از کارخانههای نساجی و مونتاژ آیفون تا پنلهای خورشیدی و تراشههای الکترونیکی؛ هند در تلاش است جایگاه خود را در زنجیره تولید جهانی تقویت کند. هرچند موانعی مانند نظام مالیاتی پیچیده و مشکلات اداری همچنان پابرجاست، تجربه برخی ایالتهای صنعتی نشان میدهد که این کشور بهتدریج در حال تغییر است.
کارخانه جدید شرکت هندی «راگویویر اکسیم»، تولیدکننده محصولات نساجی، نمونهای از تحول صنعتی در این کشور است. این کارخانه در حومه احمدآباد، مرکز ایالت گجرات در غرب هند، قرار دارد و حدود ۸۰ هکتار مساحت دارد. محصولات اصلی آن، ملحفه و دیگر لوازم خواب هستند که برای بازارهای خارجی تولید میشوند.
این شرکت برای اسکان ۵ هزار کارگر موردنیاز خود در زمان فعالیت با ظرفیت کامل، خوابگاههایی ساخته است. همچنین، با وجود سهم پایین زنان در بازار کار هند، تلاش کرده است زنان بیشتری را استخدام کند.
کارخانه از ماشینآلات پیشرفته اروپایی استفاده میکند و بخش عمده انرژی موردنیاز خود را از برق خورشیدی تأمین میکند. بااینحال، شروع فعالیت آن چندان آسان نبود. کارخانه در ماههای نخست تنها با حدود ۱۵ درصد ظرفیت خود کار میکرد. همزمان، آمریکا تعرفهای ۵۰ درصدی بر کالاهای هندی وضع کرد که به فروش شرکت آسیب زد.
این مشکلات یادآور واقعیتی مهم هستند: صنعتیشدن هند، با وجود پیشرفتهای اخیر، مسیری هموار و بدون مانع نبوده است.
نارندرا مودی، نخستوزیر هند، در سال ۲۰۱۴ برنامهای با عنوان «ساخت هند» (Make in India) را معرفی کرد. هدف این برنامه، کاهش موانع اداری، توسعه زیرساختها و افزایش سرمایهگذاری در بخش تولید بود.
مودی امیدوار بود سهم صنعت تولید از درآمد ملی هند تا سال ۲۰۲۲ به ۲۵ درصد برسد. بااینحال، این سهم تا سال گذشته همچنان حدود ۱۶ درصد باقی مانده بود؛ رقمی که در طول یک دهه تغییر چندانی نکرد.
اما در سالهای اخیر نشانههایی از شتاب گرفتن تولید صنعتی دیده میشود. بر اساس آمار مورد اشاره در گزارش، تولید صنعتی هند در ماه اوت ۹ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل بود. رشد تولید خودرو و تجهیزات الکترونیکی نقش مهمی در این افزایش داشت.
افزایش قیمت نفت در پی جنگ خلیج فارس نیز بر وضعیت اقتصادی هند تأثیر گذاشته است. هند بخش بزرگی از نفت موردنیاز خود را وارد میکند و هزینه آن را به دلار میپردازد. افزایش قیمت نفت و کاهش ارزش روپیه، واردات را گرانتر کرده و در مقابل، کالاهای هندی را برای خریداران خارجی ارزانتر کرده است.
در همین حال، جذابیت هند برای تولیدکنندگان جهانی نیز افزایش یافته است. ارزش دلاری صادرات محصولات الکترونیکی این کشور در ماه اوت، نسبت به سال قبل، ۹۰ درصد رشد کرد. بخش قابلتوجهی از این افزایش به آیفونهایی مربوط میشد که برای بازار آمریکا تولید و صادر شدهاند.
یکی از مهمترین تحولات صنعتی هند در مجموعهای از ایالتهای غربی و جنوبی کشور رخ میدهد؛ منطقهای که میتوان آن را «کمربند صنعتی هند» نامید.
این منطقه از گجرات آغاز میشود؛ ایالتی که در صنایعی مانند پتروشیمی و داروسازی جایگاه مهمی دارد. سپس به ماهاراشترا میرسد که شهر پونه، یکی از مراکز اصلی خودروسازی هند، و شهر بمبئی، پایتخت مالی کشور، در آن قرار دارند.
