مارک کارنی و کشورش نشان میدهند که قدرتهای متوسط چگونه میتوانند در برابر فشار قدرتهای بزرگ مقاومت کنند، اقتصادشان را اصلاح کنند و وابستگی خود را به متحدان قدرتمند کاهش دهند.
کانادا، به روایت دونالد ترامپ، کشوری زیادهخواه است که دههها از آمریکا بهره برده، بیآنکه چیزی در مقابل بدهد. از نگاه رئیسجمهور آمریکا، کاناداییها مانند انگلی از مزایای جایگاه پنجاهویکمین ایالت آمریکا بهرهمند شدهاند، اما حاضر نیستند در برابر حمایت واشنگتن سر فرود آورند. ترامپ نخستوزیر کانادا، مارک کارنی، را به ناسپاسی متهم میکند و انتظار دارد او در برابر کشور قدرتمند همسایه تسلیم شود.
این نگاه جایی برای منافع مشترک دو متحد باقی نمیگذارد. ترامپ فشار اقتصادی بر کانادا را با افزایش تعرفهها تشدید کرده و حتی نام بخش جنوبی دریاچه انتاریو را به «دریاچه آمریکا» تغییر داده است. در واکنش، مصرفکنندگان کانادایی از خرید برخی کالاهای آمریکایی، از جمله بوربن کنتاکی، فاصله گرفتهاند و سفر به لاسوگاس را کاهش دادهاند.
با این حال، کارنی که حدود ۱۸ ماه از آغاز نخستوزیریاش میگذرد، همچنان در برابر فشارهای واشنگتن ایستادگی میکند. او به چهره اصلی رویاروییای طولانی و پرتنش تبدیل شده که نتیجه آن برای آینده روابط دو کشور اهمیت زیادی دارد.
شاید انتظار میرفت کانادا خیلی زود عقبنشینی کند. این کشور نه یک ابرقدرت، بلکه قدرتی متوسط با اقتصادی نهچندان نیرومند و نیروهای مسلحی محدود است. افزون بر این، با مشکلات داخلی متعددی روبهروست. برای نمونه، در ۱۹ اکتبر قرار بود در استان آلبرتا همهپرسیای درباره امکان استقلال این استان در آینده برگزار شود؛ استانی که ذخایر نفت زیرزمینی آن، بنا بر برآورد مطرحشده در مقاله، از مجموع ذخایر نفتی ایالات متحده بیشتر است.
با این همه، موقعیت کارنی مستحکمتر از چیزی است که ممکن بود تصور شود. نظرسنجیها نشان میدهند که احتمالاً ساکنان آلبرتا با جدایی از کانادا مخالفت خواهند کرد. در عرصه داخلی نیز دولت او عملکردی بهتر از انتظارات اولیه داشته است.
کارنی در ژانویه، در نشست سالانه مجمع جهانی اقتصاد در داووس، استدلال کرد که «قدرتهای متوسط» باید راههایی برای مقابله با قدرتهای تهدیدکننده نظم جهانی پیدا کنند. اکنون، پس از گذشت چند ماه، تجربه کانادا میتواند برای کشورهایی که با فشار قدرتهای بزرگ روبهرو هستند، درسهای مهمی داشته باشد.
نخستین درس، پذیرش واقعیتهای جهان امروز است. قدرتهای متوسط نمیتوانند بهسادگی جای قدرتهای مسلط را بگیرند یا بهتنهایی ضامن بقای نهادهای بینالمللی قدرتمندی مانند سازمان ملل متحد شوند.
جهان خطرناکتر شده است؛ زیرا آمریکا و چین هر دو در حال بهرهبرداری از ترتیبات بینالمللی و تضعیف هنجارهایی هستند که بر پایه تقسیم قدرت شکل گرفتهاند. این وضعیت، کشورهایی مانند روسیه و ایران را نیز جسورتر کرده و زمینه را برای رفتارهای تهاجمیتر آنها فراهم آورده است.
هماهنگ کردن قدرتهای متوسط، که معمولاً رویکردی محتاطانهتر دارند، کار آسانی نیست. حتی اتحادیه اروپا، بهعنوان یکی از پیشرفتهترین نمونههای همکاری میان این کشورها، برای رسیدن به توافق و اقدام مشترک با دشواریهای فراوانی روبهروست.
