این جذاب بودند، خستهکننده به نظر برسند. اگر این امکان وجود داشته باشد که فعالیتها را به طور مداوم تغییر داد، این عمل از کسالتآور بودن آنها میکاست و فعالیتها دوباره برای ما لذتبخش میشدند. معنادار بودن فعالیتها، باعث میشود که دیرتر به موضوعی کسالتآور تبدیل شوند. افرادی که مشغول شغل یا وظیفهای بیمعنی هستند، کمتر هم به دنبال معنا میگردند و فعالیتها برایشان سریعتر به موضوعی کسالتآور تبدیل میشود. دینداری و هدف داشتن از جمله چیزهایی است که در امر معنایابی و معناداری به خیلی از افراد جامعهی ما کمک میکنند.
هر موقعیتی که افراد را از جنبههای مختلف محدود کند، معمولا کسالتآور است.
اریک فروم و دیگر متفکران "تفکر انتقادی" بیحوصلگی را یک واکنش روانشناختی مشترک به جامعهی صنعتی میدانند. فروم میگوید: « کسالت شاید مهمترین منبع پرخاشگری و تخریب امروز باشد.» از نظر فروم، جستجوی هیجانات و تازگیها که مشخصهی فرهنگ مصرفکننده است، راه حل مناسبی برای کسالت نیست، بلکه برای مدتی حواس ما را پرت میکند اما کسالت به شکل ناخودآگاه ادامه دارد. پاسکال هم نظر جالبی دارد، او میگوید: « تمام شرهای انسان از یک دلیل ناشی میشود؛ ناتوانی انسان برای ثابت نشستن در یک اتاق». و در آخر اشاره میکنم به نقل قولی از سورن کییرکگور که: « ملال ریشهی تمام شرهاست».
بیحوصلگی میتواند یک نوع درماندگی آموخته شده باشد و شباهت زیادی به تشکیل صف دارد. وقتی در صف قرار میگیریم، از انتظار پیش رو باخبریم اما این انتظار کشیدن نوعی از کلافگی و بیقراری را در ما ایجاد میکند.
برای افرادی که در سازمانها مشغول کار هستند، استرس و چیزهایی از این دست مشکل اساسی به نظر نمیرسد، مشکل اصلی بیمعنا بودن کاریست که انجام میدهند. #اتاق_تبعید یک استراتژی مدرن مدیریت خروج کارکنان است که به موجب آن، کارمندان به بخشی منتقل میشوند و برای آنان وظایفی بیمعنی تعیین میشود تا زمانی که دلسرد شوند.

این عمل چندان قانونی و اخلاقی به نظر نمیرسد. استعفای داوطلبانه، کارمند را واجد شرایط خاصی نخواهد کرد اما در صورتی که اخراج شود، از حق و حقوقی قانونی برخوردار است.
ملال، احساسی مدرن است. این حس انتخابی نیست، منظورم این است که هیچکدام از ما احتمالا ملال را انتخاب نکردیم، اما پیش خواهد آمد و به یکی از تجربههای ما تبدیل خواهد شد.
هایدگر ملال را به سه نوع اساسی طبقهبندی و ارائه میکند:
1. مواقعی که حوصلهی ما از کار، آدم و یا فعالیتی سر میرود، اما این ملال آور بودن ربطی به ذات آنها ندارد. این نوع ملال به فرد، و به چیزی که برایش حس ملال آوری ایجاد کرده ارتباطی ندارد؛ انگار نیاز است که ارتباطی میان این دو برقرار شود و اگر این ارتباط ایجاد نشد، به موضوعی کسالتآور تبدیل میشود. در این نوع ملال زمان به شدّت کند میگذرد.
2. کاری را شروع میکنیم، و بعد از چند ساعت متوجه میشویم که مشغول فعالیت بیهودهای هستیم یا چندین کار بیهودهی دیگر را به انجام رساندیم، اما اقدامی جدی در جهت به پایان رساندن فعالیتی که ابتدا قصد به اتمامش را داشتیم، انجام ندادهایم. و هایدگر علاوه بر این، یک مهمانی شام را مثال میزند. در این مهمانی ما غذا میخوریم، کلی حرفهای روزمره میزنیم و میخندیم، اما ناگهان حس میکنیم چقدر همهچیز کسالتآور است و چقدر حوصلهام سر رفته است. این نوع ملال، ارتباط بیشتری با زمان دارد و چیزهای بیشتری را در مورد ما مشخص میکند. وقتی به این ملال دچار باشیم، زمان اصلا نمیگذرد.
3. نوع کمیابتر و عمیقتری از ملال که هایدگر به آن میگوید "ملال ژرف". اگر بخواهیم این نوع ملال را بهتر بشناسیم، باید به ارتباطی که با زمان برقرار کردهایم نگاه دقیقتری بیندازیم. انسان همیشه در حال حرکت در زمان است، از گذشته به سمت آینده. این حرکت آنقدر سریع و شتابدار است که در بیشتر مواقع متوجه آن نمیشویم. گاهی ارتباط ما با گذشته و آینده قطع میشود، و در زمان حال معلق میشویم. حس کمیابیست اما تحمل آن بسیار دشوار است. زمانی که درگیر مسایل مهمتری در زندگی باشیم، تحمل این تعلیق سختتر خواهد شد.

چطور میشود از این ملال خلاصی پیدا کرد؟
▫️شوپنهاور میگوید: « ملال گریز ناپذیر است و زندگی نوسانیست میان درد و ملال». و نیچه در کتاب ضد مسیح میگوید: « در برابر ملال حتی خدایان هم بیهوده تلاش میکنند.»
▫️در بعضی از این ملالها تنها باید کار را تغییر بدهیم. بعضی از این ملالها ذرهذره اتفاق میافتند و ما زمانی متوجه آن میشویم که دیگر کار از کار گذشته است. راه دیگری نیز وجود دارد و این است که بگردیم و موقعیتهایی که این حس به سراغ ما میآید را شناسایی کنیم، و بعد آن موقعیت را تغییر بدهیم یا سعی کنیم که دیگر در آن موقعیت قرار نگیریم. اما همانطور که پیش از این گفتیم، اینها معمولا به عنوان راه حلهایی موقتی کاربرد دارند. زمانی که به جای مشکل، با نشانههای آن میجنگیم، به نوعی داریم از "مُسَکّن" استفاده میکنیم؛ درد هنوز وجود دارد و احتمالا در حال پیشرفت هم باشد اما فعلا آن را حس نمیکنیم. راه حلهای دیگری نیز وجود دارد. مثلا اینکه کارهای معنادار یا نسبتا معنادارتری انجام بدهیم.
▫️قبلتر نظرات پاسکال و کییرکگور را در مورد ملال و ارتباط آن با شر مرور کردیم. راه حل آنها برای ملال ژرف، مذهب بود. به نظر آنها از آنجایی که این ملال به علت فقدان چیزهای جالب پیش میآید، آگر دین و دینداری بتوانند معنا و مقصودی به این زندگی بدهند، انسان دیگر احساس بیمعنایی نمیکند. اما اگر بخواهیم به این توصیه هم عمل کنیم، انگار دینداری به تنهایی کافی نیست. آدمهای مذهبی مدرن هم با ملال مواجه میشوند. انگار چیزی در ذات مدرنیته هست که انسان را ملول میکند، و از آنجایی که مدرنیته کنار گذاشتنی نیست، چارهای نداریم جز اینکه یاد بگیریم با این ملال زندگی کنیم.