در ادامه، این کمربند صنعتی به کارناتاکا میرسد؛ جایی که شرکتهای هوافضا و صنایع دفاعی در اطراف بنگلور، مرکز فناوری هند، فعالیت میکنند. مسیر آن نیز به تامیل نادو در جنوب کشور امتداد مییابد؛ ایالتی که صنایع تولیدی متنوعی در آن رشد کردهاند.
بر اساس برآورد مطرحشده در گزارش، حدود ۳۵۰ میلیون نفر در این منطقه زندگی میکنند؛ یعنی نزدیک به یکچهارم جمعیت هند. بااینحال، این منطقه سالانه حدود ۲۴۰ میلیارد دلار ارزش افزوده صنعتی ایجاد میکند که معادل نیمی از کل ارزش افزوده بخش تولید هند است.
تجربه این منطقه چند درس مهم برای توسعه صنعتی هند دارد.
یکی از عوامل رشد مناطق صنعتی موفق، تلاش هدفمند برای جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی است.
نارندرا مودی در سال ۲۰۰۳، زمانی که سروزیر ایالت گجرات بود، نمایشگاه دوسالانه «گجرات پویا» (Vibrant Gujarat) را راهاندازی کرد. این رویداد فرصتی فراهم کرد تا مقامهای دولتی و فعالان اقتصادی ایالت با سرمایهگذاران خارجی ارتباط برقرار کنند و آنها را به سرمایهگذاری در گجرات ترغیب کنند.
در ماهاراشترا نیز نهاد توسعه صنعتی ایالت با خرید زمین، ساخت شهرکهای صنعتی و فراهم کردن دسترسی به برق و آب، شرایط را برای استقرار کارخانهها آسانتر میکند.
در تامیل نادو، سازمانی به نام «گایدنس تامیل نادو» وظیفه جذب سرمایهگذاری را بر عهده دارد. این سازمان با شناسایی مکانهای مناسب برای احداث کارخانه و کمک به رفع موانع اداری، روند راهاندازی کسبوکار را تسهیل میکند.
یکی از مدیران صنعتی در اینباره میگوید که دریافت مجوز در تامیل نادو ممکن است دشوار باشد، اما متقاضی در نهایت میتواند مجوز لازم را بگیرد. به گفته او، در برخی مناطق دیگر هند، حتی پس از پرداخت رشوه نیز ممکن است درخواستهای تازهای برای دریافت پول مطرح شود، بیآنکه مجوز صادر شود.
این تفاوت نشان میدهد که جذب سرمایه تنها به ارائه مشوقهای مالی وابسته نیست. کیفیت مدیریت، سرعت صدور مجوزها و پیشبینیپذیر بودن مقررات نیز نقش مهمی دارند.
بسیاری از مناطق صنعتی موفق هند حول محور یک شرکت بزرگ شکل گرفتهاند. حضور چنین شرکتی میتواند زمینه فعالیت دهها یا حتی صدها تأمینکننده قطعات و خدمات را فراهم کند.
نمونه روشن این موضوع را میتوان در شهر ساناند، در ایالت گجرات، مشاهده کرد. شرکت تاتا موتورز در سال ۲۰۱۰ کارخانه خودروسازی خود را در این شهر افتتاح کرد. این کارخانه پس از بروز اعتراضهای گسترده در محل کارخانه قبلی شرکت در بنگال غربی، جایگزین آن شد. مودی در انتقال این واحد تولیدی به گجرات نقش مهمی داشت.
پس از راهاندازی کارخانه تاتا موتورز، شرکتهای متعددی برای تأمین قطعات خودرو در اطراف آن مستقر شدند و کارخانههای خود را ساختند. به این ترتیب، حضور یک تولیدکننده بزرگ به شکلگیری شبکهای از کسبوکارهای مرتبط کمک کرد.
راهول جین، از شرکت مشاورهای BCG، معتقد است که در تمام خوشههای صنعتی موفق هند، یک شرکت بزرگ و محوری وجود داشته است.