با این حال، قدرتهای متوسط میتوانند از شدت خسارتها بکاهند. کانادا و متحدانش نمونهای از این ظرفیت را نشان دادهاند.
کارنی در ماههای گذشته تلاش کرده است با سفر به کشورهای مختلف، توافقهای تجاری تازهای منعقد کند و زمینه همکاریهای جدید را فراهم آورد. او همچنین از ایدههایی نمادین، مانند ایجاد نوعی رابطه وابسته با اتحادیه اروپا، استقبال کرده است.
تجربه ژاپن نیز نمونه دیگری از این رویکرد است. پس از آنکه آمریکا در نخستین دوره ریاستجمهوری ترامپ از توافق تجاری مشارکت ترانسپاسیفیک (TPP) خارج شد، ژاپن برای احیای آن پیشقدم شد.
در حوزه دفاعی نیز کانادا به دنبال کاهش وابستگی دیرینه خود به آمریکاست و خرید جنگندههای گریپن ساخت سوئد را بررسی میکند. نروژ نیز در حال خرید ناوهای جنگی بریتانیایی است و امارات متحده عربی به خرید پهپادهای پیشرفته اوکراینی روی آورده است.
قدرتهای متوسط در مواجهه با تهدیدهای مشخص نیز میتوانند نفوذ خود را به کار بگیرند. مخالفت کشورهای اروپایی با طرح ترامپ برای تصرف گرینلند نمونهای از این ظرفیت است.
جنگ اوکراین، هم تواناییها و هم محدودیتهای این رویکرد را نشان میدهد. پس از کاهش حمایت آمریکا، اروپا و کانادا کمکهای مالی و نظامی خود به اوکراین را افزایش دادند. این اقدام نشان داد که قدرتهای متوسط میتوانند با هماهنگی، بخشی از خلأ ناشی از عقبنشینی یک قدرت بزرگ را جبران کنند.
با این حال، این همکاریها محدودیتهایی هم دارند. نیروهای روسیه برای تصرف بخشهای محدودی از منطقه دونباس تلفات سنگینی متحمل شدهاند، اما حمایت کشورهای متوسط بهتنهایی برای پایان دادن به جنگ کافی نبوده است. تحولات اخیر در روابط آمریکا با دیگر کشورها نیز نشان میدهد که قدرتهای بزرگ همچنان ابزارهای مؤثری برای اعمال فشار در اختیار دارند.
مهمترین درس تجربه کانادا، نه در سیاست خارجی، بلکه در اصلاحات داخلی دولت کارنی نهفته است.
چند سال پیش، سیاست داخلی آشفته و دولت ناکارآمد کانادا چنان به نظر میرسید که کشور در مسیر بنبست قرار گرفته است. درآمد سرانه کانادا که در دهه ۱۹۸۰ معادل حدود ۹۰ درصد درآمد سرانه آمریکا بود، در سال ۲۰۲۲ به حدود ۷۱ درصد کاهش یافت. مقاله بخشی از این روند را به موج اخیر مهاجرت نیروی کار کممهارت مرتبط میداند.
کارنی اکنون در تلاش است اصلاحاتی را اجرا کند که مدتها به تعویق افتاده بودند. هدف این اصلاحات، افزایش بهرهوری، بازتر کردن اقتصاد و تقویت توان دفاعی کشور است. دولت او قصد دارد سهم هزینههای دفاعی از تولید ناخالص داخلی را از حدود ۱.۳ درصد به ۲ درصد افزایش دهد.
از جمله اقدامات اولیه کارنی، لغو مالیات کربن بر مصرفکنندگان بود؛ مالیاتی که محبوبیت چندانی نداشت. او همچنین وعده داده است خط لولهای برای انتقال نفت آلبرتا به ساحل غربی کانادا احداث کند.
دولت او کاهش موانع تجارت میان استانها را نیز آغاز کرده است. کارنی از افزایش قابلتوجه مالیات بر عایدی سرمایه صرفنظر کرده، نرخ پایین مالیات بر درآمد را کاهش داده و برنامههایی برای محدود کردن هزینههای دولت فدرال ارائه کرده است.
کانادا در اختلاف تجاری با آمریکا نیز کوشیده است از منافع خود دفاع کند. این کشور تعرفههای تلافیجویانهای بر برخی واردات آمریکایی اعمال کرده و در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا، کالاهای مرتبط با ایالتهای رقابتی و تعیینکننده را هدف گرفته است. همزمان، دولت کارنی در پی آن است که وابستگی بلندمدت کشور به همسایه جنوبی خود را کاهش دهد.
