دانشمندان موفق شدهاند سلولهایی بسازند که از هیچ موجود زندهای منشأ نگرفتهاند. این سلولها که «اسپادسل» نام دارند، شاید هنوز موجود زنده کامل محسوب نشوند، اما بسیاری از پژوهشگران آنها را یکی از مهمترین دستاوردهای تاریخ زیستشناسی میدانند.
نام «اسپادسل» شاید عجیب به نظر برسد، اما پشت این نام ساده، فناوری بسیار پیچیدهای قرار دارد. این سلولها در آزمایشگاه دانشگاه مینهسوتا ساخته شدهاند و برخلاف همه موجودات زنده روی زمین، هیچ نیا یا پیشینه تکاملی ندارند. تمام اجزای آنها از ابتدا توسط پژوهشگران طراحی و ساخته شده است.
البته این سلولها هنوز بسیار ابتداییاند. آنها نمیتوانند مانند سلولهای طبیعی همه نیازهای خود را تأمین کنند و برای زنده ماندن به محیطی ویژه در آزمایشگاه وابسته هستند. تنها کاری که انجام میدهند، رشد کردن و تقسیم شدن بر اساس برنامهای است که دانشمندان در ماده ژنتیکی آنها قرار دادهاند.
با این حال، همین توانایی کافی بوده تا توجه بسیاری از دانشمندان را جلب کند. برای نخستین بار، پژوهشگران توانستهاند سامانهای بسازند که تقریباً همه اجزای آن را خودشان طراحی کردهاند و دقیقاً میدانند هر بخش چه وظیفهای دارد. در سلولهای طبیعی هنوز بخشهایی وجود دارد که عملکرد آنها کاملاً شناخته نشده است، اما در این سلولهای مصنوعی تقریباً هیچ جزء ناشناختهای وجود ندارد.
روش ساخت این سلولها نیز با تلاشهای قبلی تفاوت دارد. پژوهشگران به جای تغییر دادن یک سلول طبیعی، از ساختارهای بسیار سادهای شبیه حبابهای چربی شروع کردند و بهتدریج بخشهای لازم را به آنها افزودند تا بتوانند رشد کنند و تکثیر شوند.
این سلولها هنوز موجود زنده کامل نیستند. آنها فقط بخشی از فعالیتهای یک سلول طبیعی را انجام میدهند و برای رشد به مواد غذایی ویژهای نیاز دارند که پژوهشگران در اختیارشان میگذارند. با این حال، اگر در ماده ژنتیکی برخی از آنها تغییر کوچکی ایجاد شود، پس از چند نسل همان تغییر در جمعیت غالب میشود. این یعنی حتی این سلولهای مصنوعی هم میتوانند نوعی فرایند تکامل را تجربه کنند.
ساخت چنین سلولهایی کار بسیار دشواری است. پژوهشگران میگویند رسیدن به این نتیجه حدود پنج سال زمان برده و هنوز تنها تعداد کمی از آزمایشگاههای جهان توانایی انجام آن را دارند. به همین دلیل، گروهی از دانشمندان تصمیم گرفتهاند سازمانی غیرانتفاعی راهاندازی کنند تا روشهای ساخت این سلولها را استاندارد کنند و در اختیار پژوهشگران بیشتری قرار دهند.
هدف آنها فقط ساخت یک سلول جدید نیست. آنها امیدوارند در آینده بتوان سلولهایی طراحی کرد که مانند قطعات لگو، بخشهای مختلفشان قابل تعویض و ارتقا باشد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، زیستشناسی مصنوعی میتواند به یکی از مهمترین فناوریهای قرن حاضر تبدیل شود؛ فناوریای که شاید همان نقشی را در آینده ایفا کند که رایانه، اینترنت یا هوش مصنوعی در دنیای امروز دارند.
این پژوهشگران معتقدند توسعه چنین فناوری قدرتمندی باید با شفافیت کامل انجام شود تا هم دانشمندان از مزایای آن بهره ببرند و هم خطرات احتمالی آن از همان ابتدا مدیریت شود.
در همین حال، کشورهای دیگری نیز با سرعت در حال سرمایهگذاری روی این حوزه هستند. برای مثال، گروهی از پژوهشگران آسیایی برنامهای مشترک را آغاز کردهاند تا در آینده سلولهایی کاملاً مصنوعی و مستقل بسازند. به همین دلیل، برخی دانشمندان معتقدند رقابت بر سر زیستشناسی مصنوعی ممکن است در سالهای آینده به همان اندازه مهم شود که امروز رقابت بر سر هوش مصنوعی اهمیت دارد.
حتی نام «اسپادسل» هم داستان جالبی دارد. این نام ابتدا فقط یک شوخی بود. وقتی همکاران سازنده این سلولها میخواستند آن را به نام پژوهشگر اصلی پروژه نامگذاری کنند، او مخالفت کرد و گفت: «هر اسمی دوست دارید رویش بگذارید؛ حتی اگر اسمش را سیبزمینی بگذارید!» از همان شوخی، نام «اسپادسل» شکل گرفت.
یکی از پژوهشگران این پروژه، این سلول را با ماهواره «اسپوتنیک» مقایسه میکند. اسپوتنیک خود دستاورد بزرگی نبود، اما آغازگر رقابت فضایی میان قدرتهای جهان شد. او امیدوار است «اسپادسل» نیز سرآغاز عصر تازهای در زیستشناسی باشد؛ عصری که شاید روزی امکان طراحی و ساخت موجودات زنده را از پایه برای انسان فراهم کند.