این تجربه نشان میدهد که برای توسعه صنعتی، صرفاً ساخت کارخانه کافی نیست. ایجاد شبکهای از تأمینکنندگان، تولیدکنندگان قطعات و شرکتهای خدماتی نیز ضروری است.
هند اکنون میکوشد الگویی را که در صنعت خودروسازی شکل گرفته است، در صنایع دیگر نیز اجرا کند.
در این الگو، تولید ابتدا با مونتاژ محصولات نهایی از قطعات وارداتی آغاز میشود. سپس، با افزایش مهارت و ظرفیت شرکتهای داخلی، بخشی از تولید قطعات نیز به داخل کشور منتقل میشود.
امروزه حدود یکچهارم آیفونهای اپل در هند مونتاژ میشوند. این کار در کارخانههایی در ایالتهای کارناتاکا و تامیل نادو انجام میشود که شرکت تایوانی فاکسکان و تاتا الکترونیکس آنها را اداره میکنند.
در مراحل نخست، این کارخانهها بیشتر قطعات وارداتی را مونتاژ میکردند. همین موضوع باعث شد برخی منتقدان بگویند مشوقهای دولتی تولید، که مودی در سال ۲۰۲۰ معرفی کرد، در عمل به تأمین مالی واردات قطعات ساخت چین کمک میکند.
اما در سالهای اخیر، تولیدکنندگان قطعات الکترونیکی نیز به راهاندازی کارخانه در هند روی آوردهاند. بر اساس برآورد یکی از فعالان صنعت، ارزش افزوده ایجادشده در تولید گوشیهای هوشمند هند از ۴٫۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ به ۱۷٫۳ میلیارد دلار در سال گذشته افزایش یافته است.
این تغییر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه سهم قطعات ساخت داخل بیشتر شود، ارزش اقتصادی بیشتری از فرایند تولید در خود هند باقی میماند.
هند امیدوار است همین مسیر را در صنایع انرژی پاک نیز دنبال کند؛ بهویژه در تولید پنلهای خورشیدی، سلولهای خورشیدی و باتری.
بر اساس دادههای گروه پژوهشی و مدافع محیطزیست امبر (Ember)، واردات پنلهای خورشیدی آماده از چین از سال ۲۰۲۲ کاهش یافته است. واردات برخی قطعات، از جمله سلولهای خورشیدی و ویفرها، ابتدا افزایش یافت، اما با توسعه ظرفیت تولید داخلی، این روند نیز تغییر کرد.
ایالت گجرات به مرکز مهم صنعت خورشیدی هند تبدیل شده است. جیگیش دوشی از گروه ویشاکا، تولیدکننده قابهای آلومینیومی پنلهای خورشیدی و قطعات دیگر، میگوید این ایالت اکنون توانایی تولید طیف گستردهای از قطعات موردنیاز را با کیفیت مناسب و قیمت رقابتی دارد. این شرکت همچنین در حال آمادهسازی کورهای برای تولید شیشه است.
صادرات پنلهای خورشیدی هند به آمریکا نیز پیش از اعمال تعرفههای سنگین دولت دونالد ترامپ در ماه فوریه، با سرعت زیادی رشد میکرد.
در کنار انرژی خورشیدی، صنعت باتریسازی نیز در حال گسترش است. دو گروه بزرگ ریلاینس و آدانی با شرکت چینی CATL، بزرگترین تولیدکننده باتری جهان، درباره همکاری برای تولید باتری در داخل هند مذاکره کردهاند.
توسعه این صنایع میتواند به هند کمک کند تا علاوه بر تأمین بخشی از نیاز داخلی، در زنجیره جهانی تولید تجهیزات انرژی پاک نیز سهم بیشتری به دست آورد.
یکی دیگر از اهداف هند، توسعه صنعت نیمهرساناها و تولید تراشههای الکترونیکی است.
بر اساس گزارش، پنج مرکز جدید تولید تراشه در سال جاری در هند افتتاح شدهاند که چهار مورد از آنها در کمربند صنعتی این کشور قرار دارند.
این مراکز عمدتاً بر مونتاژ و آزمایش تراشههای سادهتر تمرکز دارند؛ تراشههایی که در خودروها، یخچالها و لوازم الکترونیکی مشابه استفاده میشوند. انتظار میرود تقاضای داخلی برای چنین محصولاتی در سالهای آینده افزایش یابد.