در سیاست، اجرای اصلاحات اقتصادی دشوار معمولاً با خطر کاهش محبوبیت دولت همراه است. ژانکلود یونکر، رئیس پیشین کمیسیون اروپا، این معضل را چنین بیان کرده بود: «همه میدانیم چه باید بکنیم؛ فقط نمیدانیم پس از انجام آن، چطور دوباره انتخاب شویم.»
این مسئله به «نفرین یونکر» معروف شده است؛ وضعیتی که در آن سیاستمداران از ترس هزینههای انتخاباتی، از اجرای اصلاحات ضروری خودداری میکنند.
اما کارنی تاکنون توانسته است از این دام فاصله بگیرد. محبوبیت او همزمان با اجرای اصلاحات افزایش یافته است. بنا بر مقاله، دو سال پیش بیش از ۹۰ درصد کاناداییها حتی چهره او را نمیشناختند، اما اکنون نظرسنجیها میزان رضایت از نخستوزیر را نزدیک به ۷۰ درصد نشان میدهند.
در عرصه بینالمللی نیز کارنی به یکی از چهرههای شاخص جریان میانهرو تبدیل شده و تا حدی جایگاه نمادین امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، را گرفته است. این وضعیت در تضاد با موقعیت ترامپ قرار دارد؛ رئیسجمهوری که با وجود حضور در رأس قدرت، با نارضایتی بخشی از رأیدهندگان آمریکایی روبهروست.
البته افزایش محبوبیت کارنی به معنای پایان مشکلات کانادا نیست. این کشور باید اصلاحات اقتصادی و کاهش موانع فعالیتهای اقتصادی را با سرعت بیشتری ادامه دهد. همچنین، بهبود احتمالی روابط با آمریکا پس از پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ در سال ۲۰۲۹ نباید مبنای برنامهریزی بلندمدت کانادا قرار گیرد؛ زیرا چنین تغییری قطعی نیست.
به همین دلیل، کانادا باید گزینههای خود را باز نگه دارد، روابط اقتصادی و سیاسی متنوعتری ایجاد کند و از وابستگی بیش از اندازه به یک شریک قدرتمند بپرهیزد.
تجربه کانادا برای دیگر قدرتهای متوسط جهان نیز آموزنده است. البته همه کشورها از مزیتهای کانادا برخوردار نیستند. این کشور ذخایر عظیم انرژی و مواد معدنی دارد و از موقعیت جغرافیایی نسبتاً امنی برخوردار است؛ موقعیتی که آن را از بسیاری از کانونهای اصلی تنشهای ژئوپلیتیکی دور نگه میدارد.
با این حال، سایر کشورها نیز میتوانند در پروژههایی با اهداف مشخص و محدود همکاری کنند. آنها همچنین میتوانند با انجام اصلاحات داخلی، موقعیت خود را در عرصه بینالمللی تقویت کنند.
از این منظر، فشارهای ترامپ شاید ناخواسته فرصتی برای دموکراسیها ایجاد کرده باشد تا به مشکلات دیرینهای بپردازند که سالها حلنشده باقی مانده بودند. تهدیدهای خارجی میتوانند انگیزهای برای اصلاحات اقتصادی، تقویت توان دفاعی و کاهش وابستگیهای راهبردی فراهم کنند.
جهان در حال ورود به دورهای پرخطرتر است و قدرتهای متوسط باید خود را برای این واقعیت آماده کنند. تجربه کانادا نشان میدهد که راه مقابله با فشار قدرتهای بزرگ، صرفاً ایستادگی لفظی یا تلاش برای جلب حمایت متحدان نیست؛ بلکه به اصلاحات داخلی، تنوعبخشی به روابط خارجی و ایجاد ظرفیت واقعی برای دفاع از منافع ملی نیاز دارد.
پیام اصلی روشن است: قدرتهای متوسط شاید نتوانند قواعد بازی قدرتهای بزرگ را بهتنهایی تغییر دهند، اما میتوانند با تقویت اقتصاد، افزایش توان دفاعی و همکاری هدفمند با یکدیگر، آسیبپذیری خود را کاهش دهند و آزادی عمل بیشتری به دست آورند.