بااینحال، دولت هند به دنبال توسعه تولید تراشههای پیشرفتهتر نیز هست. در یک کنفرانس صنعتی در ماه گذشته، شرکتهای آمریکایی و ژاپنی فعال در زنجیره تأمین نیمهرساناها اعلام کردند که برای تولید گازهای فوقخالص و قطعات بسیار دقیق موردنیاز کارخانههای تراشهسازی، در هند سرمایهگذاری خواهند کرد.
توسعه این بخش به زمان، سرمایهگذاری سنگین، نیروی متخصص و زیرساختهای پیشرفته نیاز دارد. بنابراین، ایجاد یک صنعت نیمهرسانای رقابتی در هند فرایندی تدریجی خواهد بود.
با وجود پیشرفتهای اخیر، صنعت تولید هند هنوز با چالشهای جدی روبهروست.
برای نمونه، حجم تولید صنعتی منطقه کمربند صنعتی هند تقریباً با ترکیه برابری میکند، اما جمعیت این منطقه چهار برابر ترکیه است. همچنین، تولید صنعتی بهازای هر نفر در هند حدود یکسوم کمتر از ویتنام است؛ کشوری که خود یکی از مراکز رو به رشد تولید در آسیا به شمار میرود.
یکی از دلایل این فاصله، نگرانی شرکتهای چندملیتی درباره تعامل با دولت و دستگاه اداری هند است. پیچیدگی نظام مالیاتی و نحوه سختگیرانه اجرای مقررات، از مهمترین مشکلات شرکتهای خارجی محسوب میشود.
شرکت فرانسوی پرنو ریکارد با مطالبه ۳۱۴ میلیون دلار مالیات مربوط به دورههای گذشته روبهروست. فولکسواگن نیز با پرونده حقوقی بزرگی درباره نحوه طبقهبندی قطعات وارداتی و پرداخت حقوق گمرکی مواجه است. اپل هم با اتهامهایی درباره رویههای ضد رقابتی مرتبط با فروشگاه برنامههای خود در هند روبهرو شده است.
هر سه شرکت اتهامهای مطرحشده علیه خود را رد کردهاند.
این پروندهها نشان میدهند که جذب سرمایهگذاری خارجی تنها با ارائه مشوقهای مالی و ساخت زیرساختها محقق نمیشود. شرکتها به مقررات روشن، ثبات سیاستگذاری و اطمینان از اجرای منصفانه قوانین نیز نیاز دارند.
با وجود این موانع، بسیاری از صنعتگران هندی نسبت به آینده خوشبین هستند.
هاردیک آگاروال، از مدیران نسل سوم شرکت راگویویر اکسیم، نیز امیدوار است کسبوکارش رشد کند. هرچند کارخانه نساجی او هنوز با ظرفیت کامل فعالیت نمیکند، شرکت توانسته است بازارهای جدیدی در اروپا و آمریکای جنوبی پیدا کند و از این طریق بخشی از فشار ناشی از تعرفههای آمریکا را جبران کند.
او همچنین از این واقعیت بهره میبرد که در حال حاضر، رقبای بزرگ داخلی چندانی در بازارش حضور ندارند؛ هرچند ممکن است این وضعیت در آینده تغییر کند.
تجربه هند نشان میدهد که صنعتیشدن تنها به راهاندازی کارخانههای بزرگ وابسته نیست. جذب سرمایهگذاری، ایجاد شبکه تأمینکنندگان داخلی، آموزش نیروی کار، توسعه زیرساختها و کاهش موانع اداری، همگی در این مسیر نقش دارند.
هند هنوز تا تبدیل شدن به یکی از قدرتهای بزرگ تولیدی جهان فاصله دارد. بااینحال، رشد تولید الکترونیک، گسترش صنعت انرژی پاک و شکلگیری مراکز جدید صنعتی نشان میدهد که این تحول از هماکنون آغاز شده است؛ هرچند دستاوردهای آن هنوز در سراسر کشور به یک اندازه دیده نمیشود.